Historio de Germanio: Malsamoj inter versioj

e
roboto aldono de: fy:Skiednis fan Dútslân; cosmetic changes
(kelkaj prilaboroj, bildoj, parte laŭ de.wp)
e (roboto aldono de: fy:Skiednis fan Dútslân; cosmetic changes)
Dum la unua jarcentro a.K., ĝermanaj triboj migris suden de norda Eŭropo laŭ la [[Rejno]] Rivero kaj ĝis la [[Danubo]]. Estis militoj inter la romianoj kaj la ĝermanoj. [[Tacito]], romia historiisto, skribis, ke la ĝermanaj viroj estis blondaj kaj virecaj, ke ili estis decaj kaj moralaj en la familia vivo, ke ili estis kuraĝaj kiel militistoj, prudentaj kiel kultivistoj, kaj ili praktikis specon de [[demokratio]]. La romianoj fondis multajn urbojn kaj koloniojn ĉe la ĝermanaj triboj, ([[Treviro]], [[Kolonjo]], [[Majenco]], [[Aŭgsburgo]], [[Ratisbono]], [[Vieno]]), kaj fine instalis du provincojn kun la nomo ''Germania'' (supra kaj malsupra). Sed ili neniam konkeris la tutan teritorion loĝatan de ĝermanoj.
 
En 450, [[Atilo]] kaj la hunoj invadis Ĝermanion. Tiam multaj slavoj migris en Orientan Ĝermanion, kaj multaj ĝermanoj, la [[visigotoj]], la [[burgundoj]], kaj la [[frankoj]], migris en [[Francio|Francion]]n. En [[486]], [[Kloviso]] fondis la Frankonan Regnon, kaj je 800, [[Karlo la Granda]] fariĝis imperiestro de Romio. Lia "ĉefurbo" (preferata restadejo) estis [[Aĥeno]].
 
La etnogenezo, la estiĝo de la "germana popolo", estis longdaŭra [[procezo]]. Post la partigo inter romanidlingva okcidento kaj ĝermanlingva oriento, la orientfrankona regno fariĝis la lulilo de posta Germanio.
== Nov-epoko ==
[[Dosiero:Martin_Luther_2.jpg|thumb|120px|Marteno Lutero]]
Depost [[1517]], Marteno [[Lutero]] provis [[Reformacio|reformi]] la katolikan eklezion, el kio rezultis la ĉefa skolo de la protestantismo en Germanio. Inter 1618 kaj 1648, dum la [[Tridekjara milito]] inter la grandpotencoj kaj parte ankaŭ katolikoj kaj la protestantoj, du milionoj da homoj mortis, kaj la loĝantaroj falis de 13 milionoj ĝis nur 11 milionoj. Daŭriĝis la tendenco, ke Germanio fariĝis miksaranĝo de centoj da malgrandaj princlandoj kaj graflandoj, je nur malgranda potenco de la imperiestro kiel tia.
 
La ĉefa povo en Germanio restis ĝis 1866 Aŭstrio regata de [[Habsburgo]]j, sed ek de la 18-a jarcento leviĝis nordgermana regno al konkurenceco: [[Prusio]]. Dum la Tridekjara Milito, Prusio estis ankoraŭ viktimo de tramarŝantaj fremdaj trupoj, dum la regado de la Granda Princo-Elektanto Frederiko Vilhelmo (1640-1688) kaj precipe la dua prusa reĝo [[Frederiko Vilhelmo la 1-a (Prusio)|Frederiko Vilhelmo la 1-a]]
 
== Vajmara Respubliko 1919-1933 ==
[[ImageDosiero:Deutsches Reich 1925 b.png|thumb|1925]]
La komenco de tiu epoko estis tre malorda, ekigita de la malsubmetiĝo de la armea ŝipanaroj en [[Kiel]], kaj karakterizita de pluraj provoj de socialismaj-komunismaj-anarĥiismaj revolucioj: vidu [[Spartakistoj]], [[Bavaria Respubliko de Konsilantaroj]] - ktp.
Jam la 9-an de novembro [[1918]] la imperiestro [[Vilhelmo la 2-a (Germana Imperiestro)|Vilhelmo la 2-a]] estis devigita abdiki. [[Nacia Asembleo (Germanio 1919)|Nacia Asembleo]] de februaro ĝis aŭgusto [[1919]] elektis provizoran registaron, regnan prezidenton ([[Friedrich Ebert]], socialdemokrato) kaj kreis novan konstitucion. Pro la kunven-urbo [[Weimar]] ĝi estis nomata [[Vajmara Konstitucio]], la Germana Regno ankaŭ
Hitler misuzis sian povon por [[Nazia potencopreno en Germanio‎|forigi]] ĉian eblan opozicion politikan. Partioj estis malpermesitaj aŭ devigitaj al dissolvo, kontraŭuloj metitaj en malliberejojn aŭ t.n. koncentrejojn, la germanaj regionaj ŝtatoj metitaj sub regadon de regnaj komisaroj. Tiun evoluon ("[[samdirektigo]]") li perfektigis en 1934 post la morto de [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]], farante sin "gvidanto (''Führer'') kaj regna kanceliero" (ĉefministro). Dum la sekvaj jaroj li preparis Germanion por estontaj milit-iradoj, interalie ĉar lia politiko kostis monon, kiun li intencis rabi eksterlande.
 
