Baŝkirio

Disambig-dark.svg Tiu ĉi artikolo temas pri la nuna respubliko Baŝkirio de la Rusia Federacio. En la tempo de Sovetunio la teritorio nomiĝis Baŝkira ASSR - pri tiu epoko ekzistas aparta artikolo.

BaŝkirioBaŝkirujo (baŝkire Башҡортостан, Baŝqortostan; ruse Башкортостан, Baŝkortostan), oficiale Respubliko Baŝkortostano[2], estas respubliko en la orienta parto de la eŭropa Rusio. Ĝi situas inter la riveroj Volgo kaj Uralo. Ĝia ĉefurbo estas Ufa. Kun loĝantaro de 4 072 292 laŭ censo el la jaro 2010, Baŝkirio estas la plej popolriĉa respubliko en la Rusia Federacio. Ĝi havas kimunan landlimon kun Udmurtio kaj Tatarujo.

Subjekto de Rusia federacio
Baŝkirio
ruse Республика Башкортостан
baŝkire Башҡортостан Республикаhы

Flago

Blazono

Flago Blazono
Administrado
Federacia distrikto Volgo
Ĉefurbo Ufa
Guberniestro Radij Ĥabirov
Fondita 28-a de Novembro 1917
Demografio
Oficiala lingvo Rusa
Etnoj baŝkiroj (29,5%)
rusoj (36%)
tataroj (25,4%)Ŝablono:Informkesto federacia subjekto de Ruslando/zorgado/etnoj
Geografio
Areo 142 947 km²[1]
Pliaj informoj
Horzono UTC+5
Aŭtokodoj 02, 102
OKATO 80
ISO 3166-2 RU-BA
Retpaĝaro www.bashkortostan.ru/
IranTurkmenistanoĈinioKazaĥioUzbekioMongolioJapanioNorda KoreioĈinioNorvegioDanioGermanioSvedioUsonoFinnlandoKirgisistanoGeorgioTurkioArmenioAzerbajĝanoUkrainioPollandoLitovioLatvioEstonioBelarusioNorvegioSaĥalena provincoKamĉatka regionoJüdische Autonome OblastRegion PrimorjeRegion ChabarowskTuwaĤakasioKemerowa provincoAltajoRegiono AltajNovosibirska provincoOmska provincoTjumena provincoTomska provincoBurjatioRegiono TransbaikalioAmura provincoMagadana provincoAutonomer Kreis der TschuktschenIrkutska provincoJakutioRegiono KrasnojarskAutonomer Kreis der Jamal-NenzenAutonomer Kreis der Chanten und Mansen/JugraSverdlovska provincoĈeljabinska provincoKurgana provincoOrenburga provincoAutonomer Kreis der NenzenKomiioBaŝkirioRegion PermVologda provincoKarelioMurmanska provincoArĥangelska provincoKaliningrada provincoSankt-PeterburgoLeningrada provincoTatarioUdmurtioKirova provincoKostroma provincoSamara provincoPskova provincoTverja provincoNovgoroda provincoJaroslavla provincoSmolenska provincoMoskvoMoskva provincoVladimira provincoIvanova provincoMariioĈuvaŝioMordvioPenza provincoNiĵnij-Novgoroda provincoUljanowska provincoSaratova provincoBrjanska provincoKaluga provincoTula provincoRjazana provincoOrjola provincoLipecka provincoVoroneĵa provincoBelgoroda provincoKurska provincoTambova provincoVolgograda provincoRostova provincoAstraĥana provincoKalmukioDagestanoAdigeioKrasnodara regionoKaraĉajio-ĈerkesioKabardio-BalkarioStavropola regionoNord-Ossetio-AlanioInguŝioĈeĉenioSituo en Ruslando
Pri ĉi tiu bildo
Information icon.svg
vdr
54.0556.6

Baŝkirio estas unu el la plej riĉaj respublikoj en Rusio, ĉefe pro la bone evoluinta infrastrukturo. La areo havas siajn proprajn naftejojn kaj petrolkemian industrion. Norde de la ĉefurbo Ufa estas la plej granda petrolkemia komplekso en Eŭropo.

Kun la kolapso de Sovetunio, al Baŝkirio estis koncedita ampleksaj aŭtonomiaj rajtoj. La Konstitucio de Baŝkirio estis adoptita la 24-an de decembro 1993. Laŭ la unua artikolo de la Konstitucio, Baŝkirio estas suverena ŝtato ene de la Rusa Federacio.

Inter la jaroj 1996 kaj 1998 Baŝkirujo estis membro de la Organizaĵo de Nereprezentitaj Nacioj kaj Popoloj (UNPO).

La ŝtato festas la 11-an de oktobro kiel sian Tagon de la Respubliko.

Bashkir03.png

EtimologioRedakti

La nomo "Baŝkiro" devenas de la nomo de la etno 'baŝkiroj'. Dum la radiko de la nomo estas tjurka (estante kombinaĵo de ' baş ', kiu en la turka povas signifi kapo, ĉefo, ĉefa, la sufikso 'stan' estas persa kaj estas komuna al multaj eŭraziaj teritoriaj nomoj. La baŝkiroj parolas la baŝkiran lingvon, kiu apartenas al la kipĉaka lingvaro.

La 25-an de februaro 1992. la teritorio ricevis sian nunan nomon: Respubliko Baŝkortostano.

Bazaj informojRedakti

  • Areo: 143 600 km2 ;
  • Loĝantaro: 4 102 900; inter ili baŝkiroj: 29,5%, tataroj: 25,4% kaj rusoj: 36%

HistorioRedakti

La teritorio de la hodiaŭa Baŝkirio estis iam la tielnomita Granda Hungario (latine Magna Hungaria), la patrujo de la hodiaŭa hungara popolo. Ĝingis-Ĥano regis Baŝkortostanon ĉirkaŭ 1220. La baŝkiroj estis sub mongola regado ĝis la mezo de la 16-a jarcento , kiam iliaj tribaj estroj libervole aliĝis al la imperio de Ivano la Terura. Ĝis la 16-a jarcento, la nuna Baŝkirio estis dividita inter la Ĥanlandoj de Sibir, Kazan, kaj Ora Hordo (Nogajoj).

Ĉe la Rusia Revolucio de 1917, Baŝkirio deklaris sin sendependa ŝtato kaj iĝis parto de la mallongdaŭra islama ŝtato de Idel-Ural. En 1922 Baŝkirio iĝis la unua sovetia respubliko sub la nomo Baŝkira Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko. Post la kolapso de Sovetunio, la nomo "Baŝkirostano" (Башкортостан) estis lanĉita anstataŭ la antaŭa nomo "Baŝkirio" (Башкирия).

Baŝkirio iĝis aŭtonoma respubliko en la Rusa Federacio la 31- an de marto 1992.

ReligioRedakti

En la 10-a jarcento, Islamo komencis disvastiĝi inter la Baŝkira popolo kaj en la 14-a jarcento ĝi iĝis la domina religio inter la Baŝkira popolo. La plimulto de la loĝantaro estas sunaistoj.

 
Teatrejo en Ufa.

Lingvoj kaj kulturoRedakti

Laŭ censo en 2010 la parolataj lingvoj estas rusa (97%), tatara (26%), baŝkira (23%)[3] kiu estas aŭdebla en kanto dum la Eurovision minorities languages 2022 (kantkonkurso sole de minoritataj lingvoj, planlingvoj kaj kreolaj lingvoj).

Baŝkirio havas statuson de observanto ene de la Internacia Organizo de Turka Kulturo (turke: Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı, mallonge Türksoy).

 
Radiy Khabirov, ŝtatestro de Baŝkirio (2018)

EkonomioRedakti

Pro sia bone evoluinta infrastrukturo Baŝkirio apartenas al la plej riĉaj respublikoj de Rusio. Ĝi disponas pri propraj nafto-resursoj kaj petrol-kemia industrio. Norde de la ĉefurbo Ufa troviĝas la plej granda petrol-kemia komplekso de Eŭropo.

En Neftekamsk, ĉirkaŭ 270 km norde de Ufa, troviĝas la dua plej granda produktejo de aŭtobusoj de Rusio, la firmao NefAZ.

La ŝtato havas fortajn ekonomiajn kaj kulturajn ligojn kun sia okcidenta najbaro, la Respubliko de Tatarstano[4].

TransportoRedakti

Ufa stacidomo estas la centro de la fervoja reto de la lando kaj ankaŭ estas hejmo de grava flughaveno. La ŝtata flugkompanio Bashkirian Airlines estis fondita en 2006. Ufa Internacia Flughaveno.

Belaja kaj Ufa havas ŝiptrafikon.

BildgalerioRedakti

Administra dividoRedakti

La Respubliko Baŝkortostano estas dividita en 21 urbajn distriktojn kaj en 54 rajonojn (kamparaj distriktoj).

UrbojRedakti

Ĉefurbo de la respubliko estas Ufa (baŝkire Öfö, tatare Efä). Aliaj gravaj urboj estas Sterlitamak (Стерлитамак), Salavat, Neftekamsk, Oktjabrjskij, Beloreck kaj Belebej.

Urboj kaj urbecaj setlejoj
En Baŝkirio ekzistas 21 urboj kaj 2 urbotipaj loĝlokoj. Setlejo estas Slakbaŝ.

Urbo*/urbeca setlejo baŝkira nomo/Rusa nomo Rajono (distrikto) Loĝantoj
(1-a de januaro 2013)[1] Arkivigite je 2019-05-13 per la retarkivo Wayback Machine
Agidel* Ағиҙел/Агидель senrajona 15.932
Bajmak* Баймаҡ/Баймак senrajona 17.534
Belebej* Бәләбәй/Белебей senrajona 59.683
Beloreck* Белорет/Белорецк senrajona 67.735
Birsk* Бөрө/Бирск Birsk (urba rajono) 43.675
Blagoveŝĉensk* Благовещен/Благовещенск senrajona 34.844
Davlekanovo* Дәүләкән/Давлеканово senrajona 24.069
Djurtjuli* Дүртөйлө/Дюртюли Djurtjuli (urba rajono) 31.152
Iŝimbaj* Ишембай/Ишимбай senrajona 66.341
Janaul* Яңауыл/Янаул senrajona 26.597
Kumertau* Күмертау/Кумертау Kumertau (urba rajono) 62.284
Meleuz* Мәләүез/Мелеуз senrajona 60.745
Meĵgorje* Межгорье/Межгорье senrajona 16.866
Neftekamsk* Нефтекама/Нефтекамск Neftekamsk (urba rajono) 123.540
Oktjabrjskij* Октябрьский/Октябрьский senrajona 111.551
Prijutovo Приют/Приютово Belebei 20.394
Salavat* Салауат/Салават senrajona 154.884
Sibaj* Сибай/Сибай Sibai (urba rajono) 62.669
Sterlitamak* Стәрлетамаҡ/Стерлитамак senrajona 275.978
Ĉiŝmi Шишмә/Чишмы Tschischmy 21.540
Tujmazi* Туймазы/Туймазы senrajona 67.088
Ufa* Өфө/Уфа Ufa (urba rajono) 1.077.719
Uĉali* Учалы/Учалы senrajona 37.762

LiteraturoRedakti

(germana) Jörn Grävingholt:  Der Fall Baschkortostan, eldonejo Deutsches Institut für Entwicklungspolitik, Volumo 4. DIE, Bonn 2005, ISBN 3-88985-284-X (262 S., hu-berlin.de [PDF; 1,2 MB]

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti

ReferencojRedakti

  1. Administrativno-territorialjnoe delenie po subjektam Rossijskoj Federacii na 1 janvarja 2010 goda (Administrativ-teritoria grupigo laŭ subjektoj de la Rusia federacio la 1-an de Januaro 2010). (Elŝuto de la retpaĝaro de la Federacia servo por ŝtata statistiko de la Rusia federacio)
  2. La 25-an de februaro 1992. la teritorio ricevis sian nunan oficialan nomon: Respubliko Baŝkortostano.
  3. (ru) Rusa Censo 2002, Lingva scipovo (krom la rusa) de la loĝantaro de certaj naciecoj laŭ respublikoj, aŭtonoma regiono kaj aŭtonomaj regionoj de la Rusa Federacio Arkivigite je 2006-11-04 per la retarkivo Wayback Machine. Arkivita la 4-an de novembro 2006 ĉe la Wayback Maŝino.
  4. (ru) "Prosmotr publikatsii : Respublika Tatarstan "Просмотр публикации : Республика Татарстан" Arkivita el la originalo la 30-an de januaro 2016.