Angla enlanda milito: Malsamoj inter versioj

984 bitokojn aldonis ,  antaŭ 12 jaroj
sen resumo de redaktoj
La '''Angla enlanda milito''' estis serio de '''militoj''' kaj '''politikaj movadoj''' en [[Anglio]], kiuj okazis inter la subtenantoj de la [[parlamento]] kaj subtenantoj de la [[reĝo]] ekde [[1642]] ĝis [[1651]]. Dum la unua kaj dua militoj subtenantoj de [[Karlo la 1-a (Anglio)|Karlo la 1-a]] batalis subtenantojn de la [[ParlamentoLonga LongParlamento]]. Dum la tria milito subtenantoj de [[Karlo la 2-a (Anglio)|Karlo la 2-a]] batalis subtenantojn de la [[ParlamentoEta RumpParlamento]]. La tria milito finiĝis per la parlamenta venko en la [[Batalo de Worcester]] je la [[3-a de septembro]] [[1651]].
 
La '''Angla Revolucio''' estis la periodo de la historio de [[Britio]] ekde [[1642]] ĝis [[1689]]. Ĝi ampleksiĝas ekde la fino de la reĝado de [[Karlo la 1-a (Anglio)|Karlo la 1-a]], tra la Respubliko kaj la Protektorato de [[Oliver Cromwell]] kaj finos je la Gloria Revolucio, kiu forigos [[Jakobo la 2-a (Anglio)|Jakobon la 2-an]].
La disputoj inter la partianoj de la reĝo Karlo la 1-a, kiu troviĝis enkarcerigita de la parlamentaj fortoj, kaj tiuj de la "Longa Parlamento" pludaŭris. Tamen la malmultaj monarkiaj apogoj inter la propraj parlamentanoj ĉesis kiam la reĝo forfuĝis, alanciĝis kun la skotoj kaj eksplodigis denove la enlandan militon en [[1648]]. Cromwell subpremis ribelon en [[Kimrio]] kaj venkis sur la skotoj en [[Preston]] ([[aŭgusto]] de 1648). Denove li alianciĝi kun la armeo kontraŭ la Parlamento, kiu klopodis renegocii kun Karlo. Decembre li permesis la forigon de la opozicio, pluhavante nur kelkajn membrojn kiuj samopiniis pri kreado de komitato juĝonta la Reĝon pro [[perfido]]. Estis milito por ĉevaliroj kie Oliver Cromwell finvenkis danke al sia Roto de Sanktuloj (''Ironsides'') sur la promonarkianoj. La fino de la milito kialis la juĝon pro alta perfido de la reĝo kaj ties posta [[senkapigo]], kaj kiel konsekvenco oni proklamis la ununuran respublikon en la angla historio.
=== Interregnado aŭ Respubliko (1649 - 1669) ===
[[Image:Oliver Cromwell1599-1658 by Peter Lely1.jpg|thumb|250 px|[[Oliver Cromwell]], Protektanta Lordo, dum la Interregado aŭ Respubliko.]]
==== La tria angla enlanda milito (1649 - 1651) ====
La unua tasko de Cromwell dum la [[Respubliko]], kiu estis proklamita post la ekzekuto de Karlo la 30an de januaro de [[1649]], estis la repacigo de [[Irlando]] kaj [[Skotio]]. Liaj ĉefaj celoj estis atingi stabilan registaron kaj toleremon por ĉiu puritanaj grupoj. Cromwell venkis super la monarkianoj en Irlando kaj Skotio kaj kontrolis Anglion.
Je la morto de Cromwell, la 3a de septembro de [[1658]], la Respubliko fandiĝis. Cromwell estis enterigita en la Abatejo de [[Westminster]] kaj lia filo, Richard Cromwell, kiun li estis nomuminta sian sukcedonton, estis malkapabla pluhavi la povon. La generalo George Monck kunvolis la parlamenton kie oni decidis restarigi la monarkion kaj la Ĉambron de la Lordoj en 1660.
=== Restarigo de la familio Stuarto: Karlo la 2-a (1660 - 1685) kaj Jakobo la 2-a (1685 - 1688) ===
[[Image:Charles II of England.png|thumb|250 px|[[Karlo la 2-a]] restarigis la dinastion Stuarton.]]
En [[1660]], [[Karlo la 2-a (Anglio)|Karlo la 2-a]] restarigas la monarkion kaj la dinastion Stuarton en [[Britio]], pluhavonta poste relativan trankvilecon post la fino de la enlanda milito.
 
Je la morto de Karlo en [[1685]], Jakobo iĝis reĝo. Li apartigis multajn ej siaj sekvantoj per severaj [[reprezalio]]j, ĉefe kiel konsekvenco de serio de subpremataj juĝoj konataj laŭ la nomo de "Sangaj Juĝoj". Jakobo klopodis atngi la apogon de la disidentoj kaj de la katolikoj en [[1687]], finigante la religian problemaron, sedli sukcesis nur pligrandigi ĝin. La naskiĝo de lia filo, Jakobo, la 10an de junio de [[1688]], preskaŭ garantiis la katolikan sukcedon. Malmulte poste, la estroj de la opozicio invitis la bofilon de Jakobo, [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo de Oranĝe]], posta Vilhelmo la 3-a de Anglio, ekposedi la anglan kronon, eksplodigante tiele la ''Glorian Revolucion''.
=== Gloria Revolucio (1688 - 1689) ===
[[Image:Portrait of William III, (1650-1702).jpg|thumb|220 px|[[Vilhelmo la 3-a de Anglio]], Princo de Oranĝe.]]
Vilhelmo ekatingis la portempan kontrolon de la registaro, kaj en [[februaro]] de [[1689]] tiu estis oferita, al li kaj al [[MaríaMary IIla 2-a de InglaterraAnglio]], la coronakrono conkondiĉe lake condiciónili de que aceptaran laakceptu ''[[Bill of Rights (Anglio)|DeklaroDeklaron de Rajtoj]]''. Tiu leĝoprojekto donis la sukcedon al la fratino de Mary, (''Bill[[Ana ofde Rights''Anglio]]), kaze ke Mary ne havu filojn, malpermesis la aliron al la trono de katolikoj, garantiis liberajn balotadojn kaj oftajn konvokojn de la Parlamento, kaj deklaris kontraŭleĝan la ekzisto de konstanta armeo en paca epoko.
 
La Gloria Revolucio sukcesis, sen sangoverŝo: la Parlamento regis kaj Anglio estis riĉa. Ĝi estis venko de la ''whig'' aŭ liberaluloj, ĉar, se katolikoj ne rajtis reĝi, neniu monarko rajtis esti absoluta.
 
Grava en ĉiu tiu revolucia procezo estis la politika antaŭeniro (dum la sistemo en la eŭropa kontinento pluestis absolutista, la britoj jam havis parlamentan monarkion stabilan) kie troviĝis Britio post la fino de la [[17-a jarcento]], kio havigis la intelektajn eblecojn por esti dum la tuta [[19-a jarcento]] la nedisputebla hegemonia potenco. Krome ĝi semis la politikan bazon por ke baldaŭe dosvilviĝu la nomita [[Industria Revolucio]], kio certigos la tutmondan hegemonion por preskaŭ unu jarcento.
 
== Vidu ankaŭ ==
*[[Historio de Unuiĝinta Reĝlando]]
*[[Enlanda milito]]
 
{{ĝermo}}
 
[[Kategorio:Anglio|Enlanda Milito]]
Sennoma uzanto