Malfermi la ĉefan menuon
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

Ĝiismo proponas uzi la jam ekzistantan triapersonan pronomon ĝi kiel seksneŭtralan triapersonan homan pronomon. Tiu solvo estas utila kiam la sekso ne konatas aŭ ne gravas.

Ekzemple kiam oni parolas pri la murdinto de krimromano, oni ne povas uzi liŝi, ĉar fakte oni ne scias, ĉu la murdinto estas vira aŭ ina, ĝis kiam oni ne scias la finon de la historio, aŭ ĉar oni rakontas historion kaj ne volas doni indicojn pri la fino.

La uzon de ĝi kiel seksneŭtrala triapersona homa pronomo individue agnoskis ankaŭ kelkaj akademianoj kaj ekster kaj en sia ofico, inter ili: Werner Bormann en 1980,[1] Markos Kramer en 2014,[2] kaj Cyril Brosch en 2015.[3]

PMEG avertas, ke tia uzo de ĝi povas impresi kiel objektiga kaj ofenda.[4]

ZamenhofRedakti

Zamenhof plurfoje esprimis sian ideon pri la pronomo ĝi kiel pri "senseksa pronomo" apud la pronomoj li kaj ŝi en Lingvaj Respondoj:[5]

 
 La pronomoj «li» kaj «ŝi» estas uzataj nur por personoj; por aferoj, objektoj kaj ankaŭ por bestoj ni uzas la pronomon «ĝi», ĉar en tiaj okazoj la sekso ne ekzistas. Se ni tamen, parolante pri objektoj aŭ bestoj, volas esprimi difinitan sekson (viran aŭ virinan), tiam ni povas uzi «li» kaj «ŝi». 
— L. L. Zamenhof, Esperantisto
 
 En ĉiu lingvo ĉiu vorto havas (tute ne logike) difinitan sekson, kaj tial, uzante por ĝi pronomon, ni prenas tiun, kiu respondas al la gramatika sekso de la vorto (tial la franco diras pri infano «il», la germano diras «es»); sed en la lingvoj angla kaj Esperanto la vortoj havas nur sekson naturan, kaj tial, parolante pri infanoj, bestoj kaj objektoj, kies naturan sekson ni ne scias, ni vole-ne-vole (sen ia ofenda intenco) uzas pronomon mezan inter «li» kaj «ŝi» — la vorton «ĝi». Tiel same ni parolas ankaŭ pri «persono». Cetere, parolante pri infano, pri kiu ni scias, ke ĝi ne estas knabino (aŭ almenaŭ ne scias, ke ĝi estas knabino), ni povas uzi la vorton «li». 
— L. L. Zamenhof, Esperantisto
 
 Kiam ni parolas pri homo, ne montrante la sekson, tiam estus regule uzi la pronomon «ĝi» (kiel ni faras ekzemple kun la vorto «infano»), kaj se vi tiel agos, vi estos gramatike tute prava. Sed ĉar la vorto «ĝi» (uzata speciale por «bestoj» aŭ «senvivaĵoj») enhavas en si ion malaltigan (kaj ankaŭ kontraŭkutiman) kaj por la ideo de «homo» ĝi estus iom malagrabla, tial mi konsilus al vi fari tiel, kiel oni faras en la aliaj lingvoj, kaj uzi por «homo» la pronomon «li». Nomi tion ĉi kontraŭgramatika ni ne povas; ĉar, se ni ĉiam farus diferencon inter «homo» kaj «homino», tiam ni devus por la unua uzi «li» kaj por la dua «ŝi»; sed ĉar ni silente interkonsentis, ke ĉiun fojon, kiam ni parolas ne speciale pri sekso virina, ni povas uzi la viran formon por ambaŭ seksoj (ekzemple «homo» = homo aŭ homino, «riĉulo» = riĉulo aŭ riĉulino k.t.p.), per tio mem ni ankaŭ interkonsentis, ke la pronomon «li» ni povas uzi por homo en ĉiu okazo, kiam lia sekso estas por ni indiferenta. Se ni volus esti pedante gramatikaj, tiam ni devus uzi la vorton «ĝi» ne sole por «homo», sed ankaŭ por ĉiu alia analogia vorto; ekzemple ni devus diri: «riĉulo pensas, ke ĉio devas servi al «ĝi» (ĉar ni parolas ja ne sole pri riĉaj viroj, sed ankaŭ pri riĉaj virinoj). 
— L. L. Zamenhof, La Revuo
 
