Kataluna kuirarto: Malsamoj inter versioj

519 bitokojn aldonis ,  antaŭ 10 jaroj
sen resumo de redaktoj
e
[[Dosiero:Coques.JPG|thumb|right|300px250px|''[[Coca (manĝaĵo)|Coques]]'' (katalunaj kukoj) iuj salaj, iuj dolĉaj. Sur kelkaj oni metis ''[[Botifarra|botifarres]]'' (speco de kataluna kolbaso).]]
{{redaktata}}
 
[[Dosiero:Sarsuela.jpg|150px|thumb|''[[Sarsuela de peix]]'']]
La [[Katalunio|kataluna]] kuirarto komencaskomenciĝas el la baza trilogio de [[tritiko]], [[olivo]] kaj [[vino]] riĉigita de kontribuaĵoj de la [[Oriento|Orienta]] kaj la [[Nova Mondo]], kun tradicio bazita ne nur sur ĉiutaga praktiko sed ankaŭ sur la teoria tradicio kiu reirus ĝis la [[Mezepoko|mezepokaj tempoj]]. Efektive, la unua receptaro estas la "''Llibre de Sent Soví"'' ([[1324]]), kiu kompilas pli ol du cent receptoj. Ĉi tiu kuirarta manuskripto, unu el la plej malnovaj en [[Eŭropo]], estas pruvo ke jam en tiuj tempoj, Katalunio ĝuis kuirarton tre rafinitan kaj plena je nuancoj. Hodiaŭ, la kataluna kuirarto estas rigardata tra la tuta mondo pro la granda dozo da novigado per kiu ĝi atingis resti ĝisdatigita sen perdi la identecon de tiom multe da jaroj de tradicio.
[[Ligtitolo]]
Resume, ni povas disigidividi ĝin en [[Pireneoj|monta]] kaj landinterna kuirarto –kie elstaras la [[viando]], la [[laktaĵo]]j kaj la produktoj de la [[arbaro]], de la [[ĝardeno]] kaj de la [[kralo]]– , la [[marbordoMediteraneo|marista]] kuirarto –kie la [[fiŝo]] ludas la ĉefa parto kaj estas akompanata de [[rizo]], [[nudelo]]j aŭ [[terpomo]]j– kaj la [[burĝo|burĝa]] kuirarto de la urboj kiu reellaboras tradiciajn pladojn kaj adaptas el la internacia kuirarto.
 
[[Dosiero:Allioli.jpg|150px|thumb|[[Ajlolea saŭco]]]]
Resume, ni povas disigi ĝin en monta kaj landinterna kuirarto –kie elstaras la [[viando]], la [[laktaĵo]]j kaj la produktoj de la [[arbaro]], de la [[ĝardeno]] kaj de la [[kralo]]– , la [[marbordo|marista]] kuirarto –kie la [[fiŝo]] ludas la ĉefa parto kaj estas akompanata de [[rizo]], [[nudelo]]j aŭ [[terpomo]]j– kaj la [[burĝo|burĝa]] kuirarto de la urboj kiu reellaboras tradiciajn pladojn kaj adaptas el la internacia kuirarto.
Inter ĝiaj bazaj ingrediencoj[[ingredienco]]j, ĉefrolo estas ludita de [[legomo]]j, –[[cepo]], [[ajlo]] kaj [[tomato]] (bazo de fritmiksaĵo), [[kapsiko]] kaj [[melongeno]]– kaj [[guŝo]]j –[[fabo]]j, [[ĝardena pizo|pizoj]], [[fazeolo]]j kaj [[kikero]]j. [[Frukto]]j estas manĝata ne nur kiel [[deserto]] sed estas ankaŭ oni servas kun rostita viando kaj kortobirdoj. SekigitaSekigitaj fruktofruktoj, [[migdalo]]j kaj [[avelo]]j estas almetataj ankaŭ, solaj aŭ pistitaj, al la viandaj kaj fiŝaj pladoj. ''[[Allioli]]'' (ajla [[majonezo]]) kaj ''[[romesco]]'' (spica saŭco por fiŝo) estas du aliaj apartaj saŭcoj.
 
