Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

889 bitokojn forigis ,  antaŭ 8 jaroj
sen resumo de redaktoj
kulturo. Sed ne estis la sama socio kaj kulturo tra la tuta
[[koloniismo|kolonia]]
Usono: en la sudo, kiel en la sukeraj insuloj de la [[Kariba Maro]], viroj venis por riĉiĝi, precipe per plantado de [[tabako]]kaj [[kotono]]. Sed en la nordo, viroj venis ne por profito sed pro religia libereco. Sekve tiuj ne intencis reveni al Eŭropo sed kunportis siajn familiojn. Plue, eĉ se ili dezirus profiton per plantado, la tero de la nordo estis tro ŝtonema kaj la vetero fridema. Do kiam la religia fervoro velkis, ili sin turnis ne al la tero por gajni panon, sed al la maro kaj komerco, konstruante ŝipojn kaj komercante inter [[Afriko]] (sklavoj), [[Ameriko]] ([[sukero]], tabako, kotono) kaj Eŭropo (artefaritaĵoj) -- la tiel nomata komerco triangula.
Usono: '''en la sudo''', kiel en la sukeraj insuloj de la [[Kariba Maro]], viroj venis por riĉiĝi, precipe per plantado de '''[[tabako]]'''
kaj '''[[kotono]]'''. Sed '''en la nordo''', viroj venis ne por profito
sed pro '''[[libereco de religio]]'''. Sekve tiuj ne intencis reveni al
Eŭropo sed kunportis siajn familiojn. Plue, eĉ se ili dezirus
profiton per plantado, la tero de la nordo estis tro ŝtonema kaj la
vetero fridema. Do kiam la religia fervoro velkis, ili sin turnis ne
al la tero por gajni panon, sed al la '''maro kaj komerco''',
konstruante ŝipojn kaj komercante inter [[Afriko]] (sklavoj), [[Ameriko]]
([[sukero]], tabako, kotono) kaj Eŭropo (artefaritaĵoj) -- la tiel
nomata '''komerco triangula'''.
 
Ĉi tiu malsamo inter la nordo kaj sudo profunde formigas Usonon.
 
'''En la sudo''', pro la deziro por profito per plantado kaj pro supereco de pafoforto, eŭropanoj facile forprenis multe da tero el la
amerikanoj. Sed ili forprenis pli da tero ol ili povas memlabori. Do ili bezonis laborantojn. Sed Eŭropo ne ankoraŭ havis milionojn aŭ eĉ
supereco de pafoforto, eŭropanoj facile forprenis multe da tero el la
dekmilojn da homoj malriĉaj kaj senokupaj. Do la plantistoj sin turnis al Afriko por laborantoj.
amerikanoj. Sed ili forprenis pli da tero ol ili povas memlabori. Do ili
'''bezonis laborantojn'''. Sed Eŭropo ne ankoraŭ havis milionojn aŭ eĉ
dekmilojn da homoj malriĉaj kaj senokupaj. Do la plantistoj sin turnis al
Afriko por laborantoj.
 
Per preteksto de religio, '''afrikanoj estis sklavigitaj''' por labori en kampoj de tabako kaj kotono. Sed kiam la afrikanoj kristaniĝis,
'''[[raso]]''' anstataŭigis religion kiel preteksto. Do tiele ekestis en Usono [[rasismo]] kaj la rasoj blanka kaj nigra. Tabako
en kampoj de tabako kaj kotono. Sed kiam la afrikanoj kristaniĝis,
kaj kotono ne ankoraŭ nun regas la usonan ekonomion, sed raso ankoraŭ regas usonan socion. La potenco de tradicio kaj kutimo.
'''[[raso]]''' anstataŭigis religion kiel preteksto. Do tiele ekestis en
Usono '''[[rasismo]]''' kaj la rasoj '''blanka''' kaj '''nigra'''. Tabako
kaj kotono ne ankoraŭ nun regas la usonan ekonomion, sed raso ankoraŭ
regas usonan socion. La potenco de tradicio kaj kutimo.
 
Je la fino de la jarcento, divido de laboro laŭ koloro''' subtenis la ekonomian: '''la blankaj''' (eŭropanoj)
'''La vera motivo por la sklavigo''', kompreneble, ne estis religio aŭ
ŝtelis teron for de la ruĝaj (indianoj), pereigante ilin per kuglo, malsano kaj forta drinko, kaj, por labori la teron,
raso sed la kapitalisma vulgaraĵo de '''profito kaj oportuno:''' Por
sklavigi '''la nigrajn''' (afrikanoj), kaj tiam enpoŝigis la profiton.
riĉiĝi, plantistoj bezonas laborantojn kaj, hazarde, la afrikano estis
tre bona sklavo—ne pro iu natura obeemeco aŭ stulteco aŭ io simila,
sed simple ĉar '''la afrikano''', malsimilas al eŭropano kaj amerikano,
'''ne povas forkuri kaj sin kaŝi''' en iun ajn lokan liberan aron de
samrasanoj.
 