 La vorton «ĝi» ni uzas, kiam ni parolas nek pri viro, nek pri virino, sed pri io, kio ne havas sekson aŭ kies sekso estas por ni nekonata aŭ indiferenta 
— L. L. Zamenhof, La Revuo
 
 Kiam oni parolas pri bestoj, mi konsilas ĉiam uzi nur la senseksan pronomon «ĝi», — ne sole kiam (en la plimulto da okazoj) la sekso de la priparolata besto estas por ni indiferenta, sed eĉ en tiaj okazoj, kiam ni parolas precize pri la sekso de la besto. En la tre maloftaj okazoj, kiam la precizeco povas nepre postuli, ke ni montru la sekson de la besto per la uzata pronomo, la teorio ne malpermesas al ni uzi la vorton «li» aŭ «ŝi»; sed en ĉiuj ordinaraj okazoj mi konsilus uzi la pronomojn «li» kaj «ŝi» nur por homoj. 
— L. L. Zamenhof, La Revuo

En Esperanto-kulturoRedakti

La pronomo ĝi estis uzita de Zamenhof parolante pri nekonato en kelkaj liaj tradukoj. Ekzemple en la traduko de dramo La Revizoro (dua akto, unua sceno) estas skribite: "Oni frapas; certe ĝi estas li."[6][7]

Ankaŭ en dramo Georgo Dandin aperas dialogo kie ĝi estas uzata universale malgraŭ tio, ke la parolantoj scias ke la homo estas sinjoro:

Georgo Dandin:
Certe! Kaj kia estas la nomo de tiu, kiu vin sendis tien?
Lublin:
Ĝi estas la sinjoro de nia loko, sinjoro vicgrafo de ...
Pesto! mi neniam memoras, kiel al la diablo, oni elparolaĉas tiun nomon; sinjoro Kli ... Klitandro.
Georgo Dandin:
Ĉu ĝi estas tiu juna kortegano, kiu loĝas ...
Lublin:
Jes, apud tiuj arboj.[8]

Kaj ankaŭ en Zamenhofa traduko de romano Marta oni uzas pronomon ĝi parolante pri persono: "En la ĉambro estis tri personoj, el kiuj unu leviĝis renkonte al Marta. Ĝi estis virino de meza aĝo."[9]

Kontraŭ ĝiismoRedakti

MalklarecoRedakti

La pronomo ĝi estas uzata por aĵoj kaj konceptoj, do en frazoj kie ankaŭ troviĝas aĵoj kaj konceptoj (aldoni al homo(j)), estas malklare al kio la pronomo referencas.

"Marko faris la manĝon, do ĝi estas bona."

Ĉi tie malklaras ĉu tio, kio estas bona estas Marko, pro la manĝofarado, aŭ la manĝo, pro bongusto. Tamen, kunteksto kaj kutimoj povas foje helpi kompreni ĝuste.

"Marko faris la manĝon, do ĝi ŝatis ĝin."

Kelkaj diras, ke per uzo de nur la pronomo ĝi je la tria persono, oni perdus valoran distingon inter aĵoj kaj personoj.[10]

Miskomprenigo de pasintaj verkojRedakti

Ĝi estas tre ofta vorto, sed ĝi preskaŭ neniam estis uzata por paroli pri personoj. Se tia uzo populariĝus, la signifo de ĝi ŝanĝiĝus al io malsama ol en la pasinta literaturo de la lingvo. Aperus la problemo de malklareco en la legado de malnovaj tekstoj. Se anstataŭ ŝanĝi la uzadon de tradicia vorto oni uzas alian vorton, la vorto en antaŭaj tekstoj restos same komprenebla.

