Amarna-leteroj

La Amarna-leteroj (foje "amarna korespondado" aŭ "Amarnaj leteroj") estas arkivo de korespondado sur argiltabuletoj, plejparte diplomatiaj, inter la egipta administracio kaj ĝiaj reprezentantoj en Kanaano kaj reĝlando Amurru dum la Nova Regno. La leteroj estis trovitaj en Supra Egiptujo ĉe Amarna, la moderna nomo por la egipta ĉefurbo de tiu de Akhetaten, fondita de faraono Aĥnaton (1350-aj jaroj - 1330aj a.K.) dum la Dekoka dinastio de Egiptujo. La Amarnaj leteroj estas nekutimaj en la egiptologia esplorado, ĉar ili estas plejparte skribitaj en akada kojnoskribo, la skribosistemo de antikva Mezopotamio. La konataj tabuletoj nuntempe nombras 382, 24 pluaj tabuletoj estis malkovritaj post kiam la norvega asiriologo Jørgen Alexander Knudtzon eldonis libron pri la Amarna korespondado, en du volumoj (1907 kaj 1915). La korespondado enhavas periodon de maksimume tridek jaroj.

Amarna Akkadian letter.png

La leterojRedakti

Tiuj leteroj, konsistante el kojnoskribaj tabuletoj, plejparte skribitaj en akada - la regiona lingvo de diplomatio por tiu periodo - estis unue malkovrita en ĉirkaŭ 1887 fare de lokaj egiptoj kiuj sekrete fosis la plej grandan parton el ili de la ruinita grandurbo (ili estis originale stokitaj en maljunegaj konstruaĵaj, kiun la arkeologoj nomis "Buroo de Korespondado de la Faraono" kaj tiam ili vendis ilin sur la antikvaĵa merkato. Kiam la loko kie ili estis trovitaj estis determinita, la ruinoj estis esploritaj por pliaj. La unua arkeologo kiu sukcese malkovris pluajn tabuletojn estis William Matthew Flinders Petrie en 1891-92, kiu trovis 21 fragmentojn. Émile Chassinat, tiam direktoro de la franca Instituto por Orienta Arkelogio en Kairo, akiris du pliajn tabuletojn en 1903. Ekde la eldono de Knudtzon, proksimume 24 pliaj tabuletoj, aŭ fragmentoj el tabuletoj, estis trovitaj, aŭ en Egiptujo, aŭ identigantaj en la kolektoj de diversaj muzeoj.

La tabuletoj originale malkovritaj fare de lokaj egiptoj estis disigitaj inter muzeoj en Kairo, Eŭropo kaj Usono: 202 aŭ 203 estas ĉe la Antaŭazia Muzeo en Berlino; 80 en la Brita Muzeo; 49 aŭ 50 ĉe la Egipta Muzeo en Kairo; sep ĉe la Luvro; 3 ĉe la Puŝkina Muzeo; kaj 1 estas nuntempe en la kolekto de la Orienta Instituto en Ĉikago.

La plena arkivo, kiu inkludas korespondadon de antaŭa regado de tiu de Amenhotep la 3-a ankaŭ, enhavis pli ol tricent diplomatiajn leterojn; la resto estas miksaĵo de literaturaĵoj aŭ instrumaterialoj. Tiuj tabuletoj prilumigas multe la egiptajn rilatojn al Babilonio, Asirio, Mitanio, la hititoj, Sirio, Kanaano, kaj Alaŝijo (Kipro). Ili estas gravaj por establado de kaj la historio kaj kronologio de la periodo. Leteroj de la babilona reĝo Kadaŝman-Enlil la 1-a ankras la tempokadron de la regado de Aĥnaton al la meza 14-a jarcento a.K. Ĉi tie estis ankaŭ trovita la unua mencio de proksim-orienta grupo konata kiel la habiroj, kies ebla ligo kun la hebreoj restas diskutita. Aliaj regantoj inkludas Tushrattan de Mittani, Lib'ayu de Shechem, Abdi-Heban de Jerusalemo kaj la disputema reĝo Rib-Hadda de Byblos, kiu en pli ol 58 leteroj ade petas egiptan armean helpon.

AranĝoRedakti

Amarna Leteroj estas aranĝitaj jene:

   001-014 Babilonio
   015-016 Asirio
   017-030 Mittani
   031-032 Arzawa
   033-040 Alasia
   041-044 Hatti
   045-380+ Sirio/Libano/Kanaano

plua detaligo:

   045-067 Sirio
   068-227 Libano (kie 68-140 estas de Gubla alinome Byblos)
   227-380 Kanaano (skribita plejparte en la Kanaan-akada lingvo).

Amarna leteroj listigiteRedakti

Noto: Multaj taskoj estas provaj; literumoj varias vaste. Tiu estas nur gvidlisto.

