Mapuĉoj: Malsamoj inter versioj

17 bitokojn aldonis ,  antaŭ 10 jaroj
e
roboto aldono de: ar:مابوتشي; cosmetic changes
e (roboto aldono de: lv:Mapuči)
e (roboto aldono de: ar:مابوتشي; cosmetic changes)
[[Dosiero:Flag of the Mapuches.svg|thumb|250px|Mapuĉa flago]]
La '''mapuĉoj''' {{Etimologio|mapudungun|mapudungun|mapu che|homoj de lando}} estas indiĝena komunumo kiu origine loĝis je centr-suda [[Ĉilio]] kaj [[Argentino]].
Tiu gento ankaŭ plimalofte konatas per la nomo 'Araŭkanoj'. Tiun nomon la hispanaj konkerantoj prenis el la nomo Raŭko (la loko kie mapuĉoj loĝas). Tiu nomo (Raŭko), laŭ multaj fakuloj, devenas el la [[keĉua_lingvokeĉua lingvo|keĉua]] ''palqu'' (sovaĝa) aŭ ''awqa'' (ribelema).
 
La mapuĉa gento estas [[Argentino|argentindevena]] kaj pere de longa migrado prenis la landon trovitan inter la riveroj [[Biobio_Biobio (rivero)|Biobio]] kaj Toltén.
 
La epika poemo ''[http://es.wikisource.org/wiki/La_Araucana La Araucana]'' (1569, 1578 kaj 1589) de [[Alonso de Ercilla]] estas [[epopeo]] kiu glorigas la mapuĉojn.
 
== Geografia Distribuo ==
 
[[ImageDosiero:Urville-Araucanians.jpg|thumb|Bildo de mapuĉinoj desegnita de la esploristo [[Dumont D'Urville]] en 1842]]
En [[Ĉilio]] troviĝas 604.349 mapuĉoj laŭ la censo de la jaro 2002, tio signifas ke 4% de la ĉilia loĝantaro estas mapuĉa. Ili estas la plej altnombra ĉilia indiĝena gento (87%). Ili plejparte loĝas en la [[Araucanía|9-a Regiono de Araucanía]]
 
[[Argentino|Argentine]] trovĝas proksimume 300.000 mapuĉoj. Ili plejparte loĝas en la Neuquén-provinco.
 
== Historio ==
 
La [[Inkaa imperio|Inkaa Imperio]] klopodis sensukcese konkeri la mapuĉojn. Poste, kiam la hispanoj faligis la Inkaan Imperion, ili klopodis submetigi ankaŭ la mapuĉojn. Tamen, la rezisto de [[Lautaro]] (knabo kiu lernis militistajn strategiojn dum li estis kaptita de la hispanoj) kaj la posta ribeliĝo de [[Pelantaro]] je la 1590-jardeko, kreis la landlimon inter hispanoj kaj mapuĉoj je la rivero Biobio.
Sekvantjarare, mapuĉoj aliĝis al la ĉilia nacio je ĝiaj urboj, kvankam rezistago kaj ribelemo ĉiam ekzistis ĝis nun. Dum la 1970-jarcento ili iom kreskis. Mapuĉoj ankoraŭ ne flankenlasas iliaj teritoriaj petoj kaj ekzistas organizoj kiuj luktas favore al pliaj oportunoj por politika reprezentado, pere de la kreo de aŭtonomiaj leĝoj por la mapuĉa teritorio aŭ la naskigo de mapuĉaj politikaj partioj.
 
La «pacigado» en Argentino estis iom pli kruela: Ilia unua klopodo okazis je [[1833]] tio ebligis la okupon de preskaŭ la tuta teritorio norde de la riveroj [[Negro_Negro (rivero)|Negro]] kaj [[Limay]] fare de la argentina militistaro, tamen la argentina civitana milito ebligis la reprenon de la perdita lando fare de la mapuĉoj. Mapuĉoj estis definitive venkitaj post la nomata ''Conquista del Desierto'' (Dezerta konkero).
 
== Kulturo ==
Mapuĉoj, samkiel [[ajmara|ajmaraoj]]oj, [[keĉuo|keĉuoj]]j kaj [[atacameño|atakamanoj]], posedis grandan konon rilate al scienco, [[astronomio]] kaj spiritaj aferoj. Ili povis interpreti la movadon de la [[suno]], la [[luno]], la [[stelo|steloj]]j kaj eĉ tiun de la planedo [[Venuso]].
 
