Ramón del Valle-Inclán: Malsamoj inter versioj

e
roboto modifo de: eu:Ramón María del Valle-Inclán; cosmetic changes
e (roboto aldono de: ga:Ramón del Valle-Inclán)
e (roboto modifo de: eu:Ramón María del Valle-Inclán; cosmetic changes)
[[ImageDosiero:Valle-Inclan.jpg|thumb|right|200px]]
'''Ramón VALLE PEÑA''', konata sub la nomo '''Ramón DEL VALLE-INCLÁN''' ([[Vilanova de Arousa]], [[28-a de oktobro]] [[1866]] - [[Santiago de Compostela]], [[5-a de januaro]] [[1936]]) estis [[Galegio|galega]] verkisto en la [[hispana lingvo]].
 
Li uzis fortan kritikon, precipe al la tradiciaj klasoj kaj potencoj en sia dua etapo.
 
== Ĉefaj verkoj ==
* ''Divinas palabras'' (''Diaj vortoj'')
* ''Luces de bohemia'' (''Bohemaj lumoj'')
* ''Sonatas'' (''Sonatoj'')
 
En Esperanto aperis de Valle la romano ''Tirano Banderas'', priskribo de [[Latinameriko|latinamerika]] diktatoro ([[kaŭdilo]]), tradukita de [[Fernando de Diego]].
 
== Biografio ==
Li estis la filo de liberala kaj galegista verkisto, Ramón del Valle-Inclán Bermúdez de Castro, kaj de Dolores de la Peña y Montenegro, ambaŭ de [[hidalgo|hidalga]] deveno; tamen li ricevis pli simplan nomon de Ramón José Simón Valle Peña. Li studis en mezlernejo de [[Pontevedra]] ĝis [[1885]], kaj poste ekstudis [[Juro]]n en la [[Universitato de Santiago de Compostela]]. Samtempe, li praktikis [[skermo]]n kaj desegnon.
 
En tiu epoko li ekverkis por publikaĵoj kiel ''Café con gotas'' (Kafo kun gutoj), de Santiago, kaj la [[Barcelona|barcelona]] ''La Ilustración ibérica'' (La Iberia Bildigo), kaj partoprenis aktive, kun sia frato Carlos, en la gazetara vivo de la urbo. En 1890, pro la morto de lia patro, abandonis la karieron de juro, kiun tiu devigis al li, kaj revenis al Pontevedra. Poste eble li vojaĝis en Italion, kaj pli certe al Madrido fine de 1890, kie li ĉeestis la [[Prado-Muzeo|Muzeon de Prado]] kaj la bibliotekojn de la urbo, kunlaboris en ĵurnaloj kiel ''El Globo'', kaj dediĉas grandan parton de sia libertempo al popola kantoteatro.
 
En 1892, Valle realigis sian unuan vojaĝon al Ameriko, pli precize al [[Meksikio]], kie li vivis ĉirkau unu jaron en la urboj de [[Veracruz]] kaj [[Meksikurbo]]. En tiu lando kunlaboris por du ĵurnaloj: ''El Veracruzano Libre'', de Veracruz, kaj ''El Universal'', en Meksikurbo, kie li publikigis diversajn rakontojn. Tie ŝajne li vivis kelkajn malfacilaĵojn kiel tre verŝajna partopreno en [[duelo]] en Meksikurbo, kaj en kverelo en Veracruz. El Meksikio li pasis al [[Kubo]], kaj restis kelkajn tagojn en [[Matanzas]], ĉe amikoj.
 
Revene en Hispanio, en [[1893]], instaliĝis en [[Pontevedra]], kie amikiĝis kun Jesús Muruáis, bibliografo kaj profesoro de [[latina]] en la urba Mezlernejo, en kies biblioteko povis legi la ĉefajn aŭtorojn tiamajn. Dum tiu epoko de Pontevedra, li publikis sian unuan libron, la kolekton de amrakontoj ''Femeninas'' (Inaĵoj) (1894). Tiam li komencis ankaŭ vesti per bizarega vestaro: [[mantelo]] (dekomence meksikia [[ponĉo]]), ŝalmantelo, [[ĉapelo]] kaj, ĉefe, siaj longega kaj karaktera [[Barbo|barbo]], la "barbas de chivo" (kapridaj barboj) pri kiu parolis [[Rubén Darío]] en poemo dediĉita al aŭtoro.
 