  1. Leteroverkinto al ricevanto
#1  Amenhotep la 3-a al Babela reĝo Kadashman-Enlil
#2  Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#3  Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#4  Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#5  Amenhotep la 3-a al Babelo-reĝo KadashmanEnlil
#6  Babelo-reĝo Burna-Buriash II al Amenhotep la 3-a
#7  Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep Iv
#8  Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#9  Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#10  Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#11  Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#12  princino al ŝia lordo
#13  Babelo
#14  Amenhotep la 4-a al Babelo-reĝo Burna-Buriash 2
#15  Asirio reĝo Ashur-Uballit Ia al Amenhotep la 4-a
#16  Asirio-reĝo Ashur-Uballit 1 al Amenhotep la 4-a
#17  Mitanio reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#18  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#19  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#20  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#21  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#22  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#23  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#24  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#25  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#26  Mitanio-reĝo Tushratta vidvigi Tiy
#27  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#28  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#29  Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#30  Mitanio-reĝo al Palestino-reĝoj
#31  Amenhotep la 3-a al Arzawa reĝo Tarhundaraba
#32  Arzawa reĝo Tarhundaraba al Amenhotep la 3-a (? )
#33  Alashiya reĝo al faraono #1
#34  Alashiya reĝo al faraono #2
#35  Alashiya reĝo al faraono #3
#36  Alashiya reĝo al faraono #4
#37  Alashiya reĝo al faraono #5
#38  Alashiya reĝo al faraono #6
#39  Alashiya reĝo al faraono #7
#40  Alashiya ministro al Egiptujo-ministro
#41  Hitito reĝo Suppiluliuma al Huri []
#42  Hititoreĝo al faraono
#43  Hititoreĝo al faraono
#44  Hititoprinco Zi[k] ar al faraono
#45  Ugarito reĝo- [M] istu ... al faraono
#46  Ugarito-reĝo ... al reĝo
#47  Ugarito-reĝo ... al reĝo
#48  Ugarito-reĝino. . [h] epa al faraonoreĝino
#49  Ugarito-reĝo Niqm-Adda II al faraono
#50  virino al ŝia amantino B[mi] ...
#051  Nuhasse reĝo Addunirari al faraono
#052  Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #1
#053  Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #2
#054  Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #3
#055  Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #4
#056  ... al reĝo
#057  ...
#058
#058  [Qat] ihutisupa al reĝo (? ) inversa
#059  Tunip popolas al faraono
#060  Amurru reĝo Abdi-Asirta al faraono #1
#061  Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #2
#062  Amurru-reĝo Abdi-Asirta al Pahanate
#063  Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #3
#064  Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #4
#065  Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #5
#066  - - al reĝo
#067  - - al reĝo
#068  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #1
#069  Gubal-reĝo Rib-Addi al Egiptujo-oficialulo
#070  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #2
#071  Gubal-reĝo Rib-Addi al Haia (? )
#072  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #3
#073  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #1
#074  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #4
#075  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #5
#076  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #6
#077  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #2
#078  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #7
#079  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #8
#080  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #9
#081  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #10
#082  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #3
#083  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #11
#084  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #12
#085  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #13
#086  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #4
#087  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #5
#088  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #14
#089  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #15
#090  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #16
#091  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #17
#092  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #18
#093  Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #6
#094  Gubla viro al faraono
#095  Gubal-reĝo Rib-Addi al ĉefo
#096  ĉefa al Rib-Addi
#097  Iapah-Addi al Sumu-Hadi
#098  Iapah-Addi al Ianhamu
#099  faraono al Ammia princo (? )
#100  Irqata popolas
#1001  Taĵoj al Lab-Aya
#101  Gubla viro al Egiptujo-oficialulo
#102  Gubal-reĝo Rib-Addi al[Ianha] m[u]