Mapuĉoj vivtenis sin precipe per agrikulturo. Ilia kulturo baziĝas sur rakontata tradicio, ilia socia kaj religia agado estis regata de la [[Admapu]], pro tio ke ili ne konis skribon. La mapuĉa lingvo nomatas [[mapudungun]]. Temas pri aglutina lingvo, kies rilaton al aliaj lingvoj lingvistoj ankoraŭ ne trovas. Ankaŭ ili posedas aron da ekzercoj similaj al luktartoj kiuj nomiĝas ''kollellaullin'' (koljeljaŭljin'). Ili ludis sporton nomatan palín, ankaŭ nomata "ĉŭeka", kiu tre similas al [[hokeo]].
 
=== Socia Organizado ===
Ilia socia organizado baziĝas precipe je familioj kaj interfamiliaj rilatoj. Mapuĉaj familioj konsistas el patro, liaj virinoj kaj gefiloj. La aro de familioj kies rilato konsistas el samaj prauloj nomiĝas ''lof''. La familioj kiuj estas membroj de ĉiu lof loĝas en rukoj (mapuĉaj domoj) kaj helpis unu la alian; ĉiu lof havis [[lonko|lonkon]]n (lonko = 'kapo' en mapudungun) kiel ĉefon.
 
Milittempe, diversaj lof-oj kunfandiĝis, kreante pligrandajn grupojn nomatajn ''reŭe'', similnombra al tribo. Ĉiu Reŭe havis militistan ĉefon nomatan ''Toki''.
Kaŭze de la kontraŭ-hispana rezistmilito, mapuĉoj devis krei novajn aliancojn por fortiĝi. Do, pluraj ajljareŭe-oj kunfandiĝis, kreante grandegajn grupojn nomatajn '''''Butalmapu''''' (Militaj Zonoj). La Butalmapu-ajn ĉefojn la hispanoj konis kiel ''Gran Toqui'' (Granda Toki). Ekzistis tri Butalmapu-oj, nome '''Lafken-mapu''' (marborda regiono), '''Lelfun-mapu''' (glata meza regiono) kaj '''Inapire-mapu''' (ĉenmontara regiono).
 
=== Religio ===
La mapuĉa mitologio baziĝas precipe je adorado al prauloj, kies ĝenerala nomo estas '''Pillán''' ''(piljan')''. Krom Pillán ekzistas ankaŭ adoro al [[naturo]]. Ili ankaŭ kredas je supera [[diaĵo]], kiu superregas ĉion, nomata '''Ngünechen''' ''(ngjuneĉen`)''. Ngünechen konsistas precipe el kvar diuloj. Antaŭ la kristana influo temis pri kvar individuaj diuloj. Malgraŭ la alta nombro de diaĵoj en la mapuĉa mitologio ili neniam kreis panteonon de propraj dioj, kiel la grekoj aŭ la ĝermanoj faris.
 
== Eksteraj ligiloj ==
{{projektoj|commonscat=Mapuche}}
* [http://www.redargentina.com/dialectos/araucano.asp RedArgentina.com/Dialectos/Araucano] (hispana-mapuĉa vortaro)
* [http://dmoz.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche/ DMOZ.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche] (direktorio DMOZ)
* http://www.bibliotecasvirtuales.com/biblioteca/LiteraturaLatinoamericana/ercilla/laaraucana.asp (Hispanlingva poemo ''La araucana'')
 
== Bibliografio ==
 
* Aldunate, Carlos. 1997. Mapuche: gente de la tierra en ''Culturas de Chile''. Santiago, Andrés Bello.
* Bengoa, José. 1999. ''Historia del pueblo mapuche: siglo XIX y XX''. [1985]. Santiago de Chile: LOM.
 
* Ibarra, Mario. 2003. ''Algunas reflexiones y notas a propósito de algunos tratados,
en éste momento, no reconocidos, firmados entre potencias coloniales o Estados actuales y pueblos indígenas.'' en Seminario de expertos sobre tratados, convenios y otros acuerdos constructivos entre los estados y los pueblos indígenas. Ginebra, Oficina del Alto Comisionado de las Naciones
Unidas para los Derechos Humanos.
 
* Hérnandez, Isabel: ''Autonomía o ciudadanía incompleta. El pueblo mapuche en Chile y Argentina''. Santiago de Chile: Pehuén, 2003. ISBN 956-16016-3710371-3.
 
* Saavedra Peléz, Alejandro. ''Los mapuche en la sociedad chilena actual''. Santiago de Chile: LOM, 2002. ISBN 956-282-490-X.
 
* Verta, Ricardo, José Aywin, Andrea Coñuecar y Elicurá Chihauilaf: ''El despertar del pueblo mapuche. Nuevos conflictos, viejas demandas''. Santiago de Chile: LOM, 2004. ISBN 956-282-647-3.i
 
[[Kategorio:Flagoj]]
[[Kategorio:Etnoj]]
 
[[ar:مابوتشي]]
[[be-x-old:Мапучы]]
[[ca:Maputxe]]
147 157

redaktoj