Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

sen resumo de redaktoj
| binomial_authority = [[Hartlaub]], [[1880]]
| synonyms = }}
[[Dosiero:Passer eminibey -Kenya -male feeding-8-4c.jpg|thumb|Malino <!-- en (rasanta, bredado) plumaro nutranta sur ĉifonoj de manĝo en Kenjo -->]]
[[Dosiero:Pseudonigrita arnaudi nests1.jpg|thumb|Kelkaj rondoformaj nestoj de la birdoj, fiksitaj sur branĉoj de arbo]]
 
La '''Kaŝtana pasero''', aŭ [[Bruna pasero]], estas birdospecio kiu apartenas al [[genro (biologio)|genro]] [[Pasero]]. Ĝi estas la plej malgranda membro de la [[genro]] ''[[Passer]]'', ĉirkaŭ {{11 cm to in|11|abbr=yes|wiki=yes}} longa. La reprodukta masklo havas tre brunan [[plumaro]]n kaj la ino kaj junuloj estas pli senkoloraj laŭ aspekto. Kiel ĉe la plej proksima parencoj nome la [[Arabia orflava pasero]] kaj la [[Sudana orpasero]], ĝi estas gregema kaj troviĝas en aridaj areoj.
 
Ĝi loĝas en meza parto de [[Afriko]]. Teritorio ampleksas en orienta Afriko el [[Darfur]] al [[Tanzanio]], kie ĝi troviĝas sur sekaj [[savano]]j, marĉoj de [[Cyperus|papyruspapiruso]] kaj ĉe homa setlejo. Plenkreskuloj kaj junuloj manĝas ĉefe herbosemojn kaj flugas en aroj, ofte kun aliaj specioj de birdoj en [[miksitaj kunmanĝantaroj]], por trovi manĝon. Ili nestumas en arboj, kie ili konstruas siajn proprajn kupolajn [[nesto]]jn, kaj ankaŭ ŝtelante la pli prilaboratajn nestojn de [[Ploceedoj|teksistoj]].
 
== Aspekto ==
Kiel ĉe aliaj membroj de la pasera familio, la Kaŝtana pasero estas malgranda, diketa kantobirdo kun dika beko tauixgataŭga por sia dieto de semoj. Ĝi estas 10.5 al 11.5 cm longa,<ref name = "HBW">{{harvnb|Summers-Smith|2009| p=806}}</ref> kaj la plej malgranda membro de la genro ''Passer''.<ref>{{harvnb|Summers-Smith|1988|p=290}}</ref> Ĝi pezas inter 12 kaj 17 g.<ref name = "HBW"/> Enverguro gamas el 6.0 al 6.5 cm ĉe maskloj kaj el 5.7 al 6.0 ĉe inoj. Vosto, beko kaj tarso estas respektive ĉirkaŭ 4, 1 kaj 1.5 cm.<ref name=Clement/> La [[plumaro]] de la reprodukta masklo estas ĉefe malhelbruna (kio nomigas la specion) kun nigra nuanco ĉe vizaĝo, flugiloj kaj vosto. Li ne estas facile konfuzata kun iu ajn alia birdo escepte pri la [[Bruna teksisto]], kiu estas pli granda kaj havas blankon en flugiloj. La kruroj kaj piedoj de la reprodukta masklo estas kornokoloraj (palgrizaj).<ref name=Clement/> La nereprodukta masklo de Bruna pasero havas blankan punktecon en supraj partoj, kaj multe de la plumaro estas sablokolora aŭ blankeca kun brunaj duonlunaj markoj, ĝis kiam la brilbruna de la reprodukta plumaro aperas pro eluzado. La beko de la nereprodukta masklo nuancas al malhelpinta kornokoloro, simila al tiu de inoj, sed sen malhelaj nuancoj en la tranĉa bordo de la makzelo (malsupra parto delade la [[beko]]).<ref name=Clement/>
 
Inoj havas la saman plumarbildon de maskloj, kvankam iom pli senkoloran.<ref name=Summers65/> La ino havas grizan kapon; sablokolorajn superokulan strion, mentonon kaj gorĝon; nigrecajn kaj brunecajn suprajn partojn; kaj blankecajn subajn partojn. La beko de la imnoino estas palflava kun pinto kaj tranĉa bordo de la makzelo malhelaj. Junuloj estas grizecaj kun bruna dorso, palflava superokula strio kaj pala kornokolora beko.<ref name=Clement/><ref>{{harvnb|Sharpe|1888| p=332}}</ref> Inoj kaj junuloj havas brunajn nuancojn en superokula strio, ŝultroj kaj gorĝo, per kio ili povas esti distingataj el aliaj paseroj, kiaj la [[Kenja pasero]] kaj la aliaj ruĝecaj paseroj, kiuj estas komunaj en multo de la teritorio de la Bruna pasero; aŭ el la [[Dompasero]], kiu loĝas ankaŭ en partoj de ties teritorio.<ref name=Clement>{{harvnb|Clement|Harris|Davis|1993|pp=467–468}}</ref>
 
