Edvard Beneš: Malsamoj inter versioj

60 bitokojn forigis ,  antaŭ 11 jaroj
Adaptetis jen kaj jen laŭ pluraj regularoj
(Adaptetis jen kaj jen laŭ pluraj regularoj)
| nomo = Edvard Beneš
| dosiero = Edvard Beneš.jpg
| priskribo = PrezidentoPrezidanto Konstruinto
| vico = [[Listo de prezidentojprezidantoj de Ĉeĥoslovakio|2-a]]
| oficejo = [[PrezidentoPrezidanto de Ĉeĥoslovakio]]
| de = [[18-a de decembro]] [[1935]]
| ĝis = [[5-a de oktobro]] [[1938]]
| antaŭulo = [[Tomáš Garrigue Masaryk]]
| sekvanto = [[Emil Hácha]]
| vico2 = [[Listo de prezidentojprezidantoj de Ĉeĥoslovakio|4-a]]
| oficejo2 = [[PrezidentoPrezidanto de Ĉeĥoslovakio]]
| de2 = [[2-a de aprilo]] [[1945]]
| ĝis2 = [[7-a de junio]] [[1948]]
| antaŭulo2 = [[Emil Hácha]]
| sekvanto2 = [[Klement Gottwald]]
| oficejo3 = [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro|PrezidentoPrezidanto de Ĉeĥoslovakio en ekzilo]]
| de3 = [[5-a de oktobro]] [[1938]]
| ĝis3 = [[2-a de aprilo]] [[1945]]
|notoj = <center>''La viro, kiu dufoje malvenkis.''</center>
|}}
'''Edvard BENEŠ''' [beneŝ] (naskiĝis la [[28-aan de majo]] [[1884]], mortis la [[3-aan de septembro]] [[1948]]) estis [[Ĉeĥoslovakio|ĉeĥoslovaka]] prezidentoprezidanto en la jaroj [[1935]] – [[1938]] kaj [[1945]] – [[1948]].
 
Unu el la plej tragikaj kaj samtempe la plej rimarkindaj personecoj de la ĉeĥoslovaka historio. Dufoje li troviĝis en krizaj momentoj, kiuj signifis sortan rompon por la ĉeĥoslovaka nacio. Dufoje li rolis kiel ludanto kun granda potenco, sed en ambaŭ kazoj li malvenkis. Eble perfidis lin la propra fiero, eble tro granda emfazo por malvarma prudento, eble malbona veto je amikoj. Certe estas, ke neniu alia el la ĉeĥaj regintoj troviĝis en tiel gravaj situacioj kiel la sekvanto de [[Tomáš Garrigue Masaryk|Masaryk]]. Tial historiistoj ĝis hodiaŭ ne ĉesis disputi, ĉu temis pri grave ekzamenata politikisto de supermezaj kapabloj aŭ prefere pri la politikisto ambicia kaj potencavida, kiu ne sukcesis.
===Aŭstria spiono===
 
Beneš estis kelkfoje arestita. Kiam li alteriĝis en [[Anglio]], ili konsideris lin [[Aŭstrio|aŭstria]] spiono kaj tuj li estis arestita. Nur pro interveno de Masaryk ĉio klariĝis kaj Beneš revenis [[Parizo|Parizon]]. Angloj arestis lin sume trifoje kaj en franca malliberejo li estis dufoje. Per tio li komencis unikan ĉeĥan tradicion: escepte de Masaryk (tiu estis kondamnita pro partujperfido al mortpuno) ĉiuj ĉeĥaj prezidentojprezidantoj pasigis monatojn kaj jarojn en malliberejo.
 
===Reveno de venkintoj===
===Ascendo kaj falo===
 
Post 18 jaroj, kiam [[Praga burgo]] estis rezervita por Masaryk, estis okazonta la unua elekto de prezidentoprezidanto, sed fine tiel ne okazis. Denove estis preparita politika komerco. Eĉ [[Vatikano]] helpis, kiu konvinkigis popoldemokratojn, ke ili voĉdonu por Beneš. Beneš estis elektita kiel ĉeĥoslovakia prezidentoprezidanto.
 