[[Dosiero:Pa amb tomàquet - 001.jpg|150px|thumb|''[[Pa amb tomàquet]]'']]
Inter ĝiaj bazaj ingrediencoj, ĉefrolo estas ludita de [[legomo]]j, –[[cepo]], [[ajlo]] kaj [[tomato]] (bazo de fritmiksaĵo), [[kapsiko]] kaj [[melongeno]]– kaj [[guŝo]]j –[[fabo]]j, [[ĝardena pizo|pizoj]], [[fazeolo]]j kaj [[kikero]]j. [[Frukto]] estas manĝata ne nur kiel [[deserto]] sed estas ankaŭ oni servas kun rostita viando kaj kortobirdoj. Sekigita frukto, [[migdalo]]j kaj [[avelo]]j estas almetataj ankaŭ, solaj aŭ pistitaj, al la viandaj kaj fiŝaj pladoj. ''[[Allioli]]'' (ajla [[majonezo]]) kaj ''[[romesco]]'' (spica saŭco por fiŝo) estas du aliaj apartaj saŭcoj.
Inter la spicoj[[spico]]j, elstaras la [[cinamo]] kaj safranola elstar[[safrano]], kaj kiel spicaĵokondimento la aromaj herboj: [[nobla laŭro|laŭro]], thyme[[timiano]], [[petroselo]], ktp. Cetere, pladoj faritafaritaj el malsamaj specoj de ĉampinjonoj[[Manĝeblaj fungoj|fungoj]] estas tre tradiciatradiciaj. Kolbasoj[[Kolbaso]]j estas aparta afero, kaj porpro sia(n)ĝia singularityunikeco, estas necesa alnecesas menci*mencii "la ''[[pa amb tomàquet"]]'' - tranĉ–tranĉaĵo de dometokamparana [[pano|panbulo]] frotita kunde [[tomato|tomata]] [[pulpo]] kaj vestkondimentita kunde [[olivoleo]] kaj [[salo]].
 
[[Dolĉaĵo]]j kaj [[kuko]]j akompanas la [[manĝo]]j kaj montras variado kiu estas rilata al la ĉiujaraj [[liturgio|liturgiaj]] [[rito]]j: ''[[torrons]]'' ([[nugato]]) kaj ''[[neules]]'' ([[oblato]]) en [[Kristnasko]], ''mones de Pasqua'' ([[Pasko|Paskaj]] kukoj), ''[[crema de Sant Josep]]'' ([[kremo]]), ''[[coques de Sant Joan]]'' (plata kuko), ''[[panellets de Tots Sants]]'' (malgrandaj, rondaj kuketoj faritaj el [[marcipano]] en [[Ĉiuj Sanktuloj]]).
Inter la spicoj, cinamo kaj safrano elstar, kaj kiel spicaĵo la aromaj herboj: laŭro, thyme, petroselo, ktp. Cetere, pladoj farita el malsamaj specoj de ĉampinjonoj estas tre tradicia. Kolbasoj estas aparta afero kaj por sia(n) singularity, estas necesa al menci* "la pa amb tomàquet" - tranĉ de dometo panbulo frotita kun tomato pulpo kaj vest kun olivoleo kaj salo.
 
PasteĉoLa kaj[[vino]]j kukoj–jam akompajfamaj manĝoj kaj montriĝo vario tio estas rilat alen la ĉiujara liturgia rita: torrons (nugato) kaj neules (oblato) Por Kristnasko, lundoj de Pasqua (Pasko kukoj), crema de Sant Josep (kremo), coques de Sant Joan (plata kuko), panellets de Tots Sants (malgrandaj, rondaj kukoj farita el marzipan Por ĉiuj Sanktuloj). La vinoj - jam fama en Romaj[[Romio|Romiaj tempoj -]]– , havasspertis malplibonigon konsiderinda plibonigo enje la finaj jardekoj pro la enkonduko de novanovaj vinberujo akcioj[[vito]]j kaj enologicalvinellaboraj teknikoj. Ili estas protektitaprotektitaj de naŭ appellations[[atesto de devenoorigino|atestoj de origino]]. ''[[Cava]]'' ([[ŝaŭmvino]]), produktisproduktata dum pli ol jarcento sekvsekvante la Francafranca [[ĉampano|ĉampana]] metodo, precipe ĉe la [[Penedès]] regiono, estas eksportitaeksportata tra la tuta mondo.