La baza alvoko de la Kaŝtana pasero estas trenata ĉirpado, kun du konstatitaj variaĵoj: kuraĝa minacalvoko, sone kiel ''ĉrrrrit'' aŭ ''ĉrrrrreeeerrrrrrrr'' kaj ''ĉiu ĉiu'' flugalvoko. Memmontrantaj maskloj elsendas altatonan twitteringbabileman triladon, sone kiel ''ĉiŭiza ĉiŭiza ĉi-ĉi-ĉi-ĉi- sii-sii-sii-siiĉi''.<ref name = "HBW"/><ref name=Summers66/>
 
== Taksonomio ==
Tiu specio estis unuafoje priskribata en 1880, de [[Gustav Hartlaub]] en ''Journal of Ornithology'', kiel ''Sorella emini bey''.<ref name="Hartlaub">{{cite journal|last=Hartlaub|first=Gustav|title=Ueber einige neue von Dr. Emin Bey, Gouverneur der Aequatorialprovinzen Aegyptens, um Lado, Central-Afrika entdeckte Vögel|journal=Journal für Ornithologie|language=German|volume=28|issue=2|date=April 1880|doi=10.1007/BF02008812}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://biodiversitylibrary.org/page/3859212|last=Hartert|first=Ernst|title=Miscellanea Ornithologica: Critical, Nomenclatorial, and Other Notes, Mostly on Palaeartcic Birds|journal=Novitates Zoologicae|year=1904|volume=11}}</ref>
 
Hartlaub donis al la specion la sciencan nomon ''emini bey'' honore la esploriston Emin Paŝao, kiu kolektis la [[tipa specimenotipanspecimeno|tipan specimenon]] ĉe Lado en norda [[Ugando]],<ref name="Hartlaub"/> kaj foje la specio ricevis la komunan nomon de Eminbeja pasero.<ref name=Summers61/> Hartlaub konsideris ties koloron kaj [[morfologio (biologio)|morfologion]] sufiĉe distingan por lokigi ĝin en propra [[Monotipa taksono|monotipa]] genro, ''Sorella''. Kvankam kelkaj fakuloj sekvis la traktadon de Hartlaub, ĝi estis kutime lokita en la genro ''[[Passer]]''.<ref name=Summers61>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=61}}</ref>
 
Ĝi estas tre simila al la du orpaseroj, el kiuj ĝi povus iam esti nur [[klino (biologio)|kline]] diferenca. La masklo de [[Arabia orpasero]] estas preskaŭ entute orkolora, dum la masklo de Kaŝtana pasero estas ĉefe bruna kaj la masklo de [[Sudana orpasero]] estas intermeza.<ref>{{harvnb|Summers-Smith|1988|p=305}}</ref> Britia ornitologo [[Richard Meinertzhagen]] konsideris tiujn tri speciojn kiel [[conspecificitySamspecieco|samspecifaj]]; tamen la teritorio de la Sudana orpasero koincidas iom kun tiu de la Kaŝtana pasero sen konata interreproduktado en malgranda areo de [[Sudano]].<ref name=Summers61/>
 
Tiuj specioj estas similaj laŭ konduto, kiu estas adapto al la neantaŭvideblaj kondiĉoj de la arida habitato. Partikulare, ili kaj la [[DeadMoaba Sea Sparrowpasero]] kunhavas similajn kazojn de [[pariĝada memmontrado]] en kiuj maskloj tremoskuas siajn flugilojn super la korpo.<ref name=SummersEvo/> Tiu intensa memmontrado estas probable adapto al nestumado en grupo de arboj ĉirkaŭataj de simila habitato, kie tia intensa memmontrado povus utili kiel grava ilo por pluhavi kolonion grupigita.<ref name=SummersEvo>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|pp=263, 290}}</ref>
 
Dum iom da tempo tiuj specioj estis konsiderataj tre praaj inter la paseroj de la genro ''Passer'', kaj nur de malproksime rilataj al la nigramakulaj paseroj de la [[Palearkto]] kiaj la Dompasero. Agnoske de tio, ili estis foje enmetitaj en separata genro aŭ [[subgenro]] ''Auripasser''. Oni supozis, ke la ceremonia memmontrado de la DeadMoaba Sea Sparrowpasero evoluis separate en simila medio, kiel ekzemplo de [[konverĝa evoluo]].<ref name=SummersEvo/>
 
