Nous: Malsamoj inter versioj

133 bitokojn aldonis ,  antaŭ 9 jaroj
sen resumo de redaktoj
e (NOUS alinomita al Nous: Kial majuskle?)
'''Nous''', aŭ ''kosma intelekto,'' tradukebla el la greka νούς or νόος per [[Pensado|Pensopenso]] aŭ [[Intelektopntelekto]], estas vorta esprimo enigita en la filozofia uzo iniciate de [[Anaksagoro]] por indiki la originan motoron (movanton) de la universo, kiu estas la responsulo de la alekzistiĝo kaj diferenciĝo de alla materiaj elementoj.
 
==Laŭ Anaksagoro==
Anaksagoro al tio alvenas spurante [[Parmenido]]n el ([[Elajo]], (Granda [[Grekio)]], 515 - 450 aKa.K., kiujkiu estis asertanta ke la [[esto]] estas eterna dum la aliiĝo-ŝanĝado estas nur ŝajno.
 
Anaksagoro konsentas kun Parmenidala parmenida principo de la eterneco de la esto sed ne kun la iluzieco de la aliiĝo. Laŭ li, nenio naskiĝas kaj nenio malnaskiĝas, sed ĉio transformiĝas. Naskiĝo kaj morto estas konvenciaj terminoj per kiu oni substrekas agregadon kaj diseriĝon de la estaj eroj displitiĝintaj.
 
La elementoj konstituantaj la fenomenan mondon estas konstituataj el eroj plej elementaj, senfine malgrandaj kaj senfine divideblaj kiujn la filozofo nomaanomas “semojj”“semoj”, Aristotelo ankaŭ "[[omeomerioj]]" de όμοιος, "simila", kaj μέρος "ero", kiuj, estante kvalite malsamaj, kuniĝas laŭ la kriterio de la simileco. La semoj, koniĝinte, formas la aĵojn kiuj, laŭ la venko de unu aŭ alia semo, akiras sian specifecon. La semoj de la fero, kuniĝante, formas fereron, tiuj de la fajro fajreron kaj tiel plu. Sed la fero kaj fajro entenas la semojn de ĉiuj aliaj aĵoj. Ĉio entenas semojn de ĉio!.
 
Kuniĝo kaj malkuniĝo ne okazas hazarde kaj senorde sed direktitaj de agado de ''Nous'' kiu, enpreminte movon al la semoj origine senmovaj kaj kaose miksitaj, ilin puŝas al precizaj zonoj de la spaco kie ilin agrege kunigas kaj ordiĝas laŭ establita plano, kvankam neintencita de la ''nous'' mem.
 
Anaksagoro, do, metas la energion modifantan la mondon ekstere de ĝi. Estas la ''nous'' kiu direktigas la movon, restante ekstere kaj ĝin pelante formi la [[materio]]n, el kio originas la kosma ŝanĝemo.
 
La ''nous'' estas diadieca [[inteligento]] kiu ne sin miksas kun la materio sed ĝin dominas kaj elekstere ĝin gvidas, kreante el kaoso kosmon en kiu diskoniĝas belo kaj natura ortoordo. Ĝi certasenceiasence anoncas la [[Demiurgo]]n de Platono kaj [[Senmova Movanto]] de Aristotelo.
 
Dum en la mondo ekzistas ankaŭ semoj de la ''nous'', tiu ĉi ne entenas semojn de mondo, ĉar en ĝi ne estas miksaĵoj. Tiel Anaksagoro enirigas la [[spirito]]n en materia mondo. La elementoj ne estas faritaj je nura materio, sed ankaŭ je spirito!.
 
La ''nous'' [[Dio|diadieca]] kiu kontinue pensas sin mem, kaj tiel “sinpensante” sin gvidas kaj senvole gvidas ankaŭ la mondon. El la anaksagoraj fragmentoj <ref>Giovanni Reale, ''I Presocratici''. Pri la semoj, kuniĝikuniĝo kaj disiriĝo, paĝo 1071 kaj ss. Pri la agado de nouenous, paĝoj paĝoj10131013, 1035-1039, 1059</ref>, oni povas diri ke ĝi estas pura ĉar, malsame ol la aliaj estaĵoj ne havas miksaĵojn kun aliaj semoj, ke ĝi eksteras el la materio, ke ĝi ordigas la materion kaj enkondukas la spiriton en la materion kiun li surfacigas. Pri la naturo de tiu realaĵo oni debatis multe kaj debatas. Por iuj ĝi estas materia esenco ankaŭ se “subtila” (esprimo uzita de Anaksagoro mem) kaj nekoruktebla, laŭ aliaj, estante ĝi spirito, estas ankaŭ senmateria.
 