Kompreneble, la realo ne estis tiel klara kaj elstara. Fakte, la plimulto de la blankaj, eĉ en la sudo, ne havis sklavojn, kaj eĉ la
Tial, je la fino de la jarcento, '''divido de laboro laŭ
blankaj plantistoj ne enpoŝigis la plimulton da la profito: anstataŭ tio iris al la poŝoj de '''la komercistoj de [[Liverpool]],
koloro''' subtenis la ekonomian: '''la blankaj''' (eŭropanoj)
[[Londono]] kaj aliaj Eŭropaj havenoj'''. Ne supriziĝu: memoru ke Usono tiama havis ekonomion kolonian.
ŝtelis teron for de '''la ruĝaj''' (amerikanoj), pereigante ilin
per kuglo, malsano kaj forta drinko, kaj, por labori la teron,
sklavigi '''la nigrajn''' (afrikanoj), kaj tiam enpoŝigis la
profiton.
 
Kompreneble, la realo ne estis tiel klara kaj elstara. Fakte, la
plimulto de la blankaj, eĉ en la sudo, ne havis sklavojn, kaj eĉ la
blankaj plantistoj ne enpoŝigis la plimulton da la profito:
anstataŭ tio iris al la poŝoj de '''la komercistoj de [[Liverpool]],
[[Londono]] kaj aliaj Eŭropaj havenoj'''. Ne supriziĝu: memoru ke
Usono tiama havis '''ekonomion kolonian'''
 
=== 1700 ===
Dum la 18a18-a jarcento, en la amerikaj kolonioj de Britio, evoluis aparta kulturo.
 
Helpe de [[Francio|francaj]] armeoj, la [[usonanoj]] militis kontraŭ Britio por sia '''[[Usona Revolucio|sendependeco]] ([[1776]])''' kaj
verkis '''[[konstitucio]]n ([[1787]])''' kiu ankoraŭ staras.
 
La revoluciistoj fondis la politikan sistemon de Usono, uzinte la ideojn de
<blockquote>
 
Ni supozas ĉi tiujn verojn esti memevidentaj: ke '''ĉiu homo estas
kreita egala''', ke ili estas dotitaj de sia Kreinto per iuj
nealiproprigeblaj '''rajtoj''', ke inter ĉi tiuj estas '''vivo, libereco
kaj la kurado post feliĉeco'''; ke por teni ĉi tiujn rajtojn, registaroj
estas starigitaj inter homoj, havante siajn justajn potencojn de '''la
konsento de la regatoj'''; ke kiam iu ajn formo de registaro fariĝas
detruema al ĉi tiuj celoj, '''la popolo rajtas ŝanĝi aŭ renversi ĝin
kaj starigi novan registaron''', kuŝante ĝian fundamenton sur tiaj
principoj, kaj organizante ĝiajn potencojn en tian formon kiu ŝajnas al
ili la plej probable efiki sian sekurecon kaj feliĉon.
La konstitucio de Usono starigis tribranĉan registaron, konistante el 1) Prezidanto kaj administracio, 2) dukamera Kongreso de Senato kaj Ĉambro de Reprezentantoj, kaj 3) Supera Tribunalo. Ĉiuj branĉoj havas apartajn potencojn por kontroli kaj bridi la ceterajn. La konstitucio ne tuj liberigis la sklavojn (sed sklavecon ĝi abolis per [[amendo]] en 1865 post sangega interna milito), kaj en la komenco permesis internacian sklav-komercon nur ĝis 1808. La konstitucio fariĝis la plej alta leĝfonto en Usono, sed nur post la aldono de la Rajtaro, kiu interalie protektis liberecon en parolo, presado, kuniĝado, religio, kaj donis specialajn protektojn por protekti la rajtojn de akuzitoj. Plue, la Rajtaro garantiis la rajton posedi armilojn.
 
Triumfinta generalo de la Usona Revolucio [[George Washington]] fariĝis la unua PrezidantoPrezidento de Usono sub la Konstitucio en 1789. UnuaLa Vicprezidantounua Vicprezidento estis [[John Adams]], alia revoluciano.
 
=== 1800 ===
kaj puŝis ilin sur teroj kie kondiĉoj tiam kaj nun estas tre povraj.
 
En la '''1860aj''' Usonon konsumis la '''milito inter la
sudo kaj la nordo''' ĉefe pro sklaveco, la unua moderna milito laŭ iuj.
La [[20-a de decembro|220-an de decembro]] [[1860]], [[Sud-Karolino]] secesiis
el la Unio kaj 10 aliaj sudaj ŝtatoj sekvis kaj kreis novan union, la
[[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko]].
La nordo, sub la prezidantecoprezidenteco de '''[[Abraham Lincoln]]''', venkis la
sudon kaj '''liberigis la sklavojn'''. [[Sklaveco]] estis aboliciita en Usono nur en [[1865]]. Post la milito, tri konstituciaj amendoj ŝanĝis la staton de la ekssklavoj: 13a por liberigi kaj malpermesi por ĉiam nevolan laboron, 14a por doni (al ĉiuj) egalajn rajtojn ĉe la landa regiataro kaj ŝtataj registaroj, kaj la 15a por ebligi ke ili povas baloti. Dum okupado en la sudo, la rajtoj de ekssklavoj estis protektitaj, tamen post la okupo, la situacio de nigrahaŭtuloj en la sudo mizeriĝis. Ili restis malegalaj kaj multe da la nigraj laboris por blankaj bienistoj kontraŭ malmulta pago. Multaj ege suferis sen registara trudo ĝis la 1950aj.
 