Tamen studoj de paseroj pere de [[DNA]] indikas, ke la Bruna kaj la Orpaseroj estas ĉu devenaj el aŭ estas la plej proksimaj parencoj de la palearktaj nigramakulaj paseroj.<ref>{{cite journal| last= Allende | first= Luis M. | coauthors= Rubio, Isabel; Ruíz-del-Valle, Valentin; Guillén, Jesus; Martínez-Laso, Jorge; Lowy, Ernesto; Varela, Pilar; Zamora, Jorge; Arnaiz-Villena, Antonio | year= 2001 | title= The Old World sparrows (genus ''Passer'') phylogeography and their relative abundance of nuclear mtDNA pseudogenes | journal= Journal of Molecular Evolution | volume=53 | pages= 144–154| url = http://chopo.pntic.mec.es/~biolmol/publicaciones/Passer.pdf |format = PDF}}</ref><ref>{{cite conference|author= González, Javier; Melanie Siow, Eduardo Garcia-del-Rey, Guillermo Delgado andkaj Michael Wink|title=, ''Phylogenetic relationships of the Cape Verde Sparrow based on mitochondrial and nuclear DNA|accessdate=7a'', Februarokonsultita la 7an de februaro 2010|conference=, Systematics 2008, Göttingen|year=, 2008|url= http://www.avescanarias.com/pdfs/CO%20Garcia-del-Rey%20POSTER%20(PASIAG).pdf|format=PDF}} </ref> Oni ne agnoskas subspeciojn, sed unu estis priskribata de britia ornitologo George L. G. Van Someren en 1922 el norda Kenjo, kiel ''Sorella eminibey guasso''.<ref name=Summers61/><ref>{{harvnb|Friedmann|1930|pp=392–393}}</ref>
 
== Distribuado kaj habitato ==
La Kaŝtana pasero troviĝas en [[Orienta Afriko]] laŭlonge de larĝazonolarĝa zono de malaltaj teroj el Darfur tra suda Sudano, [[Somalio]], [[Ugando]] kaj [[Kenjo]] al norda-centra Tanzanio. Ties teritorio etendas ankaŭ nordorienten al sudokcidento kaj valo [[Great RiftGranda ValleyRifto]] de [[Etiopio]].<ref name=IUCN/><ref name=Summers62/> Kiel ĉe la Orpaseroj, ĝi estas foje nomadeca kiam ne reproduktiĝas. Oni konstatis [[vaganteco (biologio)|vagantojn]] tiom for de la reprodukta teritoriteritorio kiom ĝis [[Dar es Salaam]]. Ĝi troviĝas ĉefe en seka [[savano]] kaj en kampoj kaj vilaĝoj, sed malkiel la parencoj, ĝi troviĝas foje ankaŭ en marĉoj de papiruso (kelkaj specioj de ''Cyperus'').<ref name=Summers62>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=62}}</ref> Ties populacio ne estis kalkulita, sed ŝajne estas komuna tra tre granda teritorio kaj estas taksata de la [[IUCN Ruĝa Listo]] kiel [[Malplej Zorgiga]] rilate tutmonda formorto.<ref name=>IUCN</ref>
 
== Kutimaro ==
La Kaŝtanaj paseroj estas gregemaj, kaj nur foje troviĝas for de aroj. Ili ofte asociiĝas kun teksbirdoj de la genro ''[[queleaQuelea]]'' kaj aliaj [[Ploceedoj|teksistoj]].<ref name=Summers62/> Plenkreskuloj manĝas herbosemojn, kaj tiuj ĉe homaj setlejoj manĝas ankaŭ rubaĵojn.<ref name=Summers66>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=66}}</ref> Oni manĝigas idojn ĉefe per pli mildaj herbosemoj, kaj ankaŭ oni konstatis malgrandajn skarabojn en ties dieto.<ref name="Payne">{{cite journal|last=Payne|first=Robert B.|year=1969|title=Nest Parasitism and Display of Chestnut Sparrows in a Colony of Grey-capped Social Weavers|journal=The Ibis|volume=111|issue=3|pages=300–307|issn=1474-919X|doi=10.1111/j.1474-919X.1969.tb02546.x|ref=harv}}</ref>
 
=== Reproduktado ===
La nestokutimaro de la Kaŝtana pasero estis kialo de konfuzo. Fruaj informoj priskribis la neston de tiu specio kiel tipa pasera konstruita en arbo; poste oni informis, ke la Kaŝtana pasero havas prilaboritajn nestojn kiel tiuj de teksistoj.<ref>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=63}}</ref>
 