Malgraŭ ke tiu origina motoro estas de li nomata [[intelekto]], Anaksagoro al ĝi ne rekonas celemon, ordigan volon, kaj pro tio lin ([Sokrato]], [[Platono]] kaj [[Aristotelo]]) riproĉis pro manko je plia ekspluato de la bone efika teorio.
 
Malgraŭ ke tiu origina motoro estas de li nomata [[intelekto]], Anaksagoro al ĝi ne rekonasagnoskas celemon, ordigan volon, kaj pro tio lin oni ([[Sokrato]], [[Platono]] kaj [[Aristotelo]]) riproĉis pro manko je plia ekspluato de la bone efika teorio.
 
==Post Anaksagoro==
La ''nous'' de Anaksagoro metas la bazojn de la naskiĝo de du grandaj temoj de spekulativado de filozofoj: la problemo de la rilatoj inter Dio kaj la mondo kaj la problemo de la rilatoj inter sperto-kono kaj racio.
 
En la ''[[Fedono]]'' de [[Platono]] ([[Ateno]], Grekio, 428 - 347 aK]]a.K.), per la buŝo de Sokrato sin proklamas entuziasma pri la ''nous' de Anaksagoro, sed samtempe atentigas pri sia seniluziiĝo pro tio ke el tiu intuicio ne estis eltiritaj ĉiuj sekvoj ĉar la intuicinto ne atribuis al ĝi la intenceconintencon.
 
IntencecoIntenco enkondukita, male, de Platono per la figuro de la [[Demiurgo]], la “dia farinto” kiu, situanta meze inter la [[esto]] (aŭ la mondo de la [[Ideoj]]) kaj la materio, modlas tiun lastan laŭmodele de la Ideoj <ref>Platono, ''Timeo''.</ref>.
[[Aristotelo]] ([[Stagira]], [[Makedonio]], 384 - [[Kalkido]], Grekio, 322) difinas Anaksagoron “Homo“homo saĝa” pro lia aserto ke ĉeestas intelekto antaŭ en la elementoj de la naturo, same kiel en la vivantaj estaĵoj., kaŭzo de la belo kaj harmonio de la universo, sed al li riproĉas ĝian ekspluaton nur por la efika kaŭzo,. La aristotela “Senmova“senmova Movanto”movanto” estas, male, cela kaŭzo de la kosmo. La aĵoj tendencas al tiu senbezona perfektulo altiritaj de la admiro kaj amo al ĝi. La senmova motoro allogas, ĉirkaŭ si, la mondan aĵaron same kiel la amato, kvankam restante senŝanĝa, altiras al si la amaton.<ref>Aristotelo, ''Metafiziko''.</ref>.
 
La termino “nous” aperas pli malfrue en [[Plotino]] - ([[Likopolo]], [[Egiptio]], [[203|203]] pKp.K.) - [[Minturno]], Granda Grekio, [[270|270 ]] pKp.K.), kiu rekuparasrekuperas ĝian aspekton de aganto nevola kaj neintenca. ''Nous'' laŭ Plotino estas la unua konotacio de la [[UnuUnuo (filozofio)|Unuo]] kaj, ĝuste pro tio, partoprenas pli olaliajol aliaj en la dia naturo, sed ne estas kreanto de la mondo ĉar ĝi ne estas Dio; li emanas el Dio, kiel profumo el la korpo aŭ lumo el fonto. Ĝi eĉ ne similas al la platona demiurgo ĉar ĝi ne agadas por atingi celon kiu ajn: ĝi generas senvole, kvazaŭ rezulto de sia “sinpemsado”“sinpensado”, nome kontempladi pri si mem. En tiu situacio ekvivas, el “nous“nous”, [[Anima mundi]] (animo de la momdomondo), fonto de vivo kaj de la universo mem.
 
==''Nous'' inter la kristana konceptaro==
 
Kompetentuloj trovas uzita la vorto ''nous'' en Rm 7,23 kaj 12,2; 1Kor 14,14 kaj 14,19; Efe 4,17 kaj 4,23; 2Tes 2,2; Apo 7,9. Kiom la ''nous'' aŭ “noos” novtestamenta koincidas, signife, kun tiu de la greka filozofio? Certe, kiam ''nous'' akiras, en la Nova Testamento la aspekton de aganto sendependa, tiu ĉi koincidas kun la Difilo nome Jesuo Kristo, Dio en Dio. Tiam estas uzita la vorto [[Logoso]] – greke λόγος - (Johano 1).
==Nous inter la kristana konceptaro==
 
