Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

117 bitokojn forigis ,  antaŭ 10 jaroj
e
kor HTML (Check: 26) AWB
{{malneutraleco}}
=== Prahistorio ===
<b>'''Homoj unuafoje venis</b>''' al la nuna Usono ĉirkaŭ
 
<b>'''-35 000</b>''' el [[Siberio]] al [[Alasko]] (tiam kunigita per seka tero),
<b>Homoj unuafoje venis</b> al la nuna Usono ĉirkaŭ
<b>-35 000</b> el [[Siberio]] al [[Alasko]] (tiam kunigita per seka tero),
probable sekvantaj la bestojn kiujn ili ĉasis. Dum la
<b>'''[[Glacia Epoko]]</b>''' la amerikanoj <b>'''ĉasis grandajn bestojn</b>'''.[[Kennewick Man]]
=== 1000 ===
<b>'''[[Vikingoj]]</b>''' esploris kaj eble eĉ enloĝis laŭ la nordorienta
 
marbordo, sed ĉiu ajn kolonio mallonge daŭris. En la <b>'''1400-oj</b>''', iuj
<b>[[Vikingoj]]</b> esploris kaj eble eĉ enloĝis laŭ la nordorienta
marbordo, sed ĉiu ajn kolonio mallonge daŭris. En la <b>1400-oj</b>, iuj
eŭropanoj fiŝkaptis en la maro apude. [[Kristoforo Kolumbo]] atingis [[Puerto-Riko]]n en 1493.
 
=== 1500 ===
<b>'''Eŭropanoj esploris</b>''' la nunan Usonon, serĉante oron kaj
 
<b>Eŭropanoj esploris</b> la nunan Usonon, serĉante oron kaj
mallongan vojon al [[Ĉinio]], [[Barato]] kaj al la Insuloj de Spicoj (la
nuna [[Indonezio]]).
 
1513- [[Ponce de Leon]] malkovris [[Florido]]n. 1520-1526 [[Francisco Gordillo]], [[Esteban Gómez]] kaj [[Lucal De Allyon]] navigis longe de la orienta marbordo de Usono, ankaŭ en la Hudsono. 1526- AYLLYON faris hispanan kolonion en [[Sud-Karolino]] (San Miguel de Guadalupe). 1539- [[Hernando de Soto (esploristo)|Hernando de Soto]] kaj siaj viroj veturas tra Florido, [[Georgio]], [[Nord-Karolino]], Sud-Karolino, [[Tenesio]], [[Alabamo]], [[Misisipio]], [[Arkansaso]], [[Luiziano]]. Li malkovris kaj transiris la Misisipon Riveron en 1541. 1940- Francisco [[Vásques De Coronado]] veturas tra [[Arizono]], [[Nov-Meksiko]], [[Kansaso]], [[Oklahomo]], kaj [[Teksaso]]. 1550- [[ARELLANO]] fondis Pensacola. 1565- [[Menéndez De Avilés]] fondis la unuan urbon en Usono, San Agustín, {(Saint Augustine) Florido. 1607- La britoj fondis [[Jamestown]], [[Virginio]], kiu estis la unua daŭra angla kolonio.
 
=== 1600 ===
 
=== 1600 ===
<b>'''[[Eŭropo]] kolonias</b>''' la nunan Usonon: <b>'''[[Britio]]</b>''' laŭ la orienta
marbordo, <b>'''[[Nederlando]]</b>''' ĉirkaŭ [[Novjorko]], <b>'''[[Francio]]</b>'''
ĉirkaŭ [[Novorleano]], kaj <b>'''[[Hispanio]]</b>''' en [[Florido]] kaj la nuna
sudokcidenta Usono. Dum la jarcento, [[Britio]] forprenis Novjorkon for de
Nederlando.
 