Malegaleco por neduumulojRedakti

Homoj, kiuj havas virgenran aŭ inan genron povas esti menciitaj per la pronomoj liŝi. Tamen, homoj kiuj ne identiĝas al tiuj genroj ne havas similfunkcian pronomon kiu estas nur por homoj. Se por ili oni uzas la pronomon ĝi, oni povas pli facile konfuzi ilin kun aĵoj kaj konceptoj (vidu la supran parton pri malklareco). Tio kreas problemon de egaleco, kie homoj kiuj identiĝas per liŝi havas avantaĝon.

Malaltiga bestigo aŭ objektigo de homojRedakti

En Esperanto, la pronomo ĝi, kiam ĝi estas uzata por vivaĵoj, estas tradicie ne uzata por homoj, sed por bestoj. En multaj kulturoj, bestoj estas konsiderataj kiel malsuperaj al homoj. Homoj povas ofendiĝi se oni uzas ĝi por ili, pro ŝajna komparo al besto aŭ aĵo. En multaj lingvoj kaj kulturoj de la mondo, similigo al objekto aŭ besto estas konsiderata kiel io ofenda.

 
 la vorto «ĝi» (uzata speciale por «bestoj» aŭ «senvivaĵoj») enhavas en si ion malaltigan (kaj ankaŭ kontraŭkutiman) kaj por la ideo de «homo» ĝi estus iom malagrabla 
— L. L. Zamenhof, La Revuo

ReferencojRedakti

  1. Bormann, Werner (1980-04). “Kontraŭ seksisma lingvo-uzo”, Sekso kaj Egaleco (2), p. 21–24. Alirita 2018-01-28.. “por eviti la ambaŭseksan uzon de li, mi ĉiam en tiuj kazoj diras "li aŭ ŝi", kvazaŭ nova pronomo liaŭŝi, kiam mi kuraĝas al nekutima lingvouzo, mi aplikas ĝi aludante al homoj ĝenerale”. 
  2. Kramer, Markos. Esperanto kaj sekso. Lingva Kritiko (2014-10-16). Alirita 2018-01-28. “Se oni volas eviti la uzon de nova pronomo kaj tamen uzi koncizan esprimon, oni povas preferi ĝi por paroli pri ne-specifa persono de ajna sekso; ja en ĉi tiu ne-specifa uzo ĝia humiliga nuanco kutime ne povas esti miskomprenata kiel insulto.”.
  3. Brosch, Cyril. Seksa egaligo en la lingvo – laŭfundamente. Lingva Kritiko (2015-01-31). Alirita 2018-01-28.
  4. Wennergren, Bertilo. PMEG Tria persono (2015-08-16). Alirita 2019-06-26.
  5. ZAMENHOF, Ludoviko Lazaro. (2001) “Personaj pronomoj”, Lingvaj Respondoj (PDF), p. 55–59. ISBN 91-7303-109-7.
  6. Markos (2014-10-16). Esperanto kaj sekso. Alirita 2015-09-06.
  7. Gogol, Nikolaj Vasiljeviĉ. La revizoro Akto dua. Alirita 2015-10-08. “Oni frapas; certe ĝi estas li.”.
  8. Molière (oktobro 2001). Georgo Dandin Komedio en tri aktoj, p. 7. eLibro. Alirita 2014-10-08.
  9. https://tekstaro.com/pl/prenitutantekston.pl?nomo=marta&id=as131&serchesprimo=[Ee]n%20la%20%C4%89ambro%20estis%20tri%20personoj,%20el%20kiuj%20unu%20levi%C4%9Dis%20renkonte%20al%20Marta\.%20%C4%9Ci%20estis%20virino%20de%20meza%20a%C4%9Do\.?&sekcio=Marta-2#as131
  10. Hagemann, Ole (oktobro 1979). “Egaleco kaj la Internacia Lingvo”, Sekso kaj Egaleco (0), p. 4–6. Alirita 2015-09-07.. 

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti