Nengatua lingvo: Malsamoj inter versioj

4 770 bitokojn forigis ,  antaŭ 13 jaroj
prilaboris
(Nova paĝo: {{Informkesto lingvo |Lingvo=Nengatua lingvo, Moderna Tupia |Propra_nomo=''ñe'engatú'' |Landoj=Brazilo, Kolombio, Venezuelo |Parolantoj=3,000 (Brazilo, 1998), 30,000 (Kolom...)
 
(prilaboris)
{{Informkesto lingvo
|Lingvo=Nengatua lingvo, <br>Moderna Tupia lingvo
|Propra_nomo=''ñe'engatú''
|Landoj=[[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Venezuelo]]
|Parolantoj=3,000 (Brazilo, 1998), <br>30,000 (Kolombio), 2,000 (Venezuelo)
|Koloro=Amerika
|Fam1=[[_Tupian_Amerinda lingvojlingvo|_Tupian_Amerinda]] (areo)
|Fam2=[[_Tupí_-GvaraniajTupiaj lingvoj|_Tupí_-_Guarani_Tupia]]
|Fam3=[[Tupí-Gvaraniaj lingvoj|Tupí-Gvarania]]
|Fam3Fam4=Subgrupo III
|Fam5='''Nengatua'''
|Skribo=[[Latina alfabeto]]
|ISO2=tup
|Lk1=yrl|Ln1=_Nhengatu_Nhengatu}}
 
La '''Nengatua Lingvo''' (ofte literumita '''Nhengatu''', aŭ [[Portugala lingvo|Portugale]] nomita per ''língua geral da Amazônia'' kaj ''língua geral amazônica'', ambaŭ el kiuj signifas "Amazonia Ĝenerala Lingvo," aŭ eĉ [[Latina lingvo|Latine]] per ''lingua brasilica'', kiu sinifas "Brazila Lingvo") estas [[Amerinda]] lingvo en la Tupi-Gvarania sub-familio.
La '''Nengatua lingvo''' lingvo, ofte literumis '''_Nhengatu_''', estas ankaŭ sciata per la [[Portugala lingvo|Portugala]] (nomoj, nomas) ''_língua_ _geral_ da _Amazônia_'' kaj ''_língua_ _geral_ _amazônica_'', ambaŭ signifo "_Amazonian_ (Generalo, Ĝenerala) Lingvo," aŭ (eĉ, ebena, para) per la [[Latina lingvo|Latina]] ''_lingua_ _brasilica_'' (Brazila Lingvo). Ĝi estas [[_Amerindian_]] lingvo de la Tupi-Gvarania sub-familio aktuale (dirita, parolata) per (pri, ĉirkaŭ) 30,000 popolo en la Supra _Rio_ Negra (regiono, regiono (geografio)) de [[Amazonio (ŝtato)|_Amazonas_]] (ŝtato, stato, stati), en la [[Brazilo|Brazila]] [[Amazonio|Amazono]], kaj en najbarantaj porcioj de [[Kolombio]] kaj [[Venezuelo]]. Ĝi estas la indiĝena lingvo de la (area, areaĵa, areala) landa loĝantaro, kaj ĝi estas ankaŭ uzita as komuna lingvo de komunikado inter Hindaj kaj ne-Hindaj, kaj inter Hindaj de malsamaj triboj. Ĝia uzi estas ankaŭ vojo por iu de la aŭtoĥtonaj popoloj kiu havi perditaj iliaj originalaj lingvoj al atesti ilia etna idento, as ĉe la [[_Baré_ (popolo)|_Barés_]], la [[_Arapaço_|_Arapaços_]], kaj aliaj. En [[2003]], ĝi (konkeris, gajnita) la statuso de oficiala lingvo flanke de [[Portugala lingvo|Portugala]] en la municipo de [[_São_ Sankta Gabrielo da _Cachoeira_]], kiu estas pli granda ol kelkaj U.S. ŝtatoj, kvankam _sparsely_ loĝata.
 
Ĝi estas aktuale parolata de ĉirkaŭ 30 000 homoj en la regiono ''Supra Rio Negra'' de la ŝtato [[Amazonio (ŝtato)|Amazonio]], en la [[Brazilo|Brazila]] [[Amazonio|Amazono]], kaj en najbaraj partoj de [[Kolombio]] kaj [[Venezuelo]]. Ĝi estas la indiĝena lingvo de la rura (malurba) loĝantaro de tiu areo, kaj ĝi estas ankaŭ uzata kiel komuna lingvo de komunikado inter indianoj kaj ne-indianoj, kaj inter indianoj de malsamaj triboj. Ĝia uzo estas ankaŭ rimedo por iuj el la aŭtoĥtonaj popoloj kiu jam perdis siajn originalajn lingvojn por atesti sian etnan identon, kiel ĉe la [[Baré (popolo)|Baré]]-oj, la [[Arapaço|Arapaço-j]], kaj aliaj.
Nengatua lingvo devenis en norda Brazilo en la 17-a jarcento as [[lingvafrankao]] normigis per [[_Jesuit_|_Jesuits_]] de la vortoprovizo kaj prononco de la ''_tupinambá_'' dialekto, kiu estis adaptita enen gramatika kadro bazita sur Portugala. Multaj (pruntaĵoj, pruntaĵas, pruntantaj, pruntvortoj, pruntvortas) estita farita de (tiu, ke, kiu) lingvo kaj de [[Hispana lingvo|Hispana]] por la multaj (objektoj, objektas) kaj (konceptoj, konceptas) kontraŭa al la ''_tupinambá_''. La _Jesuits_ (nomita, vokis) ilia kreado ''ie’_engatu_'', kiu (meznombroj, signifas) "bona lingvo", sed erudiciuloj hodiaŭ voka ĝi [[Malnova Tupia]].
 
En [[2003]], ĝi gajnis la statuson oficiala lingvo flanke de la [[Portugala lingvo|Portugala]] en la municipo ''[[São Sankta Gabrielo da Cachoeira]]'', kiu estas pli granda ol kelkaj usonaj ŝtatoj, sed maldense priloĝata.
Je ĝia alto en la 18-a jarcento, ĝi estis la domina (dirita, parolata) lingvo (rekte tra, entute) Brazila vasta teritorio, flanke de ĝia proksime (rilatanta, parenca, rilata) suda kopio, la ''[[_Lingua_ _Geral_|_língua_ _geral_ _paulista_]]'', as ĝi estis uzita ne nur per Hindaj kaj misiistoj sed ankaŭ as ĉiutaga lingvo per _settlers_ de Eŭropa _ancestry_. Ĝia deklinacii baldaŭ komencita, tamen, as enmigrado de [[Portugalio]] (multigis, pligrandiĝita), kaj ĝi suferis severa blovi kiam ĝi estis (anatemita, forbarita, malpermesita) per la [[_Sebastião_ _José_ de _Carvalho_ e _Melo_|Markizo de _Pombal_]] per virto de ĝia asocio kun la _Jesuits_, de kiu li forpelis de ĉiuj Portugalaj teritorioj.
 
== Historio ==
La tre elviva de Nengatua lingvo, (eĉ, ebena, para) en multa malkreskigita (ŝtato, stato, stati), estas surprizanta, kaj provizas indikaĵo de la lingva imanenta forteco, (ekde, ĉar, pro tio ke) ĝi suferis jarcentoj de _repression_, kaj ankaŭ ĉar la popolo de la Supra _Rio_ Negra originale spokaj lingvoj ne (rilatanta, parenca, rilata) al ĝi.<!--
La Nengatua lingvo devenisoriginas en norda Brazilo en la [[17-a jarcento]] askiel [[lingvafrankao]] normigis(interlingvo) pernormigita de [[_Jesuit_Jezuitoj|_Jesuits_jezuitoj]] deel la vortoprovizo kaj prononco de la dialekto ''_tupinambá_tupinambá'' dialekto, kiu estis adaptitaadaptitaj enenen gramatikagramatikan kadrokadron bazitabazitan sur la Portugala. MultajMultajn (pruntaĵoj,pruntaĵojn pruntaĵas,el pruntantaj, pruntvortoj, pruntvortas) estita farita de (tiu, ke, kiu) lingvo kaj deel la [[Hispana lingvo|Hispana]] oni utiligis por la multaj (objektoj, objektas) kaj (konceptoj, konceptas) kontraŭafremdaj al la ''_tupinambá_tupinambá''. La _Jesuits_jezuitoj (nomita, vokis)nomis iliasian kreadokreaĵon ''ie’_engatu_ie’engatu'', kiu (meznombroj,kio signifas) "bona lingvo", sed erudiciuloj hodiaŭ vokanomas ĝiĝin la [[Malnova Tupia]].
 