Jam [[Filo de Aleksandrio]] verkis pri ''logoso'' kiu tamen estas de li hipostazigita kiel interainterna esto, kaj jam [[Stoikismo|stoikuloj]] prezentis la mondon animita de ''logoso'' kiel inteligenta principo, nome kiel io imanenta en la kosmo. Ne necesas, tamen, serĉi antaŭantojn aŭ kunligojn por la johana koncepto pri la Vorto Enkarnita: la fono de la Malnova kaj Nova Testamento liveras ĉiujn necesajn elementojn de la johana penso, kiu devas esti konsiderata intuicio atingita surbaze de bibliaj ideoj.
Kompetentuloj trovas uzita la vorto nous en Rm 7,23 kaj 12,2; 1Kor 14,14 kaj 14,19; Efe 4,17 kaj 4,23; 2Tes 2,2; Apo 7,9. Kiom la nous aŭ “noos” novtestamenta koincidas, signife, kun tiu de la greka filozofio? Certe, kiam nous akiras, en la Nova Testamento la aspekton de aganto sendependa, tiu ĉi koincidas kun la Difilo nome Jesuo Kristo, Dio en Dio. Tiam estas uzita la vorto [[Logoso]] – greke λόγος - (Johano 1).
 
Jam [[Filo de Aleksandrio]] verkis pri logoso kiu tamen estas de li hipostazigita kiel intera esto, kaj jam [[Stoikismo|stoikuloj]] prezentis la mondon animita de logoso kiel inteligenta principo, nome kiel io imanenta en la kosmo. Ne necesas, tamen, serĉi antaŭantojn aŭ kunligojn por la johana koncepto pri la Vorto Enkarnita: la fono de la Malnova kaj Nova Testamento liveras ĉiujn necesajn elementojn de la johana penso, kiu devas esti konsiderata intuicio atingita surbaze de bibliaj ideoj.
 
==Laŭ [[Aŭgusteno de Hipono]]==
 
En [[novplatonismo]] de Aŭgusteno ''nous'' estas la bazo por metafiziki aŭ religie pensi. Ĉio tio okazas pro la influo en la animo de io supera kiu prilumas la intelekton kaj estas la kostantakonstanta kaŭzo de la kono rilate sin mem kaj la eskteran mondon. Ankaŭ Plotino parolas pri ''nous'' prilumanta, ekstera al la animo. Ĉikaze Aŭgusteno kaj Plotino sampensas.
 
En Aŭgusteno la platona Ideoideo pri Bono aŭ la formo de la Bono identiĝas kun Dio.
 
Por la ortodoksa kristanimokristanismo ''nous'' estas la okulo de l’la koro kaj animo: do la atento estas adresita precipe al la flanko devota, la mistika, anstataŭ al tiu intelekta. Kaj la koncepto ĝuas je multaj nuancoj. Kiam, tamen, ''nous-logos'' estas legata kiel io diadieca, ĝi akiras la kvalifikon de Dia Persono koincidigante Jesuon Kriston kun la dua Personopersono de la [[Triunuo]].
 
==''Nous'' kaj Gnostikuloj==
 
[[Valenteno (filozofio)|Valenteno]] (135-165 pKp.K.) kreas sian sistemon tre kompleksan en kiu, fnefine la ''nous'' estas derivaĵo el multaj devivazoj, ŝargita ripari la misojn de antaŭaj derivaĵoj ([[eono]]j). La problemo de Valenteno estas tiu de la malbono en la mondo kreita de Dio-Bono: kio okazis por ke la mondimondo kreita de Dio travivas en la sufero? Por savi kaj la kreadon kaj la senkulpon de Dio, Valenteno ellaboras kaj miksas doktrinojn diversdevenajn kaj ankaŭ kontraŭdirajn en kiu ''nous'' identiĝas ja jes kun Jesuo la Nazareta, sed tiu ĉi perdas la evangeliajn konotaciojn... <ref>[[Irenaeus|IrenIreneo]]. ''[[On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis|Haeres]]''. I. i. 1-5; [[HippolytusHipolito ofde RomeRomo|HippolHipolito]]. ''[[Philosophumena|Ref]]''. vi. 29-31; [[Theodoret|TheodTeodoreto]]. ''Haer. Fab''. i. 7.</ref>
==Nous kaj Gnostikuloj==
 