En 1967 la ornitologo [[Robert Payne (ornitologo)|Robert B. Payne]] studis la Kaŝtana pasero ĉe kolonio de [[Grizkrona teksisto]] en [[akacio]] ĉe [[Lago Magadi]] en suda Kenjo, kaj en 1969 li disvastigis siajn trovojn en la ornitologia gazeto ''Ibis''. Payne trovis, ke la Kaŝtana pasero nestas nur per ŝtelado de nestoj de sociaj teksistoj.<ref name="Payne"/> Post informi tion, kaj noti ke la distribuo de la Kaŝtana pasero ege koincidas kun tiu de la sociaj teksistoj de la genro ''[[Pseudonigrita]]'', Payne sugestis, ke la Kaŝtana pasero estas deviga nestoparazito (ne [[Nestoparazitado|reprodukta parazito]], kiel multaj malnovmondaj kukoloj kaj [[molotroj]]).<ref name="Payne"/> Payne notis ankaŭ en gazeto ke "Nestoparazitado estas ĝenerale konsiderata kiel ŝtupo en la evolua disvolvo de reprodukta parazitado",<ref name="Payne"/> ideo kiu restas akceptata,<ref>{{Harvnb|Davies|2000|pp=243–244}}</ref> kaj sugestis, ke la Kaŝtana pasero povus evolui al deviga reprodukta parazitado.<ref name=Summers65/><ref name="Payne"/><ref>{{cite journal|last=Payne|first=Robert B.|title=Brood Parasitism in Birds: Strangers in the Nest|journal=BioScience|volume=48|issue=5|date=May 1998|pages=377–386|url=http://www.jstor.org/stable/1313376}}</ref>
 
Tamen oni scias ke krom ŝteli nestojn de teksistoj aŭ uzi ties abandonitajn nestojn, la Kaŝtana pasero ankaŭ konstruas siajn proprajn nestojn. Nestoj konstruitaj de la Kaŝtana pasero, kiel plekplej parto de paseraj nestoj, estas fuŝaj kupolaj strukturoj faritaj el herbo kaj kovritaj per plumoj.<ref>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=64}}</ref> La [[reprodukta sezono]] varias inter diferencaj regionoj, sekve de pluvoj, kaj de la reproduktaj sezonoj de ties gastigantoj en areoj kie ili parazitas nestojn; kiel rezulto de tio oni konstatis reproduktadon en ĉiu monato de la jaro tra la tuta teritorio.<ref name=Summers65>{{Harvnb|Summers-Smith|1988|p=65}}</ref>
 
La paseroj ekpariĝas kiam la teksistoj ekkonstruas siajn prilaboratajn nestojn. Kiam la reprodukta sezono komencas, "la unua impreso estas de paseroj nestumantaj kaj la Grizkrona teksisto ĉirkaŭŝtele".<ref name="Payne"/> Maskloj celebras memmontradon ĉirkaŭ la novaj teksistaj nestoj, kaŭre, stare kaj tremoskuante flugilojn en formo de litero V, kaj altatone trilante. Maskloj estas forpelataj de la teksistoj, sed revenas persiste, ĝis kiam ili estas kunigitaj de inoj.<ref name="Payne"/> Kiam ino venas ĉe memmontranta masklo, la masklo pliigas la tremadon de flugiloj, etendas kaj maletendas sian voston, kaj klinas sian kapon ĝis kiam la korpo formas arkon. Tiu troa memmontrado povas esti adapto rilata al parformo en foresto de nestokonstruanta masklo,<ref name="Payne"/> kaj povus servi ankaŭ por fokusigi atenton en reproduktaj kolonioj kaj pluhavi la birdojn en kolonio kune, ĉar kolonioj estas en areoj de arboj ĉirkaŭataj de arboj en simila habitato.<ref name=SummersEvo/>
 
=== Cititaj verkoj ===
*{{cite book |title=Finches and Sparrows: An Identification Guide |publisher=[[Christopher Helm]] |first1=Peter |last1=Clement |first2=Alan |last2=Harris |first3=John |last3=Davis |location=London |year=1993 |isbn=0-7136-8917-2|ref=harv}}
*{{cite book |last=Davies|first=Nick B.|year=2000|title=Cuckoos, Cowbirds, and other cheats |publisher=T. & A. D. Poyser|location=London|others=ilustrata de David Quinn|isbn=0-85661-135-2|ref=harv}}
*{{cite book|last=Friedmann|first=Herbert|year=1930|title=Smithsonian Institution United States National Museum Bulletin 153. Birds Collected by the Childs Frick Expedition to Ethiopia and Kenya County. Part 2.—Passeres|url=http://www.archive.org/details/bulletinunitedst15321937unit|publisher=United States Government Printing Office|location=Washington|ref=harv}}
158 590

redaktoj