En [[1896]] li reinstaliĝis en Madrido. Tie ĉeestis diversajn [[babilrondo]]jn, en kiuj li ekkonis multajn elstarajn intelektajn gravulojn, kiel Enrique Gómez Carrillo, [[Pío Baroja|Pío]] kaj [[Ricardo Baroja]], ''[[Azorín]]'', [[Jacinto Benavente|Benavente]], González Blanco, [[Francisco Villaespesa|Villaespesa]], Mariano Miguel de Val, ktp. En [[1897]] li publikigis sian duan libron, ''Epitalamio (Historias de amores)'' (Amrakontoj), sen atingi grandan sukceson. Dum tiuj jaroj li aktoris en teatroludoj kiel ''La comedia de las fieras'' (La komedio de la sovaĝaj bestoj), de [[Jacinto Benavente]], aŭ ''Los reyes en el destierro'' (La reĝoj enekzile), adaptigo de [[Alejandro Sawa]] pri romano de [[Alphonse Daudet]]. En 1899, dum kverelo en kafejo, la ĵurnalisto Manuel Bueno vundigis lian brakon kiu finfine malsaniĝis kaj devis esti fortranĉita. Tiun saman jaron li premieris en la Teatro Lara de Madrido kaj publikigis laŭ libro ''Cenizas'' (Cendroj), sian unuan teatraĵon.
Ekde 1924 li kontraŭis la [[diktaturo de Primo de Rivera|diktaturon de Primo de Rivera]]. En 1927 li partoprenis la kreadon de la Alianza Republicana. En 1929 li estis enfermita en karcero Modelo de Madrido, pro malpago de monpuno pro tumultoj. Li apogis la Respublikon, kaj eĉ kandidatiĝis al deputiteco por La Coruña en la listoj de la [[Radikala Partio (Hispanio)|Radikala Partio]] de [[Alejandro Lerroux]], kvankam li ne estis elektita. En 1932, la registaro de la [[Hispana Dua Respubliko|Respubliko]] nomumis lin kiel konserviston de la Nacia Arta Heredaĵo kaj direktoro de la Muzeo de Aranjuez, sed, pro malamikeco kun sia superulo, li demisiis tuje. Li estis elektita prezidanto de la Ateneo de Madrido, sed li ankaŭ demisias pro malakcepto de liaj proponoj de reordigo. Samjare li divorciĝis el Josefina Blanco.
 
En la lasta etapo de sia vivo, Valle montris markitan simpation al [[komunismo]]. Pro lia iniciato, en [[1933]] kunveniĝis en la Ateneo de Madrido la Unua Kongreso de la Asoco de Revoluciaj Verkistoj kaj Artistoj. Samjare li estis nomumita honora prezidanto de la Asocio de Amikoj de [[Sovetunio]]. La 8an de marto de 1933 li estis nomumita direktoro de la Lernejo de Belartoj de Romo. Li restis en tiue posteno iom pli ol unu jaro, meze de eksterordinara manko de resursoj, ĝis junio de 1934. En marto de 1935 li retiriĝis al Santiago de Compostela, kaj al hospital, kie li mortis pro kancero la 5an de januaro de 1936. Li estis entombigita je civila ceremonio.
 
Li multe tradukis. El la portugala: ''La relikvo'', ''La krimo de la Pastro Amaro'' kaj ''La kuzo Bazilio'', de [[Eça de Queiroz]]; el la franca: ''La grafino de Romaní'', de [[Alexandre Dumas (filo)|Aleksandro Dumas]] kaj ''La knabinoj de la amiko Lefèvre'', de Paul Alexis; kaj el la itala: ''Pasifloro'', de Matilde Serao.
== Verkaro ==
[[ImageDosiero:Ramón Valle-Inclán 01.jpg|thumb|130px|right|Skulptaĵo en [[Madrido]] de Francisco Toledo Sánchez, [[1972]], kie unu tagon ĉiujare okazas ceremonio dum kiu verkistoj kaj sekvantoj survestas la statuon per blanka ŝalo.]]
=== Novelaro ===
La rakonta produktado ekas dum la epoko [[Modernismo (hispana literaturo)|modernisma]]. Ene de tiu estetiko komencis per Femeninas kaj Epitalamio, kolekto de mildaj rakontoj, sensecaj kaj tre muzikecaj. Poste venos la plej grava verko de la modernismo: la ''Sonatoj'' —''Sonata de Otoño'' (1902), ''Sonata de Estío'' (1903), ''Sonata de Primavera'' (1904) y ''Sonata de Invierno'' (1905)—. En ili li rakontas, iom membiografie, la amhistoriojn dela Markiso de Bradomín. En tiuj rakontoj, Valle-Inclán reprezentis senteman nostalgion tipan ĉe la disĉiploj de Rubén Darío.
Ankaŭ estas grava modernisma verko "Flor de Santidad". Tiu ĉi, per la muzikeco kaj koloreco de la modernismo, centriĝis iom pli en la popolaj tradicioj kaj galegaj legendoj kun kiuj Valle familiiĝis dum sia infanaĝo.
 