#103  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #19
#104  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #20
#105  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #21
#106  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #22
#107  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #23
#108  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #24
#109  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #25
#110  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #26
#111  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #27
#112  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #28
#113  Gubal-reĝo Rib-Addi al Egiptujo-oficialulo
#114  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #29
#115  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #30
#116  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #31
#117  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #32
#118  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #33
#119  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #34
#120  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #35
#121  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #36
#122  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #37
#123  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #38
#124  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #39
#125  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #40
#126  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #41
#127  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #42
#128  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #43
#129  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #44
#129  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #45
#130  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #46
#131  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #47
#132  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #48
#133  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #49
#134  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #50
#135  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #51
#136  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #52
#137  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #53
#138  Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #54
#139  Ilirabih & Gubla al faraono #1
#140  Ilirabih & Gubla al faraono #2
#141  Beruta reĝo Ammunira al faraono #1
#142  Beruta reĝo Ammunira al faraono #2
#143  Beruta reĝo Ammunira al faraono #3
#144  Zidon reĝo Zimriddi al faraono
#145  [Z] imrid[] al oficialulo
#146  Tiro reĝo Abi-Milki al faraono #1
#147  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #2
#148  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #3
#149  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #4
#150  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #5
#151  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #6
#152  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #7
#153  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #8
#154  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #9
#155  Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #10
#156  Amurru reĝo Aziri al faraono #1
#157  Amurru-reĝo Aziri al faraono #2
#158  Amurru-reĝo Aziri al Dudu #1
#159  Amurru-reĝo Aziri al faraono #3
#160  Amurru-reĝo Aziri al faraono #4
#161  Amurru-reĝo Aziri al faraono #5
#162  faraono al Amurra princo
#163  faraono al ...
#164  Amurru-reĝo Aziri al Dudu #2
#165  Amurru-reĝo Aziri al faraono #6
#166  Amurru-reĝo Aziri al Hai
#167  Amurru-reĝo Aziri al (Hai #2? )
#168  Amurru-reĝo Aziri al faraono #7
#169  Amurru-filo de Aziri al Egiptujo-oficialulo
#170  Ba-Aluia & Battiilu
#171  Amurru-filo de Aziri al faraono
#172  ---
#173  ... al reĝo
#174  Bieri de Hasabu
#175  Ildaja de Hazi al reĝo
#176  Abdi-Risa
#177  Guddasuna-reĝo Jamiuta
#178  Hibija al ĉefo
#179  ... al reĝo
#180  ... al reĝo
#181  ... al reĝo
#182  Mittani reĝo Shuttarna al faraono #1
#183  Mittani-reĝo Shuttarna al faraono #2
#184  Mittani-reĝo Shuttarna al faraono #3
#185  Hazi reĝo Majarzana al reĝo
#186  Majarzana de Hazi al reĝo #2
#187  Satija de ... al reĝo
#188  ... al reĝo
#189  Qadesh urbestro Etakkama
#190  faraono al Qadesh-urbestro Etakkama (? )
#191  Ruhiza reĝo Arzawaija al reĝo
#192  Ruhiza reĝo Arzawaija al reĝo #2
#193  Dijate al reĝo
#194  Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #1
#195  Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #2
#196  Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #3
#197  Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #4
#198  Altaro[ha] tu de Kumidi al reĝo
#199  ... la reĝo
#200  servisto al reĝo
#2001  Sigelformikoj
#2002  Sigelformikoj
#201  Artemanja de Ziribasani al reĝo
#202  Amajase al reĝo
#203  Abdi-Milki de Sashimi
#204  princo de Qanu al reĝo
#205  Gubbu princo al reĝo
#206  princo de Naziba al reĝo
#207  Ipteh ... al reĝo
#208  ... al Egiptujo-oficialulo aŭ reĝo
#209  Zisamimi al reĝo
#210  Zisami[mejl.] al Amenhotep Iv
#2100  Karkemiŝ reĝo al Ugarito reĝo Asukwari