<b>'''Britoj tiam metis la fundamenton</b>''' de usona [[socio]] kaj
kulturo. Sed ne estis la sama socio kaj kulturo tra la tuta
[[koloniismo|kolonia]]
Usono: <b>'''en la sudo</b>''', kiel en la sukeraj insuloj de la [[Kariba Maro]], viroj venis por riĉiĝi, precipe per plantado de '''[[tabako]]'''
kaj <b>'''[[kotono]]</b>'''. Sed <b>'''en la nordo</b>''', viroj venis ne por profito
Maro]], viroj venis por riĉiĝi, precipe per plantado de <b>[[tabako]]</b>
sed pro <b>'''[[libereco de religio]]</b>'''. Sekve tiuj ne intencis reveni al
kaj <b>[[kotono]]</b>. Sed <b>en la nordo</b>, viroj venis ne por profito
sed pro <b>[[libereco de religio]]</b>. Sekve tiuj ne intencis reveni al
Eŭropo sed kunportis siajn familiojn. Plue, eĉ se ili dezirus
profiton per plantado, la tero de la nordo estis tro ŝtonema kaj la
vetero fridema. Do kiam la religia fervoro velkis, ili sin turnis ne
al la tero por gajni panon, sed al la <b>'''maro kaj komerco</b>''',
konstruante ŝipojn kaj komercante inter [[Afriko]] (sklavoj), [[Ameriko]]
([[sukero]], tabako, kotono) kaj Eŭropo (artefaritaĵoj) -- la tiel
nomata <b>'''komerco triangula</b>'''.
 
Ĉi tiu malsamo inter la nordo kaj sudo profunde formigas Usonon.
 
<b>'''En la sudo</b>''', pro la deziro por profito per plantado kaj pro
supereco de pafoforto, eŭropanoj facile forprenis multe da tero el la
amerikanoj. Sed ili forprenis pli da tero ol ili povas memlabori. Do ili
<b>'''bezonis laborantojn</b>'''. Sed Eŭropo ne ankoraŭ havis milionojn aŭ eĉ
dekmilojn da homoj malriĉaj kaj senokupaj. Do la plantistoj sin turnis al
Afriko por laborantoj.
 
Per preteksto de religio, <b>'''afrikanoj estis sklavigitaj</b>''' por labori
en kampoj de tabako kaj kotono. Sed kiam la afrikanoj kristaniĝis,
<b>'''[[raso]]</b>''' anstataŭigis religion kiel preteksto. Do tiele ekestis en
Usono <b>'''[[rasismo]]</b>''' kaj la rasoj <b>'''blanka</b>''' kaj <b>'''nigra</b>'''. Tabako
kaj kotono ne ankoraŭ nun regas la usonan ekonomion, sed raso ankoraŭ
regas usonan socion. La potenco de tradicio kaj kutimo.
 
<b>'''La vera motivo por la sklavigo</b>''', kompreneble, ne estis religio aŭ
raso sed la kapitalisma vulgaraĵo de <b>'''profito kaj oportuno:</b>''' Por
riĉiĝi, plantistoj bezonas laborantojn kaj, hazarde, la afrikano estis
tre bona sklavo -- nesklavo—ne pro iu natura obeemeco aŭ stulteco aŭ io simila,
sed simple ĉar <b>'''la afrikano</b>''', malsimilas al eŭropano kaj amerikano,
<b>'''ne povas forkuri kaj sin kaŝi</b>''' en iun ajn lokan liberan aron de
samrasanoj.
 
Tial, je la fino de la jarcento, <b>'''divido de laboro laŭ
koloro</b>''' subtenis la ekonomian: <b>'''la blankaj</b>''' (eŭropanoj)
ŝtelis teron for de <b>'''la ruĝaj</b>''' (amerikanoj), pereigante ilin
per kuglo, malsano kaj forta drinko, kaj, por labori la teron,
sklavigi <b>'''la nigrajn</b>''' (afrikanoj), kaj tiam enpoŝigis la
profiton.
 
plimulto de la blankaj, eĉ en la sudo, ne havis sklavojn, kaj eĉ la
blankaj plantistoj ne enpoŝigis la plimulton da la profito:
anstataŭ tio iris al la poŝoj de <b>'''la komercistoj de [[Liverpool]],
[[Londono]] kaj aliaj Eŭropaj havenoj</b>'''. Ne supriziĝu: memoru ke
Usono tiama havis <b>'''ekonomion kolonian</b>'''
 
=== 1700 ===
 
=== 1700 ===
Dum la 18a jarcento, en la amerikaj kolonioj de Britio, evoluiĝis aparta kulturo.
 
Helpe de [[Francio|francaj]] armeoj, la [[usonanoj]] militis kontraŭ Britio por sia '''[[Usona Revolucio|sendependeco]] ([[1776]])''' kaj
verkis <b>'''[[konstitucio]]n ([[1787]])</b>''' kiu ankoraŭ staras.
 