Pro la kvanto de teksto de dialogoj, kelkaj noveloj de Valle, kiel ĉe la serio de la ''Comedias bárbaras'' (Barbaraj komedioj), povus esti konsiderataj teatraj. Pro malfacilo esti ludataj oni inkludas inter sia novelaro. Alia tipo de verkoj estas la "Relatos de la Guerra Carlista" (Rakontoj de la Karlisma Milito) (1909), kie li traktas tiun temaron sen la epika nuanco hegemonia en antaŭaj verkoj kaj adoptas vivstilon pli naturan kaj emocian.
La novelaro "Ruedo Ibérico" primokas la kortegon de Izabela la 2-a kaj prezentas jam la kritikan kaj groteskan orientigon kiuj hegemonias en siaj lastaj kreaĵoj. ''[[Tirano Banderas]]'' (1926) rakontas la falon de la sudamerika diktatoro Santos Banderas, despota kaj krudela ĉefrolulo kiu pluhavas la povon danke al teroro kaj al la subpremado. Ĝi estas elstara priskribo de la sudamerika socio kaj la unua fojo kiam oni pritraktas malferme kaj literature diktatorecon. Tiuj romanoj markas ŝanĝon en la estetika sinteno de Valle-Inclán, alproksimiĝante iome al la priokupoj kaj kritikoj propraj de la generacio de la 98.
Tamen, gravas mencii la formalan sintenon kiun adaptis Ramón del Valle-Inclán en tiuj ŝanĝoj. Ne finatingis la karakteron de membro de la generacio de la 98a, sed li akceptis la kritikajn kaj la priokupajn spiritojn de tiu grupo kaj personaligis ĝin per propra kaj neimitebla stilo.
 
=== Poezio ===
La poezio de Valle-Inclán estas enhavata de la trilogio ''Claves líricas'' (Lirikaj ŝlosiloj) (1930), formita de ''Aromas de leyenda'', ''El pasajero'' kaj ''La pipa de Kif''.
 
''Aromas de leyenda'' (Legendaromoj) (1907), ricevas la influon de la [[Modernismo]]. Konsistigas el 14 poemoj de varia metriko. En ili rekreas diversajn aspektojn de sia naskiĝloka Galegio: priskriboj de la pejzaĝo, ĉiutagaj laboroj, mirakleco, superstiĉoj, ktp. Inskribita ankaŭ en la modernisma estetiko, ''El pasajero'' (La pasaĝero) (1920) disvolvigas en 33 komponaĵoj temoj de granda elstareco: morto, doloro, vivo, pasio, eterneco, ktp. Per ''La pipa de Kif'' (La pipo de haŝiŝo) (1919), Valle-Inclán malfermiĝas en siaj poemoj al grotesko, al [[esperpento]]. Tiu verko estis difinita kiel kolekto de tragika-humoraj bildoj.
 
=== Teatro ===
La teatro de Valle-lnclán kutime estas dividita en 5 periodoj:
# Ciklo modernisma. Al tiu apartenas verkoj kiel ''El Marqués de Bradomín'' (1906) kaj ''El yermo de las almas'' (1908).
# Mita ciklo. El sia naskiĝloka Galegio, Valle-lnclán kreas mitan kaj netempan mondon. Neracio, perforto, lascivo, avareco kaj morto regas la destinojn de la ĉefroluloj. Apartenas al tiu periodo la trilogio ''Comedias bárbaras'' kaj ''[[Divinas palabras]]'' (1920).
# Ciklo de la farso. Temas pri grupo de komedioj kolektitaj en volumo titolita ''Tablado de marionetas para educación de príncipes'' (1909, 1912, 1920). Tiuj verkoj prezentas konstantan kontraston inter sentemo kaj grotesko, kaj ties ĉefroluloj, foiraj marionetoj, anoncas la alvenon de esperpento.
# Ciklo esperpenta. Ĝi estas formita de ''[[Luces de bohemia]]'' (1920 kaj 1924) kaj la volumon titolitan ''Martes de carnaval'' (Karnavala mardo) (1930). [[Esperpento]], pli ol literatura ĝenro, estas nova formo vidi la mondon, ĉar ĝi deformas kaj distordas la realon por prezenti onin la realan bildon kaŝitan malantaŭ ĝi. Por tio ĝi uzas parodion, homigas la objektojn kaj bestojn kaj bestigas kaj objektigas homojn. Prezentitaj tiele, la ĉefroluloj malhavas homecon kaj prezentiĝas kiel marionetoj.
# Fina ciklo. En tiu lasta etapa Valle-Inclán ekstremigas la teatrajn antaŭajn proponojn: ĉeesto de neracio kaj instinkto, malhomigitaj roluloj, skemaj kaj pupteatraj, kaj la distorda tekniko de esperpento. Ties verkoj estas enhavataj en ''Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte''.
 