La longjara kronprinco ĝisatendis, sed longe li ne ĝojis. Jam antaŭe lia ĉefa malamiko estis [[Adolf Hitler]]. Ne tutaj tri jaroj pasis tre rapide kaj venis tragika vojkruciĝo de ĉeĥa historio, la [[munkena interkonsento|Munkeno 1938]]. Beneš eksciis pri perfido de la aliancanoj matene. Li venis en laborejon el banĉambro, ankoraŭ en piĵamo. Plej multe vundis lin konduto de la lando, kiun li tiel konfidis. Li taksis ties konduton per la akraj vortoj: „Tio estas neaŭdata, terura. Tia perfido! Perfida [[Francio]]!“
===Ni ne selos===
 
Neniu alia prezidentoprezidanto troviĝis en simila situacio. Munkeno eĉ ne toleros komparon kun [[Praga printempo 1968]]. Sed Beneš sciis, je kiom oni ludas. Minacis pereigo de la ĉeĥa kaj la slovaka nacioj, bruta soldata interveno. Neniam antaŭe io simila okazis, kaj kiam [[Ĉeĥoslovakio]] troviĝis vid-al-vide al katastrofo, Beneš ne havis forton por alfronti ĝin. „Generaloj foriradis de mi malkontentaj, amarhumoriĝintaj kaj en despera humoro. Kaj mi denove metis por mi la demandon: Ĉu mi decidiĝis en tiu ĉi terura afero ĝuste?“ li skribis pli malfrue.
 
Ĉiuj ĉirkaŭ li preferis batalon al kapitulaco. En tio estis lia decido ankoraŭ pli dolora. Beneš estis decidiĝanta kun konscio de gravaj perdoj – homaj kaj materialaj. Tial li fine retiriĝis. Li elektis savon je konto de fiereco kaj por prezo de persona honto. Pli malfrue ili demandis [[Jan Masaryk|Janon Masarykon]], kiel ekkondutus lia patro en simila situacio. Li enpensiĝis por momento kaj poste li respondis: „Patro dirus, do ni selos.“
===Frunte de rezistmovado===
 
El [[Anglio]] Beneš forveturis en [[februaro]] de [[1939]] ĝis [[Usono]], kie li akceptis postenon de profesoro de [[sociologio]] kaj [[politologio]] en universitato en [[Ĉikago]]. Venis la [[15-a de marto|15-an de marto]] de [[1939]] kaj estiĝo de [[Protektorato Bohemio kaj Moravio]]. Beneš denove eksentis okazon. La okupacio senigis lin de la devligo kaj li povis do eniri en aktivan rezistmovadon por redono de la memstareco. Turniĝinte al grandpotencoj li ekprotestis: La okupacio devas esti solvata en Komisiono de la Unuiĝintaj Nacioj. Vane. Li revenis [[Anglio|Anglion]] kaj eklaboris. Precize post unu jaro, en [[julio]] de [[1940]], la brita registaro fine agnoskis la [[ĉeĥoslovaka ekzila registaro|ĉeĥoslovakan ekzilan registaron]] kun prezidentoprezidanto Beneš frunte.
 
Post spertoj kun la perfido de okcidentaj aliancanoj li ĉifoje politike turniĝis al oriento. Sed li postulis de [[Moskvo]] unusignifan devligon, ke ĝi ne intervenu en la politikon de [[Ĉeĥoslovakio]]. [[Iosif Stalin|Stalin]] konsentis kaj certigis lin, ke li ne intervenos en la ĉeĥoslovakajn aferojn. Sed Beneš senkompate kredtrompiĝis. Nur mallonge antaŭ sia morto li ekkonis tragikan profundaĵon de sia eraro.
Tiam Beneš komencis ludi kun ideo, ke li forirus el la politiko. Li povus reveni en universitaton kaj prelegi, li volis skribi memoraĵojn. Beneš fine decidiĝis resti en la politiko. Ĝis la amara fino.
 
Venis eventoj en [[februaro]] de [[1948]]. Post fronta atako de [[komunismo|komunistoj]] venis demisioj de ministroj de demokratiaj partioj. Restis nur la malforta, la malsana prezidentoprezidanto, kiu estis tenonta la demokration. La duanfojon li troviĝis en la sorta vojkruciĝo, la duanfojon sen triumfoj en la manoj. Beneš timis pro intercivitana milito. [[Klement Gottwald|Gottwald]] minacis kaj insistis per intercivitana milito. Fine li eltiris liston de homoj, por kiuj estas preparita arestigordono. Estis en ĝi multe da amikoj de Beneš. Beneš fine subiĝis – kiel li mem diris – al premo de strato. En oficiala informo eksonis malbonsigna formulo: „La prezidentoprezidanto forlasis Pragan burgon.“ La prezidentaprezidanta standardo de Masaryk kun skribaĵo ''La vero venkas'' estis malhisita.
 
==Vojo el [[Praga burgo]]==
Li ne plu veturis ĝis [[Prago]]. Escepto estis partopreno en sepulto de Jan Masaryk – kaŭriĝinta en peltmantelo li similigis homan ruinon. Li venis ankoraŭ unufoje, por ke li prezentu sian lastan publikan prelegon. Tio okazis en [[Universitato de Karolo]], kiu solenis la [[7-a de aprilo|7-an de aprilo]] sian 600 datrevenon de sia fondo.
 