La revoluciistoj fondis la politikan sistemon de Usono, uzinte la ideojn de
<blockquote>
 
Ni supozas ĉi tiujn verojn esti memevidentaj: ke <b>'''ĉiu homo estas
kreita egala</b>''', ke ili estas dotitaj de sia Kreinto per iuj
nealiproprigeblaj <b>'''rajtoj</b>''', ke inter ĉi tiuj estas <b>'''vivo, libereco
kaj la kurado post feliĉeco</b>'''; ke por teni ĉi tiujn rajtojn, registaroj
estas starigitaj inter homoj, havante siajn justajn potencojn de <b>'''la
konsento de la regatoj</b>'''; ke kiam iu ajn formo de registaro fariĝas
detruema al ĉi tiuj celoj, <b>'''la popolo rajtas ŝanĝi aŭ renversi ĝin
kaj starigi novan registaron</b>''', kuŝante ĝian fundamenton sur tiaj
principoj, kaj organizante ĝiajn potencojn en tian formon kiu ŝajnas al
ili la plej probable efiki sian sekurecon kaj feliĉon.
Triumfinta generalo de la Usona Revolucio [[George Washington]] fariĝis la unua Prezidanto de Usono sub la Konstitucio en 1789. Unua Vicprezidanto estis [[John Adams]], alia revoluciano.
 
=== 1800 ===
 
[[Usonanoj]] akiris, per milito kaj aĉetado, Alaskon kaj la nunan
okcidentan duonon de la lando (el la Misisipo al [[Kalifornio]]).
kaj puŝis ilin sur teroj kie kondiĉoj tiam kaj nun estas tre povraj.
 
En la '''1860aj''' Usonon konsumis la '''milito inter la
 
Ensudo kaj la <b>1860aj</b>nordo''' Usononĉefe konsumispro sklaveco, la <b>unua moderna milito interlaŭ laiuj.
sudo kaj la nordo</b> ĉefe pro sklaveco, la unua moderna milito laŭ iuj.
La [[20-a de decembro|2-an de decembro]] [[1860]], [[Sud-Karolino]] secesiis
el la Unio kaj 10 aliaj sudaj ŝtatoj sekvis kaj kreis novan union, la
[[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko]].
La nordo, sub la prezidanteco de <b>'''[[Abraham Lincoln]]</b>''', venkis la
sudon kaj <b>'''liberigis la sklavojn</b>'''. [[Sklaveco]] estis aboliciita en Usono nur en [[1865]]. Post la milito, tri konstituciaj amendoj ŝanĝis la staton de la ekssklavoj: 13a por liberigi kaj malpermesi por ĉiam nevolan laboron, 14a por doni (al ĉiuj) egalajn rajtojn ĉe la landa regiataro kaj ŝtataj registaroj, kaj la 15a por ebligi ke ili povas baloti. Dum okupado en la sudo, la rajtoj de ekssklavoj estis protektitaj, tamen post la okupo, la situacio de nigrahaŭtuloj en la sudo mizeriĝis. Ili restis malegalaj kaj multe da la nigraj laboris por blankaj bienistoj kontraŭ malmulta pago. Multaj ege suferis sen registara trudo ĝis la 1950aj.
 
<b>'''Post la milito</b>''' usona ekonomio rapide <b>'''industriiĝis</b>'''. Je la
fino de la jarcento, [[Usonanoj]] fariĝis unu el la ĉefaj ekonomioj en la
mondo.
 
=== 1900 ===
La dudeka jarcento estas foje nomata la "Usona jarcento" pro granda influo de Usono al la cetera mondo. Dum <b>'''la jarcento XX</b>''', [[Usonanoj]] batalis du mondmilitojn kontraŭ
Germanio kaj Japanio, unu fridmiliton kontraŭ
Rusio,
fariĝis monda potenco, <b>'''paŝis
sur la luno</b>''' kaj inventis la
<b>'''[[aviadilo]]n,
[[Poliomjelito|kuracon kontraŭ polio]]
[[televido]]n,
[[Unikso]]n,
la [[Interreto]]n
</b>''' kaj la <b>''' [[kreditkarto]]n.</b>'''
 
*'''[[Malvarma milito]]:'''
 