Valle-Inclán, same kiel [[Miguel de Unamuno]] kaj [[Azorín]], kontraŭas rekte la komercecan hegemonian tiaman teatron. Tiuj tri teatroverkistoj montras klaran kontraŭstaron al realisma, primora kaj burĝeca teatro kiu tiam sukcesis, sed ĉiu per persona tekniko. Kaze de la aliaj du preskaŭ samgrupanoj, ties teatro neniam sukcesis; tiu de Valle almenaŭ ja en la dua duono de la [[20-a jarcento]].
 
== Verkaro ==
=== Noveloj ===
* ''La cara de Dios'' (1900, por entregas) .
* ''Sonata de otoño'' (1902).
* ''Sonata de estío'' (1903).
* ''Sonata de primavera'' (1904).
* ''Flor de santidad'' (1904).
* ''Sonata de invierno'' (1905).
* Serio '''La guerra carlista''': ''Los cruzados de la Causa'' (1908); ''El resplandor de la hoguera'' (1909); kaj ''Gerifaltes de antaño'' (1909).
* ''Una tertulia de antaño'' (1909).
* ''En la luz del día'' (1917, publikita en El imparcial).
* ''[[Tirano Banderas]]'' (1926).
* ''Fin de un revolucionario. Aleluyas de la Gloriosa'' (1928).
* Serio '''[[El ruedo ibérico]]''':''La corte de los milagros'' (1927);''¡Viva mi dueño!'' (1928);''Baza de espadas: vísperas septembrinas'' (1932, nekompleta); kaj ''El trueno dorado'' (1936, fragmento).
 
=== Rakontoj ===
* ''Femeninas'' (1895).
* ''Epitalamio'' (1897).
* ''Corte de amor'' (1903).
* ''Jardín umbrío'' (1903).
* ''Jardín novelesco'' (1905).
* ''Historias perversas'' (1907).
* ''Corte de amor. Florilegio de honestas y nobles damas'' (1908).
* ''Cofre de sándalo'' (1909).
 
=== Teatro ===
* ''Cenizas'' (1899).
* Serio '''Comedias bárbaras''':''Águila de blasón'' (1907); *''Romance de lobos'' (1908); kaj ''Cara de plata'' (1923).
* ''El marqués de Bradomín. Coloquios románticos'' (1907).
* ''El yermo de las almas'' (1908).
* ''Cuento de abril'' (1910).
* ''La cabeza del dragón'' (1910).
* '''''Voces de gesta'' (1911).'''
* ''El embrujado'' (1912, 1913).
* ''La marquesa Rosalinda'' (1912).
* ''[[Divinas palabras]]. Tragicomedia de aldea'' (1919).
* ''[[Luces de bohemia]]'' (1920).
* ''Farsa de la enamorada del rey'' (1920).
* ''Farsa y licencia de la Reina Castiza'' (1920).
* ''Los cuernos de don Friolera'' (1921, 1925).
* ''¿Para cuándo son las reclamaciones diplomáticas?'' (1922).
* ''La rosa de papel'' (1924).
* ''La cabeza del Bautista'' (1924).
* ''Tablado de marionetas para educación de príncipes'' (1926).
* ''El terno del difunto'' (1926).
* ''Ligazón. Auto para siluetas'' (1926).
* ''La hija del capitán. Esperpento'' (1927).
* ''Sacrilegio. Auto para siluetas'' (1927).
* ''Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte'' (1927).
* ''Martes de carnaval. Esperpentos'' (1930).
 
=== Poezio ===
* ''Aromas de leyenda'' (1907).
* ''La pipa de kif'' (1919).
* ''El pasajero. Claves líricas'' (1920).
* ''Claves líricas'' (1930, recoge toda su poesía).
 
=== Aliaj ĝenroj ===
* ''Las mieles del rosal'' (1910, antologio de rakoontoj).
* ''La lámpara maravillosa'' (1916, eseo).
* ''La medianoche. Visión estelar de un momento de guerra'' (1916, kronikoj).
* ''Flores de almendro'' (1936, kolekto de rakontoj).
 
==Vidu ankaŭ==
*[[Hispana literaturo de la Modernismo]]
*[[Generacio de la 98a]]
*[[Esperpento]]
*[[Bohemio (kulturo)|Bohemio]]
*[[Hispana literaturo bohemio]]
 
== Vidu ankaŭ ==
* [[Hispana literaturo de la Modernismo]]
* [[Generacio de la 98a]]
* [[Esperpento]]
* [[Bohemio (kulturo)|Bohemio]]
* [[Hispana literaturo bohemio]]
 
[[Kategorio:Verkistoj|Valle-Inclán, Ramón del]]
[[en:Ramón del Valle-Inclán]]
[[es:Ramón María del Valle-Inclán]]
[[eu:Ramón María del Valle-Inclán]]
[[fr:Ramón María del Valle-Inclán]]
[[ga:Ramón del Valle-Inclán]]
147 766

redaktoj