[[Bazilido]] (ĉevale de la dua2a kaj tria[[3a jarcento]]j) <ref>[http://it.wikipedia.org/wiki/Basilide]</ref> estas turmentata de sama problemo kaj ĝin solvas per multobligo de la diecaj protagonistoj inter kiuj la fina estas Jesuo (eble detigebla kun la ''nous'') kiu sukcese provas ripari la misojn de aliaj antaŭaj eonoj elirantaj el la [[Ogdoado]]. Interesa estas en Bazilido la elpensaĵo laŭ kiu Jesuo, la ''eono-nous'', ne povis suferi kaj do lia pasiono estis nur ŝajna. Vidpunkto tiu kiu estos ricevita en la Korano, laŭ kiu la dia profeto ne povis esti venkita de la homoj: Dio lin anstataŭigis per alia krucumota!.<ref> Probablas, tamen, ke ''nous'' vere okupus lokon en la Bazilidabazilida sistemo ĉar lia Ogdoado, “la granda Arkonto de alla universo, la Nedireblulo”, estas eble nur ŝajne formita de kvin membroj menciitaj de Ireneo, [[Klemento de Aleksandrio]] en sia verko [[Stromata]].</ref>
[[Valenteno (filozofio)|Valenteno]] (135-165 pK) kreas sian sistemon tre kompleksan en kiu, fne la nous estas derivaĵo el multaj devivazoj, ŝargita ripari la misojn de antaŭaj derivaĵoj ([[eono]]j). La problemo de Valenteno estas tiu de la malbono en la mondo kreita de Dio-Bono: kio okazis por ke la mondi kreita de Dio travivas en la sufero? Por savi kaj la kreadon kaj la senkulpon de Dio, Valenteno ellaboras kaj miksas doktrinojn diversdevenajn kaj ankaŭ kontraŭdirajn en kiu nous identiĝas ja jes kun Jesuo la Nazareta, sed tiu ĉi perdas la evangeliajn konotaciojn... <ref>[[Irenaeus|Iren]]. ''[[On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis|Haeres]]''. I. i. 1-5; [[Hippolytus of Rome|Hippol]]. ''[[Philosophumena|Ref]]''. vi. 29-31; [[Theodoret|Theod]]. ''Haer. Fab''. i. 7.</ref>
 
[[Simono Mago]]. Ankaŭ la opiniaj atribuataj al tiu personulopersono de la Agoj de la Apostoloj konceptas Jesuon kiel ''nous'' kiu, tamen, ankaŭ imagitas kiel la unua el la ses radikoj emanantaj el la Negenerita Fajro ktp. <ref>Hipp. vi. 12 ff.; Theod. I. i.</ref>
[[Bazilido]] (ĉevale de la dua kaj tria jarcento) [http://it.wikipedia.org/wiki/Basilide] estas turmentata de sama problemo kaj ĝin solvas per multobligo de la diecaj protagonistoj inter kiuj la fina estas Jesuo (eble detigebla kun la nous) kiu sukcese provas ripari la misojn de aliaj antaŭaj eonoj elirantaj el la [[Ogdoado]]. Interesa estas en Bazilido la elpensaĵo laŭ kiu Jesuo, la eono-nous, ne povis suferi kaj do lia pasiono estis nur ŝajna. Vidpunkto tiu kiu estos ricevita en la Korano, laŭ kiu la dia profeto ne povis esti venkita de la homoj: Dio lin anstataŭigis per alia krucumota!<ref> Probablas, tamen, ke nous vere okupus lokon en la Bazilida sistemo ĉar lia Ogdoado, “la granda Arkonto de al universo, la Nedireblulo”, estas eble nur ŝajne formita de kvin membroj menciitaj de Ireneo, [[Klemento de Aleksandrio]] en sia verko [[Stromata]].</ref>
 
[[Simono Mago]]. Ankaŭ la opiniaj atribuataj al tiu personulo de la Agoj de la Apostoloj konceptas Jesuon kiel nous kiu, tamen, ankaŭ imagitas kiel la unua el la ses radikoj emanantaj el la Negenerita Fajro ktp. <ref>Hipp. vi. 12 ff.; Theod. I. i.</ref>
 
 
En la evangelio de Maria (Mario Magdaleno|Magdalena), eble de dua duono de la dua jarcento, Jesuo parolas pri nous kiel pri esenco kiu kunlaboras kun li. La gnostika karaktero de tiu evangelio misfiguras la personon kaj rolon de jesuo: la nous staras inter la animo kaj la spirito.
 
En la evangelio de Maria ([[Mario MagdalenoMagdalana|Magdalena)]], eble de dua duono de la dua2a jarcento, Jesuo parolas pri ''nous'' kiel pri esenco kiu kunlaboras kun li. La gnostika karaktero de tiu evangelio misfiguras la personon kaj rolon de jesuoJesuo: la ''nous'' staras inter la animo kaj la spirito.
 
==Notoj==
<references/>
 
 
==Voĉoj kunrilataj==
*[[Logoso]]
 
[[Kategorio:Filozofio]]
 
[[Kategorio:Filozofio]][[Kategorio:Filozofiaj terminoj]]
[[Kategorio:Prakristanismo]]
 
 
[[cs:Nús]]
173 677

redaktoj