Lajos Kossuth: Malsamoj inter versioj

24 bitokojn aldonis ,  antaŭ 13 jaroj
poluro
e (roboto aldono de: cs:Lajos Kossuth)
(poluro)
Dum 1832–36, la hungara reforma, liberala opozicio unuafoje ekluktis por la burĝigo (ekz. ĉesigo de la servutuleco) kaj kontraŭ la absolutisma politiko de la habsburga imperio. Tiam Kossuth ekis manskribitan eldonaĵon Parlamentaj Sciigoj (''Országgyûlési Tudósítások'') kaj vendis ĝin kiel privatan leteron al la abonantoj (gazetoj ne rajtis sciigi pri la parlamenta laboro). Li iom traverkis la parolojn laŭ sia propra (reformisma) gusto. Tiu agado helpis vivteni sin kaj sian familion.
 
Post fermo de la parlamento en 1836, li eldonis, sendis similajn resumojn pri la departementaj kunsidoj. Li mem resumis la kunsidojn de departemento Pest (Municipaj Sciigoj; ''Törvényhatósági Tudósítások''). Ĉar tiu eldonaĵo funkciis kiel opozicia gazeto, kies redaktoro estis Kossuth, la aŭstra registaro volis malpermesi tion, poste en aprilo de 1837 oni arestis Kossuth-on kaj ekis reĝoperfidan proceson kontraŭ li. Kossuth sensukcese protestis, oni juĝis lin en februaro de 1839 je trijara prizono, kion superla supera juĝistaro en kelkaj tagoj ŝanĝis je kvarjara prizono. Kossuth en la prizono analizis politikon, ekonomion, lernis lingvojn. Li liberiĝis en majo de 1840 pro amnestio, danke al [[Ferenc Deák]] [dea'k] kaj ties reforma opozicio.
 
==[[Pesti Hírlap]]==
 
Li iĝis ekde januaro de 1841 ĉefredaktoro de la nova gazeto Pesti Hírlap (aperis dufoje en semajno), kies posedanto [[Lajos Landerer]] [lajoŝ landerer] dungis Kossuth-on laŭ sekreta permeso de la kortego. La aŭstra registaro esperis, ke ĝi per la cenzuro povas bridi la danĝeran politikiston, sed tio pruviĝis eraro.
 
Kossuth kaj la samredaktantoj skizis burĝan liberalan reformprogramon, preferis unuafoje ŝenŝarĝigon de la servutuloj per ŝtata kompenso. Tiel la kamparanoj ixgasiĝas samrajtaj ol la burĝoj kaj havas rajton pridiskuti la registaran funkcion. Kossuth instigis - je efiko de teorioj de la sudgermana ekonomikisto Friedrich List - la reformojn de la dogan- kaj komercpolitiko, industrian evoluon.
 
La gazeto montris sin lojala, sed la agitado por la reformoj ektimigis la aŭstran registaron kaj la hungarajn konservativulojn kaj eĉ moderajn politikistojn kiel István Széchenyi, kiu ekde aprilo de 1841 diskutis kun Kossuth en artikoloj kaj per flugfolioj. Széchenyi akuzis lin je skurĝo de politikaj emocioj, je ekscito kontraŭ la nobeluloj, je perforta hungarigo ktp.. La publiko apogis Kossuth-on, tiel Széchenyi daŭre izoliĝis.
==Revolucio de 1848-49==
 
Li iĝis en novembro de 1847 reprezentanto de departemento Pest kaj agadis en la hungara parlamento (tiam en [[Bratislavo|Pozsony]] [poĵonj]). Tiam okazis nedecida stato, ĉar en la suba ĉambro havis plimulton la opozicio, en la supra ĉambro la konservativuloj. La grandan ŝanĝon kaŭzis la franca revolucio, ekita je la 22-a de februaro 1848: eksciante pri tio, Kossuth resumis en granda parolo (3-an de marto) la farendajn taskojn por la burĝa revolucio. Li postulis konstitucion por la eternaj regiononregionoj de la Habsburga Imperio. Liaj tradukitaj vortoj helpis la eksplodon de la viena revolucio ( ekinta la 13-an de marto) kaj forigon de la malamata kanceliero [[Klemens von Metternich|Metternich]].
 