#211  Zitrijara al reĝo #1
#2110  Ewiri-Shar al Plsy
#212  Zitrijara al reĝo #2
#213  Zitrijara al reĝo #3
#214  ... al reĝo
#215  Baiawa al reĝo #1
#216  Baiawa al reĝo #2
#217  A[h] ... al reĝo
#218  ... al reĝo
#219  ... al reĝo
#220  Nukurtuwa de (? )[Z] unu al reĝo
#221  Wiktazu al reĝo #1
#222  faraono al Intaruda
#222  Wik[tazu] al reĝo #2
#223  Eno-[g] u[t] al reĝo
#224  Sumo-aldoni[] al reĝo
#225  Sumo-Adda de Samhuna al reĝo
#226  Sipturi_ al reĝo
#227  Hazor-reĝo
#228  Hazor-reĝo Abdi-Tirsi
#229  Abdi-na- ... al reĝo
#230  Iama al reĝo
#231  ... al reĝo
#232  Acco-reĝo Zurata al faraono
#233  Acco-reĝo Zatatna al faraono #1
#234  Acco-reĝo Zatatna al faraono #2
#235  Zitatna/(Zatatna) al reĝo
#236  ... al reĝo
#237  Bajadi al reĝo
#238  Bajadi
#239  Baduzana
#240  ... al reĝo
#241  Rusmania al reĝo
#242  Megiddo reĝo Biridija al faraono #1
#243  Megiddo-reĝo Biridija al faraono #2
#244  Megiddo-reĝo Biridija al faraono #3
#245  Megiddo-reĝo Biridija al faraono #4
#246  Megiddo-reĝo Biridija al faraono #5
#247  Megiddo-reĝo Biridija aŭ Jasdata
#248  Ja[sd] ata al reĝo
#248  Megiddo-reĝo Biridija al faraono
#249
#249  Addu-Ur-sinko al reĝo
#250  Addu-Ur-sinko al reĝo
#2500  Shechem
#251  ... al Egiptujo-oficialulo
#252  Labaja al reĝo
#253  Labaja al reĝo
#254  Labaja al reĝo
#255  Mut-Balu aŭ Mut-Bahlum al reĝo
#256  Mut-Balu al Ianhamu
#257  Balu-Mihir al reĝo #1
#258  Balu-Mihir al reĝo #2
#259  Balu-Mihir al reĝo #3
#260  Balu-Mihir al reĝo #4
#261  Dasru al reĝo #1
#262  Dasru al reĝo #2
#263  ... sinjorumi
#264  Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #1
#265  Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #2
#266  Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #3
#267  Gezer-urbestro Milkili al faraono #1
#268  Gezer-urbestro Milkili al faraono #2
#269  Gezer-urbestro Milkili al faraono #3
#270  Gezer-urbestro Milkili al faraono #4
#271  Gezer-urbestro Milkili al faraono #5
#272  Sumo ... al reĝo
#273  Ba-Lat-Nese al reĝo
#274  Ba-Lat-Nese al reĝo #2
#275  Iahazibada al reĝo #1
#276  Iahazibada al reĝo #2
#277  Qiltu reĝo Suwardata al faraono #1
#278  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #2
#279  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #3
#280  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #3
#281  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #4
#282  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #5
#283  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #6
#284  Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #7
#285  Jerusalemo reĝo Abdi-Hiba al faraono
#286  Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#287  Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#288  Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#289  Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#290  Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#290  Qiltu-reĝo Suwardata al reĝo
#291  ... al ...
#292  Gezer urbestro Addudani al faraono #1
#293  Gezer-urbestro Addudani al faraono #2
#294  Gezer-urbestro Addudani al faraono #3
#295
#295  Gezer-urbestro Addudani al faraono #4
#296  Gazao reĝo Iahtiri
#297  Gezer urbestro Iapah[mi] al faraono #1
#298  Gezer-urbestro Iapahi al faraono #2
#299  Gezer-urbestro Iapahi al faraono #3
#300  Gezer-urbestro Iapahi al faraono #4
#301  Subandu al reĝo #1
#302  Subandu al reĝo #2
#303  Subandu al reĝo #3
#304  Subandu al reĝo #4
#305  Subandu al reĝo #5
#306  Subandu al reĝo #6
#307  ... al reĝo
#308  ... al reĝo
#309  ... al reĝo
#310  ... al reĝo
#311  ... al reĝo
#312  ... al reĝo
#313  ... al reĝo
#314  Jursa reĝo Pu-Ba-Lu al faraono #1
#315  Jursa reĝo PuBaLu al faraono #2
#316  Jursa reĝo PuBaLu al faraono
#317  Dagantakala al reĝo #1
#318  Dagantakala al reĝo #2
#319  [H] tirumna reĝo Zurasar al reĝo
#320  Asqalon reĝo Widia al faraono #1
#321  Asqalon-reĝo Widia al faraono #2
#322  Asqalon-reĝo Widia al faraono #3
#323  Asqalon-reĝo Widia al faraono #4
#324  Asqalon-reĝo Widia al faraono #5
#325  Asqalon-reĝo Widia al faraono #6
#326  Asqalon-reĝo Widia al faraono #7
#327  ... la reĝo
#328  Lakis urbestro Iabniilu al faraono
#329  Lakis-reĝo Zimridi al faraono
#330  Lakis-urbestro Sipti-Ba-Lu al faraono #1
#331  Lakis-urbestro SiptiBaLu al faraono #2
#332  Lakis-urbestro SiptiBaLu al faraono #3
#333  Ebi al princo
#334  - - dih de Zuhra[-? ] al reĝo
#335  - -[de Z] uhr[u] al reĝo
#336  Hiziri al reĝo #1
#337  Hiziri al reĝo #2
#338  Zi ... al reĝo
#339  ... al reĝo
#340  ...
#341  ...
#342  ...
#356  mito de Adapa kaj la Suda vento
#357  mito la Ereskigal kaj Nergal
#358  mitofragmentoj
#359  mito Epopeo de reĝo de Batalo
#360  ...
#361  ...
#364  Aiab al reĝo
#365  Megiddo-reĝo Biridiya al faraono
#367  faraono al Endaruta de Akshapa
# xxx  Amenhotep III al Milkili
#3100  Tell el- Hesi
#3200  Pella-princo Mut-Balu al Yanhamu
#3210  Leona Virino al reĝo
#3002  Amenhotep al Taanach reĝo Rewassa
#3005  Amenhotep al Taanach-reĝo Rewassa
#3006  Amenhotep al Taanach-reĝo Rewassa
#4001  Ugarito-reĝo Niqmaddu