Dum la 1960aj, trans la maro ĝi batalis por registaro en <b>'''[[Suda Vjet-namo]]</b>''' kontraŭ [[Norda Vjet-namo]] kiun subtenis la komunistoj. Dum la sama jardeko, okazis granda maltrankviliĝo, grandparte inter generacioj; ĉe unu flanko la generacio de la dua milito, kaj ĉe la alia, ties gefiloj. Amasoj da homoj protestis la militon kaj akcepis "kontraŭkulturon" en kiu estis akceptataj uzo de drogaĉoj, malkonformeco kaj malamo por aŭtoritateco. Murdistoj pafmortis bonkonatajn politikistojn (la fratoj Kennedy, [[JFK|Johano]] kaj [[RFK|Roberto]], [[Malcolm X]], [[Martin Luther King]]). Okazis granda ekspansio de homrajtoj fare de la Usona Alta Kortumo, kiu klarigis multajn partoj de la [[Konstitucio]] por protekti la rajtojn de akuzitojn, kaj fare de Kongreso, kiu faris la Akton de Civitajan Rajtoj de 1964
 
Dum la 1960aj, trans la maro ĝi batalis por registaro en <b>[[Suda Vjet-namo]]</b> kontraŭ [[Norda Vjet-namo]] kiun subtenis la komunistoj. Dum la sama jardeko, okazis granda maltrankviliĝo, grandparte inter generacioj; ĉe unu flanko la generacio de la dua milito, kaj ĉe la alia, ties gefiloj. Amasoj da homoj protestis la militon kaj akcepis "kontraŭkulturon" en kiu estis akceptataj uzo de drogaĉoj, malkonformeco kaj malamo por aŭtoritateco. Murdistoj pafmortis bonkonatajn politikistojn (la fratoj Kennedy, [[JFK|Johano]] kaj [[RFK|Roberto]], [[Malcolm X]], [[Martin Luther King]]). Okazis granda ekspansio de homrajtoj fare de la Usona Alta Kortumo, kiu klarigis multajn partoj de la [[Konstitucio]] por protekti la rajtojn de akuzitojn, kaj fare de Kongreso, kiu faris la Akton de Civitajan Rajtoj de 1964
 
En la 1970aj, pro la Vjetnama milito kaj skandalo de [[Richard Nixon|Nixon]], kreskis malfido kiu mildiĝis nur dum la jaroj de [[Ronald Reagan]]. Nixon demisiiĝis pro skandalo, kaj lia posetulo Ford malpopulariĝis pro pardoni Niksonon. En [[1976]], Usono agnoskis sian ducent-jariĝon kun publikaj festoj dum la tuta jaro. La saman jaron, la popolo elektis [[Jimmy Carter]] Prezidanton, kies kampanjo forte emfazis ke li estis "eksterulo" rilate Vaŝingtonon. En sportoj, bokso populariĝis per la eventoj de [[Muhammad Ali]], kaj "ekstremaj sportoj" vere naskiĝis per riskantoj kiaj [[Evel Kneivel]].
Tiun saman jardekon, populariĝis kabla televido kaj ĝiaj multaj kanaloj ([[MTV]], [[ESPN]], [[HBO]], ktp). En muziko, cifereca muziko en kompaktdiskoj forpuŝis gramofonajn diskojn kaj hejmaj vidbendaj maŝinoj fariĝis ege popularaj, ŝanĝante hejman distradon revolucie.
 
En la 1990aj, Usono gvidis koalicion en la unua milito en persgolfa regiono, por liberigi Kuvajton kontraŭ Iraka okupacio. Malgraŭ venko en tiu milito, la publiko elektis [[Bill Clinton]] kaj ne venkintan prezidanton [[George H. W. Bush]]. Pro la interreto, la ekonomio spertis grandan ekspansion kun novaj kaj novspecaj retaj kompanioj. Granda plimulto de informo-tenado fariĝis cifereca, kaj por unua fojo estis eldonita rete. En <b>'''[[1995]]</b>''' Usono helpis krei pacon en <b>'''[[Bosnio]]</b>''' (almenaŭ provizoran) kaj obsedis pri la murda proceso de <b>'''[[O. J. Simpson]]</b>''',
kiu malkaŝis vastajn malsamopiniojn inter rasoj en la lando. En <b>'''[[1999]]</b>''' Usono partoprenis [[NATO]]-an militan kampanjon kontraŭ [[Jugoslavio]] por haltigi ties agojn kontraŭ ribelantoj en [[Kosovo]].
 