Per premo kaj interkonsentoj li kapablis aligi interalie [[Aŭstrio|Aŭstrion]]n (marto 1938) kaj la germanlingvajn partojn de [[Ĉeĥoslovakio]] (oktobro 1938) al la Regno, sed lia intenco estis la konkerado de multe pli vastaj partoj de Eŭropo. Jam en marto 1939 germanaj trupoj invadis [[Ĉeĥio]]n. Tiam ne okazis [[milito|milita]] batalo nur tial, ĉar pro la minaco detrui [[Prago]]n kaj aliajn [[urbo]]jn per [[bombo|bomb]][[aviadilo]]j la ĉeĥa [[prezidento]] ordonis al la [[armeo]] ne rezisti. Kiam la 1-an de septembro germanaj trupoj invadis [[Pollando|Pollandon]]n, la polaj aliancanoj [[Britio]] kaj [[Francio]] deklaris al Germanio la militon, dum la tiama germana aliancano [[Stalin]] konkeris la orientan parton de [[Pollando]].
 
Dum la [[Dua mondmilito]] (1939-1945) Germanio okupadis la plej grandajn partojn de okcidenta kaj centra/orient-centra Eŭropo aŭ havis tie aliancanojn, interalie Italion. La germanaj trupoj atingis la [[Pireneoj]]n, Nordan Kabon, [[Kaŭkazo]]n, Nordan Afrikon kaj preskaŭ [[Moskvo|Moskvon]]n. Tamen Britio komune kun Sovetunio kaj Usono (ambaŭ ekde 1941) sukcesis devigi Germanion al senkondiĉa [[kapitulaco]] la 8-an resp. 9-an de majo 1945.
 
La regado de [[Adolf Hitler]] kostis la vivon al milionoj da homoj, unue en Germanio mem, poste ankaŭ la okupitaj landoj. Tio kaj la milito mem kaŭzis grandajn ŝoviĝojn en la socio.
 
== Post la Dua mondmilito (ekde 1945) ==
[[ImageDosiero:Besatzungszonen ohne text.gif|thumb|[[Germanio]], 1945]]
Dum kaj post la milito [[Sovet-Unio]] kaj helpantoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]] forpelis 15 milionojn da germanoj el orienta Eŭropo kaj el orientaj partoj de Germanio ĝis la [[linio de Odro kaj Niso]]. Minimume 2,6 milionoj da germanoj perdis la vivon. Laŭ taksoj, du milionoj da germanaj virinoj estis seksperfortigitaj de sovetaj soldatoj. [[Pollando]] aneksis proksimume kvinonon de Germanio kaj nomis ĝin "re-akirita", ĉar jarcentojn antaŭe slavoj vivis tie. La norda parto de [[Orienta Prusio]] estis aneksiita de [[Sovet-Unio]] kaj apartenas nun al [[Rusio]].
 
La divido inter okcidento kaj oriento komencis ĉesi la 9-an de novembro 1989, kiam malgranda mallertaĵo de reprezentanto de la komunistoj kredigis al la GDR-germanoj ke ekde nun ili rajtas libere vojaĝi eksterlanden. Antaŭe oni ankoraŭ timis ke la GDR-diktaturo defendas sin simile kiel la ĉinaj [[komunismo|komunistoj]] en la somero de la sama jaro. Liberaj balotoj la 18-an de marto 1990 venigis demokratan registaron sub [[Lothar de Maizière]]. Post interkonsento kun la kvar okupaciaj potencoj, la 3-an de oktobro 1990 la regionaj ŝtatoj de GDR aliĝis al FR Germanio.
 
Problemoj restas en la iama [[GDR]]a teritorio, materiaj (sendungeco estas po 18,5% en orienta Germanio, kompare kun 8,4% en la okcidenta, kaj la averaĝa enspezo 17.500 eŭroj, kompare kun 27.700 en la okcidenta parto), kaj spiritaj, interalie pro elreviĝo flanke de la orientuloj, kaj ofte diratas, ke "la muro pluekzistas en la kapoj". Post la nunaj [[Neoliberalismo|ekonomie liberalismaj]] reformoj opiniesploro konstatis, ke nur 39 % inter la orientgermanoj kontentas pri "kapitalismo" kaj, ke 76 % inter ili opinias, ke "[[socialismo]]"" estas bona ideo, kiu estis misaplikita.
 
Ŝanĝiĝis la ekstera politiko: dum en la Malvarma milito necesis sin prepari kontraŭ atako el orienta Eŭropo, nun germanaj soldatoj unuafoje post la Dua mondmilito servas eksterlande en danĝeraj misioj. En 1999, rilate al la [[Kosova Milito]], Germanio unuafoje denove militis. Germanaj soldatoj servas cetere en [[Afganistano]], sed ne en [[Irako]].
== Rilataj temoj ==
 
* [[Supra Silezio]]
 
== Vidu ankaŭ ==
[[fo:Søga Týsklands]]
[[fr:Histoire de l'Allemagne]]
[[fy:Skiednis fan Dútslân]]
[[ga:Stair na Gearmáine]]
[[gl:Historia de Alemaña]]
149 213

redaktoj