Ateston pri la stato de la prezidentoprezidanto donis [[Václav Černý]], kiu vizitis lin printempe en [[Sezimovo Ústí]]. Beneš onidire maljuniĝis je dudek jaroj. Ĉiam malgranda kaj eta politikisto, li ankoraŭ multe pli malgrandiĝis, vestoj pendis sur li, li aspektis kiel marioneto, lia vizaĝo estis kurbiĝinta kaj la movoj baraktemaj. Li ne povis paroli, ofte li devis forkraĉi salivojn, li estis despera kaj senpova. Jam tio ne estis la malvarma politikisto, sed pro kolero kaj pro morto mania homo, kiu ne evitis sen insultoj kaj ploro.
 
===Kun mitraloj malantaŭ la dorso===
===Konstruu al mi kripton===
 
Vico da civitanoj perceptis Benešon kiel simbolon de demokratio kaj libereco. Malgraŭ tio ke prezidentoprezidanto jam estis [[Klement Gottwald]], en pragaj stratoj aŭdiĝis skanditaj ekkrioj: „Vivu prezidentoprezidanto Beneš! Beneš devas iri Pragon!“
 
Sed Beneš staris jam ĉe sojlo de morto. Jam en [[majo]] li invitis ĝis [[Sezimovo Ústí]] arkitekton postulinte lin, ke li proksime de la vilao konstruu por li kripton. Ĝi estis staronta ĉe montetpiedo, kie laŭ mitoj predikis [[Jan Hus]].
 
El lasta monato de la vivo de Beneš ni havas unusolan ateston, kiun alportis sveda verkistino [[Amelie Posse Brázdová]], kiu apartenis al rondo de la plej proksimaj amikoj de Beneš. Ŝi enpenetris sekrete en la gardatan vilaon la [[19-an de aŭgusto]]. Beneš konfidis al ŝi, per kio Gottwald minacis al li. Li volis inviti sovetajn soldatojn, kiuj estis preparitaj ĉe la limoj. Sur morta lito li denove insultis komunistojn. Mallonge post tio venis plua atako de apopleksio kaj la elĉerpita viro denove paraliziĝis. La antaŭlastan aŭgustan tagon li senkonsciiĝis kaj li plu ne rekonsciiĝis. La [[3-an de septembro]], post kelke da tagoj de vana lukto, la prezidentoprezidanto mortis en brakumo de la fidela kaj amata edzino.
 
===Sepultaj demonstracioj===
 
Funebra soleno havis karakteron de politika protesto, vico da homoj atendantaj por lastfoje adiaŭi la prezidentonprezidanton La atendovico tiriĝis multe da kilometroj. Poste la korpo de Beneš estis transveturigita en antaŭ nelonge konstruitan kripton en [[Sezimovo Ústí]]. La sepulto mem okazis kontrolata de la sekreta polico.
 
La prezidentaprezidanta sekvanto Gottwald, por kiu Beneš estis savperinto survoje al potenco, ankoraŭ post la morto omaĝis lin. Li sendis al Hana Benešová [[kondolenco|kondolencan]] telegramon, en kiu li hipokrite levis, ke en la persono de Edvard Beneš estas foriranta eksterordinara personeco. „Nia popolo alte aprezas liajn meritojn en liberiglukto kaj en konstruado de la ĉeĥoslovaka ŝtato kaj ni neniam forgesos ilin,“ skribis la komunisma gvidanto.
 
Tio estis kompreneble nur formala montro de estimo de la nova prezidentoprezidanto al sia antaŭulo. Gottwald pleje timis, por ke Beneš ne fariĝu simbolo de kontraŭkomunisma rezisto. Por certeco li zorgis pri lia forviŝo el la historio. La libroj de Beneš malaperis el bibliotekoj, lia nomo devis esti forgesita. Kaj dum Masaryk ĝistendis vicon da monumentoj, al Beneš neniu konstruis monumentojn.
 
===Neplenumita testamento===
{{sukcedo2x|
antaŭ=[[Tomáš Garrigue Masaryk]]|
kio=[[Listo de prezidentojprezidantoj de Ĉeĥoslovakio|Ĉeĥoslovakaj prezidentojprezidantoj]]|
kiam=[[1938]]–[[1938]]|
post=[[Emil Hácha]]|
{{elstara}}
 
[[Kategorio:Prezidantoj de Ĉeĥoslovakio|Beneš]]
[[Kategorio:NaskiĝintojĈeĥaj enelmigrintoj 1884|BENEŠ,kaj Edvardekzilintoj]]
[[Kategorio:Mortintoj en {{vivtempo|1884|1948|BENEŠBenes, Edvard]]}}
[[Kategorio:Ĉeĥaj elmigrintoj kaj ekzilintoj|BENEŠ, Edvard]]
 
[[ar:إدوارد بينش]]
11 745

redaktoj