Roman Ingarden: Malsamoj inter versioj

2 008 bitokojn aldonis ,  antaŭ 10 jaroj
sen resumo de redaktoj
e (Aldonis bildon per http://toolserver.org/~emijrp/imagesforbio/)
[[Dosiero:Witkacy Roman Ingarden 1937.jpg|thumb|right|Roman Ingarden]]
'''Roman Witold INGARDEN''' (naskiĝsnaskiĝis la [[5-an de februaro]] [[1893]] en [[Krakovo]], mortis la [[14-an de junio]] [[1970]] en Krakovo) estis pola [[filozofo]], de [[fenomenologio|fenomenologofenomenologia]] kaj [[lingvistiko|lingvisto]]skolo.
 
==Biografio==
Li studis filozofion kaj matematikon en universitatoj de [[Lvovo]] (sub [[Kazimierz Twardowski]]) kaj [[Göttingen]]. Li doktoriĝis ĉe [[Edmund Husserl]] en [[1918]] . En resurektita Pollando li estis profesoro de gimnazioj en [[Varsovio]] kaj [[Toruń]]. Habilitacion li atingis en [[1924]]. En [[1933]] li estiĝis profesoro de [[Universitato de Jan Kazimierz en Lvovo]]. Li laboris tie ĉe siaj ĉefaj verkoj. Dum la 2-a mondmilito li prelegis en [[Jagelona Universitato]] en [[Krakovo]]. Post batalo la komunisma estraro en Pollando malpermesis al li prelegi pro lia kontraŭkomunisma kritiko.
Li studis filozofion kaj matematikon komence en [[Lvovo]] (sub [[Kazimierz Twardowski]]) kaj de 1912 en [[Göttingen]], kie li frekventis seminariojn de [[Edmund Husserl]], fondinto de fenomenologio. Kiam Husserl trapasis al [[universitato de Freiburg]], Ingarden sekvis lin, skribante ĉe li verkon "Intuition und Intellekt bei Henri Bergson" (esp. Intuicio ĉe [[Henri Bergson]]), kion li uzis kiel sia doktorato ĉe Husserl en [[1918]]. Poste li revenis al Pollando kiu tiam sendependigis kaj li instruis matematikon, psikologion kaj filozofion en gimnazioj en [[Varsovio]] kaj [[Toruń]]. Habilitacion li atingis en [[1924]] per la verko "Essentiale Fragen" (esp. Esencia demando), per kio li interesigis kelkajn britajn filozofojn kaj estis multfoje recenzata (en revuo "Mind" en 1925). En [[1933]] li estiĝis profesoro de [[Universitato de Jan Kazimierz en Lvovo]]. Li laboris tiam ĉe siaj ĉefaj verkoj- de 1931 li skribis germane "Pri Literatura verko", kio estas ĝisnun unu de bazaj manlibroj en filologioj, lingvistiko kaj filozofio en Pollando. Dum la mema tempo li komencis prilabori la koncepton de sia "verko de vivo", neniam finitan, parte publikigitan en 1947 kaj 1970 j. kiel "Spór o istnienie świata" (La kontroverso pri la ekzisto de mondo). Dum la 2-a mondmilito li kaŝe prelegis en [[Jagelona Universitato]] en [[Krakovo]]. Post batalo la komunisma estraro en Pollando malpermesis al li prelegi pro lia malinklineco al materialismo, kaj pro "idealismo", kio estis maltrafa akuzo de komunista registaro ĉar Ingarden ĉiam strebis refondi la realismon en fenomenologio. En 1957 oni permesis al li reveni al Jagelona Universitato ĝis la pensio de 1963. Li okupiĝis tiam per la estetiko, publikante multajn laborojn ĉefe pri la multspecaj verkoj de arto. Post la aŭto-akcidento li mortis pro interna hemoragio de cerbo en [[1970]]. Publikigita poste lia morto aro de eseoj- "Książeczka o człowieku" (esp. La libreto pri homo)- estas unu el plej popularaj polaj libroj de filozofio.
 
==Verkoj==
La plej gravaj fakoj de Roman Ingarden estis [[ontologio]], [[estetiko]] kaj [[sciteorio]]. Kvankam lia majstro estis Edmund Husserl, Ingarden estis adepto de realismo en ontologio. Li distingis kvar eblojn de rezultato pri diskuto pri maniero de esteco de la mondo en nia percepto. Ekzistas kvar ebloj de estado: reala, ideala, intenca, absoluta. Ingarden kreis ankaŭ sian metodon por esplori eston (laŭ ĝi esto povas esti ĉiam kiel ia). Ĝi estas nomita [[konkretizacio]]. Li uzis ĝin en kreado sian teorion de la literata verko dank' kiu li estiĝis plej granda pola literaturologisto. Li tamen estas plej fama de sia [[aksiologio]] prezentita i.a. en ''"Książeczka o człowieku"'' (Libreto pri la homo). La plej granda kontinuatoro nomita en Pollando "la dua Ingardeno" estis [[Józef Tischner]].
Per la verko "La kontroverso pri la ekzisto de mondo" Ingarden provis konstrui sian ĉefan sistemon. Unue konsenta kun fenomenologio de Husserl en liaj "Logische Untersuchungen" kaj "Idee der Phänomenologie" li ne povis tamen konsenti kun la lastaj pensoj de sia majstro, kontenigitaj en "Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzentale Phänomenologie" (esp. La krizo de eŭropaj sciencoj kaj transcendenta fenomenologio). Laŭ Husserl oni ne povas priskribi fenomenojn evitante la relativismon. Unue Ingarden skribis al Husserl longan leteron de malkonsento, opiniante ke la postaj pensoj de Husserl sekvas poste ijaj eraroj de analizoj. Li tamen remarkis ke problemo povas ekzisti en la maniero de demandi. La verko de Ingarden "La kontroverso..." priskribas la mondon ne per "kio" estas la ekzisto de mondo, sed per "kiel" ekzistas mondo, kaj nur en la lasta nefinita tria parto ĝi strebas priskribi la kaŭzan kaj materian strukturon de mondo, refondante la specialan realismon de nova fenomenologio. La verko de Ingarden trovis gravan influon al postaj pensoj de polaj filozofoj kiel [[Józef Tischner]] (kiu skribis la libron: "La kontroverso pri la ekzisto de homo), [[Karol Wojtyła]], [[Władysław Stróżewski]] kaj ceteraj.
Krome Ingarden uzis sian metodon en kreado de la teorio de la literatura verko danke al kiu li estiĝis konata pola literaturologisto.
 
==Ĉefaj verkoj==
Sennoma uzanto