Sumero: Malsamoj inter versioj

29 bitokojn aldonis ,  antaŭ 11 jaroj
ortografio, ligilo
e (roboto modifo de: da:Sumer)
(ortografio, ligilo)
=== Sumeraj Civitoj ===
 
En la komenco de 3-a jarmilo ĉi tie ekzistis 12 civitoj, t.e. memregantaj urboj: Adab, Akŝak, Bad-tibira, Uruk (Erech - en Biblio), Kiŝ, [[Lagaŝ]], Larak, Larsa, Nippur, Sippar, Umma kaj Ur. Ili sin prezentis kunfandiĝintaj kamparaj komunumoj, dividitaj je kvartaloj. En la centro de ĉiu kvartalo staris templo de loka dio. Ĉirkaŭkuŝantaj vilaĝetoj subordiĝis al tia "centro", kies reganto ("ensi") estis kaj militestro kaj ĉefpastro. Kiam unu civito fortigadis, kaj vastigadis sian potencon sur la najbaraj civitoj, ĝia reganto akceptadis la titulontitolon de reĝo - Lugal (laŭvorte "granda"). La unuiĝo de lando okazis post longa tempo.
 
La plej gravaj urboj estis '''Ur''' kaj '''Uruk''' en la malsupera Mezopotamio, situanta iom pli norden urbo '''Lagaŝ''', kaj pli norden - semidaj urboj '''Kiŝ''' kaj '''Mari'''. Dekomence prosperiĝis Kiŝ, sed en 27-a jcjarcento a.K. ribelis Uruka regnestro '''[[Gilgameŝ]]''', kiu poste fariĝis mita heroo. Li venkis armeon de Kiŝanoj kaj establis sian potencon super la regiono.
 
Sumeranoj postlasis multajn fontojn, kiuj estis skribitaj ĝis 2,000 a.K. Ili rakontas pri la sumeraj dioj kaj herooj. La plej konata inter ili estis Gilgameŝ, al kiu estas dediĉita multaj legendoj (Vd. [[Eposo pri Gilgameŝ]]). De la 25-a jcjarcento a.K. plifortiĝas urbo Lagaŝ, kies regnestro '''Eanatum''' subordigas la tutan sudmezopotamion.
 
Danke al penado de multaj generacioj, valoj de [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]] fariĝis fruktodona lando, kiu donis al ili grandajn rikoltojn. Sumeranoj ŝanĝadis sian rikolton de cerealoj kontraŭ materialoj, kiujn ili ne havis: ligno, metalo aŭ ŝtono por konstruado. Iliaj ĉaroj kun radoj kaj tabletoj por skribi aŭ kalkuli faciligadis komercon kun aliaj popoloj.
=== Dua prospero de Lagaŝ ===
 
[[Akado|Sargonida regno]] falis kun la subteno de sumera urbo Lagaŝ, kiu reviviĝis kaj fariĝis dominanta en la suda Mezopotamio. En la dua duono de 22-a jcjarcento en Lagaŝ regis reprezentanto de gutia tribo - ensi '''Gudea''', kiu efektivigadis aktivan konstruadan politikon.
Por konstruado de grandega templo li uzadis materialojn el najbaraj teroj. Pri la forteco de Gudea atestas la informo, ke al li subordigis loĝantaro kun pli 200 mil samrajtaj civitanoj. Dum la Lagaŝanoj restis fidelaj al gutia regado, aliaj urboj kontraŭstaris al konkerantoj. Post la granda ribelo, kiun gvidis urboj Ur kaj Uruk, en la fino de 22-a jcjarcento, gutioj estis forpelitaj.
 
=== La 3-a dinastio de Ur ===
 
De la tempoj de la Ur-dinastio restis cent miloj da dokumentoj, kompilitaj de laborantoj en reĝaj kaj templaj oficejoj. Ili koncernis al la listoj de laborantoj, kalkuloj de labortagoj, faritaj taskoj ktp.
La regno de Ur-dinastio estis same vasta, kiel la Sargona, kaj ĝisvivis pli ol unu jarcento. En alala komenco de 20-a jcjarcento ĝi disfalis pro la samtempaj invadoj de [[amoreanoj]] (de okcidento) kaj [[elamanoj]] (de oriento).
 
=== Historio de Sumero ===
<tr><td width=100>4-a jarmilo </td><td width=600> Irigacia agrokulturo disvolviĝas en suda Mezopotamio. Kelkaj vilaĝoj transformiĝas al urboj, inter ili la unuaj estis Eridu kaj Uruk. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 3500</td><td width=600> Civitoj de suda [[Mezopotamio]] evoluiĝasevoluas kaj formas kulturon, kiu nomiĝas Sumero. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 3100</td><td width=600> Oni komencas uzi [[Kojnoskribo|kojnoskribon]]. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2800</td><td width=600> Etana, la reĝo de Kiŝ, konkeras aliajn urbojn kaj unuiĝas la landon. </td></tr>
<tr><td width=100>20-a jc </td><td width=600> Multaj militoj inter urboj en Sumero, unue inter Isin kaj Larsa, poste inter Larsa kaj [[Babilono]]. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 1900 </td><td width=600> [[Semita]] tribo Amoritoj konkeras Mezopotamion kaj establas sian rezidejon en Babilono. </td></tr>
<tr><td width=100>1790 </td><td width=600> [[HammurabiHamurabi]] fariĝas reĝo de [[Babilonio]] kaj en sekvaj 3 jardekoj ĝi estiĝas plej forta potenco de Mezopotamio. De tio finiĝas Sumera historio kaj komenciĝas Babilona, tamen Sumera kulturo fariĝas centra parto de Babilona societo </td></tr>
</table>