Je ĝiala altozenito de sia prospero en la [[18-a jarcento]], ĝi estis la domina (dirita, parolata) lingvo (rektetute tra, entute) Brazilala vasta teritorio de Brazilo, flanke deal ĝiasia proksime (rilatanta, parenca, rilata) suda kopiorespektivaĵo, la ''[[_Lingua_Lingua _Geral_Geral|_língua_língua _geral_geral _paulista_paulista]]'', asĉar ĝi estis uzitauzata ne nur perde Hindajindianoj kaj misiistoj sed ankaŭ askiel ĉiutaga lingvo perfar _settlers_setlintoj deEŭropdevenaj. Eŭropa _ancestry_. Ĝia deklinaciimalkresko baldaŭ komencitakomenciĝis, tamen, asĉar enmigrado deel [[Portugalio]] (multigis, pligrandiĝita)multiĝis, kaj ĝi suferis severaseveran blovibaton kiam ĝi estis (anatemita, forbarita, malpermesita)ĝin perforbaris la [[_Sebastião_Sebastião _José_José de _Carvalho_Carvalho e _Melo_Melo|Markizo de _Pombal_Pombal]] per virto depro ĝia asocio kun la _Jesuits_Jezuitoj, de kiukiujn li forpelis deel ĉiuj PortugalajPortugaliaj teritorioj.
{{Infobox Language
|name=Nheengatu, Modern Tupi
|nativename=''ñe'engatú''
|states=[[Brazil]], [[Colombia]], [[Venezuela]]
|speakers=3,000 (Brazil, 1998), 30,000 (Colombia), 2,000 (Venezuela)
|familycolor=American
|fam1=[[Tupian languages|Tupian]]
|fam2=[[Tupí-Guaraní languages|Tupí-Guarani]]
|fam3=Subgroup III
|script=[[Latin alphabet]]
|iso2=tup
|lc1=yrl|ld1=Nhengatu}}
 
La tretravivo elvivamem de la Nengatua lingvo, (, ebena, para) en multamulte malkreskigita (ŝtato,malkreskinta stato, stati), estas surprizantasurpriza, kaj provizas indikaĵoindikaĵon de la lingva imanenta forteco, (ekdede la lingvo, ĉar, pro tio ke) ĝi suferis jarcentojjarcentojn de _repression_subpremado, kaj ankaŭ ĉar la popolohomoj de la ''Supra _Rio_Rio Negra'' originale spokajparolis lingvojlingvojn ne (rilatanta, parenca, rilata)parencajn al ĝi.<!--
The '''Nheengatu''' language, often spelled '''Nhengatu''', is also known by the [[Portuguese language|Portuguese]] names ''língua geral da Amazônia'' and ''língua geral amazônica'', both meaning "Amazonian General Language," or even by the [[Latin]] ''lingua brasilica'' (Brazilian Language). It is an [[Amerindian]] language of the Tupi-Guarani sub-family presently spoken by about 30,000 people in the Upper Rio Negro region of [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]] state, in the [[Brazil]]ian [[Amazon Basin|Amazon]], and in neighboring portions of [[Colombia]] and [[Venezuela]]. It is the native language of the area's rural population, and it is also used as a common language of communication between Indians and non-Indians, and between Indians from different tribes. Its use is also a way for some of the native peoples who have lost their original languages to affirm their ethnic identity, as in the case of the [[Baré (people)|Baré]]s, the [[Arapaço]]s, and others. In [[2003]], it gained the status of official language alongside [[Portuguese language|Portuguese]] in the municipality of [[São Gabriel da Cachoeira]], which is larger than several U.S. states, though sparsely populated.
 
== Parenceco ==
Nheengatu originated in northern Brazil in the 17th century as a [[lingua franca]] standardized by [[Jesuit]]s from the vocabulary and pronunciation of the ''tupinambá'' dialect, which were adapted into a grammatical framework based on Portuguese. Many borrowings were made from that language and from [[Spanish language|Spanish]] for the many objects and concepts alien to the ''tupinambá''. The Jesuits called their creation ''ie’engatu'', which means "good language", but scholars today call it [[Old Tupi]].
_Aside_Krom dela lasupre _aforementioned_menciita ''_língua_língua _geral_geral _paulista_paulista'', nun estingintaestingiĝinta, la Nengatua lingvo estas ankaŭ proksime (rilatanta, parenca, rilata)al alla Paragvaja [[_Guarani_Gvarania lingvo|_Guarani_Gvarania]], kiu, malproksimetute dene estante estingintaestingiĝinta, estas male la plej larĝe (dirita, parolata) lingvo en (tiu, ke, kiu) lando kaj unu de ĝiajties oficialaj lingvoj. Laŭ iuj fontoj, la Nengatua lingvo kaj _Guarani_la Gvarania estas reciproke _intelligible_interkompreneblaj.
 
At its height in the 18th century, it was the dominant spoken language throughout Brazil's vast territory, alongside its closely related southern counterpart, the ''[[Lingua Geral|língua geral paulista]]'', as it was used not only by Indians and missionaries but also as an everyday language by settlers of European ancestry. Its decline soon began, however, as immigration from [[Portugal]] increased, and it suffered a severe blow when it was banned by the [[Sebastião José de Carvalho e Melo|Marquis of Pombal]] by virtue of its association with the Jesuits, whom he expelled from all Portuguese territories.
 