Kossuth iĝis ano de tiu 100-membra parlamenta komisiono – elektita la 15-an de marto -, kiuj kunportis postulojn al la viena registaro. La panikanta viena registaro akceptis la leĝ-proponojn (Ferdinando la 5-a, signis ilin la 11-an de aprilo, tiel oni nomas tiujn leĝojn eĉ „apriliaj leĝoj”) kaj permesis elformi la unuan hungaran ministerion. La leĝoj alportis ŝtatnŝtatan sendependecon de Hungario, respondecan registaron kaj tujan servutulan liberigon.. Pro tiu lasta, Kossuth iĝis tre popularpopulara inter la popolo.
 
En la registaro de grafo Lajos Batthyány (la nova hungara ĉefministro), Kossuth ricevis ministerion pri financaj aferoj kaj li iĝis ankaŭ la porparolanto de la registaro en la nova parlamento. Li volis nuran personunuon ene de la Habsburga Imperio inter Hungario kaj la imperio, tiel li laboris pri ties financaj, militaraj kaj diplomaciaj bazoj.
Komence de oktobro 1848, grafo Batthyány gróf abdikis kaj Kossuth iĝis la prezidanto de la (~provizora registaro) ’’Országos Honvédelmi Bizottmány’’ (Tutlanda Patrujdefenda Komisiono). Tiu organizaĵo organizis la hungaran kontraŭstaron kaj starigis dum kelkaj monatoj armeon, kiu sukcese agadis en printempo de 1849.
 
Kiam la aŭstra kortego deklaris la konstitucion de Olmütz en marto de 1849 (kiu reprenis ĉiun rajton de la hungaroj), Kossuth responde al tio deklaris la tutan sendependecon, xcarĉar li fidis je plia eksterlanda helpo. La Sendependiĝa Deklaro (Függetlenségi Nyilatkozat) estis eldonita la 14-an de aprilo kaj oni elektis Kossuth-on guberniestro-prezidento.
 
Kiam la Rusa Imperio invadis Hungarion kaj la lando estis preskxuapreskaŭ tute venkita, Kossuth transdonis la potencon al Görgey (11-an de aŭgusto) kaj fuĝis al Turkio.
 
==en la elmigrejo==
 
Ĉar Anglio ne apogis eldononla transdonon de Kossuth, la turka sultnosultano rifuzis la rusajn kaj aŭstrajn petojn senkaj internigis lin por unu kaj duonjaro en la anatoliai [[Kütahya]]. Dum la deviga ripozo li ellaboris planojn pri iu ĉedanuba konfederacio, en politika kaj militara kunlaboro.
 
Post la liberiĝo, li rundvizitisrondvojaĝis Usonon kiel „gasto de la nacio” kaj kolektis monon por aĉeti armilojn, sed diplomacian rekonon li ne atingis. Li ankaŭ vizitis Anglion, sed la angla registaro ne apogis liajn planojn, ĉar ĝi vidis Auŝtrion kiel kontraŭpetonkontraŭpezon al la Rusa Imperio.
 
Napoleono la 3-a en 1859 interkonsentis kun Kossuth pri komuna batalo kontraŭ la Aŭstra Imperio. Kvankam fondiĝis kun gvido de Kossuth provizora hungara registaro (''Magyar Nemzeti Igazgatóság'') en Parizo kaj hunagrahungara legiono en Genova, la planojn neniigis la abrupta armistico inter Napoleono kaj Franco Jozefo en Villafranca.
 
Kossuth plulaboris la konstitucian propnonproponon de Kütahya al [[Danub-konfederacia plano|Danuba Konfederacio]]. Li kritikis la [[aŭstra-hungara interkonsento|aŭstran-hungaran interkonsenton]] (en la fama Kassandra-letero), ĉar la hungaroj altixgasaltiĝas al la subpremantoj, tiel kiam la imperio disiĝas pro la naciaj evoluoj, Hungario denove iĝas oferto.
 
Kossuth neniam hejmenvenis, la lastajn jarojn plenigis li en Torino. Li mortimortis en 1894, lia kadavro estis hejmentransportita kaj dum – neoficiala – tutlanda funebro oni entombigis lin. Lia tombo troviĝas en la tombejo Kerepes, kie oni starigis la plej grandan maŭzoleon de Hungario.
 
Lian memoron konservas en Hungario sennombraj statuoj, lernejoj, stratoj, universitato ktp.
Sennoma uzanto