En <b>[[1998]]</b> la amora afero de [[William J. Clinton]] kun [[Monica Lewinsky]] estis malkovrita dum la proceso de [[Paula Jones]] kontraŭ Clinton. <b>La afero Lewinsky</b>, tamen, ne povis renversi Clinton-on. Anoj de kontraŭa partio provis eksigi Clinton pro mensogi ĵurinte. La voĉoj por renverso mankis en la [[Senato]]; la Demokratanoj estis tute fidelaj al la Prezidanto, kaj ne ĉiuj Respublikanoj donis voĉojn kontraŭ li.
 
En <b>'''[[1998]]</b>''' la amora afero de [[William J. Clinton]] kun [[Monica Lewinsky]] estis malkovrita dum la proceso de [[Paula Jones]] kontraŭ Clinton. <b>'''La afero Lewinsky</b>''', tamen, ne povis renversi Clinton-on. Anoj de kontraŭa partio provis eksigi Clinton pro mensogi ĵurinte. La voĉoj por renverso mankis en la [[Senato]]; la Demokratanoj estis tute fidelaj al la Prezidanto, kaj ne ĉiuj Respublikanoj donis voĉojn kontraŭ li.
=== [[2000]] ===
 
=== [[2000]] ===
Je <b>'''marto 2000</b>''' la ekonomio <b>'''[[dot.com]]</b>''' atingis sian pinton.
 
La <b>'''voĉdonado de 2000</b>''' por prezidanto inter <b>'''[[George W. Bush]]</b>'''
kaj <b>'''[[Al GORE]]</b>''' finiĝis egale en la gubernio Florido: el 6 milionoj
voĉoj, Bush gajnis nur 537 pli da voĉoj (nur 0,01%!) ol Gore. Post kvin
semajnoj de barakto en la tribulanoj, advokato kontraŭ advokato,
Bush, kies patro estis prezidanto [[1989]]-[[1993|93]], <b>'''fine venkis</b>'''.
 
=== [[2001]] ===
<b>'''Mardon la 11-an septembro</b>''', teroristoj atakis la Pentagonon en
 
<b>Mardon la 11-an septembro</b>, teroristoj atakis la Pentagonon en
Vaŝingtono kaj detruis la [[Ĝemelturoj]]n en Novjorko. Pli ol 4000 pereis. La registaro diras, ke [[Osama Bin-Laden]]
estas kulpa. Prezidanto Bush deklaris militon kontraŭ terorismo. Je la [[7-a de oktobro]] Usono komencis militon kontraŭ la reĝimo de la [[Talibano|talibanojtalibano]]j en [[Afganio]], kiu gastigas terorismajn trejnejojn de Bin-Ladenon. La [[Norda Alianco]], ribelanta armeo de la nordo, kiun Usono subtenis, eventuale forkaptis ĉiujn provincojn kaj urbojn de la talibanoj. Sed multaj soldatoj de la talibanoj malaperis en la montojn kun siaj pafiloj. Bin-Laden ankoraŭ evitas kaptadon (aŭ eble mortis pro renmalsano).
 
=== [[2002]] ===
=== [[2004]] ===
 
=== [[2004]] ===
vidu ankaŭ:
* [[Artikoloj de Konfederacio]]
* [[Industria revolucio]]
* [[Usona Enlanda Milito]]
* [[Granda depresio]]
* [[Listo de usonaj prezidentoj]]
* [[Usona Konstitucio]]
[[Ralph Nader]]
 
La prezidentajn elektojn venkis [[George W. Bush]], kiu ricevis je 3,7 milionoj pli da voĉoj ol [[John Kerry]]. Tie li havos la rajton elekti novajn anojn al la supera kortumo, tiel igante tion konservativa por jardekoj.
 
 
----
{{el}} http://www.loc.gov/wiseguide <!-- Biblioteko de Kongresa Amerika Historio Gvidi -->
{{el}} http://www.historians.org <!-- Amerika Historia Asocio -->
 
{{LigoElstara|it}}
 
[[Kategorio:Usono]]
[[Kategorio:Historio de Usono| ]]
[[Kategorio:Historio laŭ landoj|U]]
 
{{LigoElstara|it}}
 
[[af:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]]