The very survival of Nheengatu, even in a much diminished state, is surprising, and provides evidence of the language's inherent strength, since it suffered centuries of repression, and also because the people of the Upper Rio Negro originally spoke languages not related to it.
 
-->
 
_Aside_ de la _aforementioned_ ''_língua_ _geral_ _paulista_'', nun estinginta, Nengatua lingvo estas ankaŭ proksime (rilatanta, parenca, rilata) al Paragvaja [[_Guarani_ lingvo|_Guarani_]], kiu malproksime de estante estinginta estas la plej larĝe (dirita, parolata) lingvo en (tiu, ke, kiu) lando kaj unu de ĝiaj oficialaj lingvoj. Laŭ iuj fontoj, Nengatua lingvo kaj _Guarani_ estas reciproke _intelligible_.
<!--
 
Aside from the aforementioned ''língua geral paulista'', now extinct, Nheengatu is also closely related to Paraguayan [[Guarani language|Guarani]], which far from being extinct is the most widely spoken language in that country and one of its official languages. According to some sources, Nheengatu and Guarani are mutually intelligible.
 
-->
==Vidu ankaŭ==
*[[Malnova tupia lingvo|Malnova Tupia]]
*[[_Língua_Língua _Geral_Geral]]
*[[_Guarani_Guarania lingvo|_Guarani_Guarania]]
*[[Tupia popolo]]
<!--
 
==See also==
*[[Old Tupi]]
*[[Língua Geral]]
*[[Guarani language|Guarani]]
*[[Tupi people]]
 
-->
==Referencoj==
* [http://www.socioambiental.org/pib/english/portugues/pib/portugues/linguas/linger.shtm#t1 _Instituto_ _Socio_-_Ambiental_]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=yrl Ethnologue Raporto por _Nhengatu_]
<!--
 
==References==
* [http://www.socioambiental.org/pib/english/portugues/pib/portugues/linguas/linger.shtm#t1 Instituto Socio-Ambiental]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=yrl EthnologueRaporto Reportpri forla Nhengatu-a ĉe Ethnologue]
 
-->
==Eksteraj ligiloj==
*[http://www.tupi.cafewiki.org/index.php?nheengatu Nengatua lingvoNheengatu: _léxico_léxico, _textos_textos, _midia_midia e _outros_ (ligoj,outros ligas)ligiloj]
*[http://chs.inpa.gov.br/nheengatu.php _INPA_ - _Núcleo_ de _Pesquisas_ em _Ciências_ _Humanas_ e _Sociaita_]
*[http://www.staff.uni-mainz.de/lustig/guarani/lingua_tupi.htm "UMA hoketo (supersigno) _história_ da _língua_ tupia, _língua_ fari _tempo_ _que_ o _Brasil_ epoko _canibal_"]
*[http://www.sosaci.org/balaio2.htm "Nengatua lingvo e _dialeto_ _caipira_"]
*[http://www.etnolinguistica.org/ _Etnolinguistica_._Org_: _lista_ de _discussão_ _sobre_ _línguas_ _indígenas_ _sul_-_americanas_]
*[http://www.nytimes.com/2005/08/28/international/americas/28amazon.html?ei=5090&en=2dbb31357d010164&ex=1282881600&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all ''(Nov-Jorkio, Novjorko) (Tempoj, Fojoj)'' artikolo]<!--
 
==External links==
*[http://www.tupi.cafewiki.org/index.php?nheengatu Nheengatu: léxico, textos, midia e outros links]
*[http://chs.inpa.gov.br/nheengatu.php INPA - Núcleo de Pesquisas em Ciências Humanas e Sociais]
*[http://www.staff.uni-mainz.de/lustig/guarani/lingua_tupi.htm "Uma breve história da língua tupi, a língua do tempo que o Brasil era canibal"]
*[http://www.sosaci.org/balaio2.htm "Nheengatu e dialeto caipira"]
*[http://www.etnolinguistica.org/ Etnolinguistica.Org: lista de discussão sobre línguas indígenas sul-americanas]
*[http://www.nytimes.com/2005/08/28/international/americas/28amazon.html?ei=5090&en=2dbb31357d010164&ex=1282881600&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all artikolo de la gazeto ''New York Times'' article]
 
-->
 
[[Kategorio:Lingvoj de Venezuelo]]
[[Kategorio:Lingvoj de Brazilo]]
[[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]]
<!--[[Kategorio:Tupi-Guaraniaj lingvoj]]-->
 
[[br:Nengatoueg]]
 
[[de:Nheengatu]]
[[en:Nheengatu]]
[[es:ñe'engatu]]
 
[[pt:nheengatu]]
 
[[Kategorio:Aŭtomate tradukitaj, kontrolindaj]]
3 864

redaktoj