'''Post la milito''' usona ekonomio rapide '''industriiĝis'''. Je la fino de la jarcento, Usonanoj fariĝis unu el la ĉefaj ekonomioj en la
fino de la jarcento, [[Usonanoj]] fariĝis unu el la ĉefaj ekonomioj en la
mondo.
 
=== 1900 ===
La dudeka jarcento estas foje nomata la "Usona jarcento" pro granda influo de Usono al la cetera mondo. Dum '''la jarcento XX''', [[Usonanoj]] batalis du mondmilitojn kontraŭ Germanio, malvarman militon kontraŭ Sovetunio, fariĝis monda potenco, paŝis sur la luno kaj inventis la
'''[[aviadilo]]n,
Germanio kaj Japanio, unu fridmiliton kontraŭ
Rusio,
fariĝis monda potenco, '''paŝis
sur la luno''' kaj inventis la
'''[[aviadilo]]n,
[[Poliomjelito|kuracon kontraŭ polio]]
[[televido]]n,
[[Unikso]]n,
la [[Interreto]]n
''' kaj la ''' [[kreditkarto]]n.'''
 
* '''[[Malvarma milito]]:'''
 
Dum la 1960aj, trans la maro ĝi batalis por registaro en '''[[Suda Vjet-namo]]''' kontraŭ [[Norda Vjet-namo]] kiun subtenis la komunistoj. Dum la sama jardeko, okazis granda maltrankviliĝo, grandparte inter generacioj; ĉe unu flanko la generacio de la dua milito, kaj ĉe la alia, ties gefiloj. Amasoj da homoj protestis la militon kaj akcepis "kontraŭkulturon" en kiu estis akceptataj uzo de drogaĉoj, malkonformeco kaj malamo por aŭtoritateco. Murdistoj pafmortispafmortigis bonkonatajn politikistojn (la fratoj Kennedy, [[JFK|Johano]] kaj [[RFK|Roberto]], [[Malcolm X]], [[Martin Luther King]]). Okazis granda ekspansio de homrajtoj fare de la Usona Alta Kortumo, kiu klarigis multajn partoj de la [[Konstitucio]] por protekti la rajtojn de akuzitojn, kaj fare de Kongreso, kiu faris la Akton de Civitajan Rajtoj de 1964
 
En la 1970aj, pro la Vjetnama milito kaj skandalo de [[Richard Nixon|Nixon]], kreskis malfido kiu mildiĝis nur dum la jaroj de [[Ronald Reagan]]. Nixon demisiiĝis pro skandalo, kaj lia posteulo Ford malpopulariĝis pro pardoni Niksonon. En [[1976]], Usono agnoskis sian ducent-jariĝon kun publikaj festoj dum la tuta jaro. La saman jaron, la popolo elektis [[Jimmy Carter]] Prezidanton, kies kampanjo forte emfazis ke li estis "eksterulo" rilate Vaŝingtonon. En sportoj, bokso populariĝis per la eventoj de [[Muhammad Ali]], kaj "ekstremaj sportoj" vere naskiĝis per riskantoj kiaj [[Evel Kneivel]].
Tiun saman jardekon, populariĝis kabla televido kaj ĝiaj multaj kanaloj ([[MTV]], [[ESPN]], [[HBO]], ktp). En muziko, cifereca muziko en kompaktdiskoj forpuŝis gramofonajn diskojn kaj hejmaj vidbendaj maŝinoj fariĝis ege popularaj, ŝanĝante hejman distradon revolucie.
 
En la 1990aj, Usono gvidis koalicion en la unua milito en persgolfa regiono, por liberigi Kuvajton kontraŭ Iraka okupacio. Malgraŭ venko en tiu milito, la publiko elektis [[Bill Clinton]] kaj ne la venkintan prezidantonprezidenton [[George H. W. Bush]]. Pro la interreto, la ekonomio spertis grandan ekspansion kun novaj kaj novspecaj retaj kompanioj. Granda plimulto de informo-tenado fariĝis cifereca, kaj por unua fojo estis eldonita rete. En '''[[1995]]''' Usono helpis krei pacon en '''[[Bosnio]]''' (almenaŭ provizoran) kaj obsedis pri la murda proceso de '''[[O. J. Simpson]]''',
kiu malkaŝis vastajn malsamopiniojn inter rasoj en la lando. En '''[[1999]]''' Usono partoprenis [[NATO]]-an militan kampanjon kontraŭ [[Jugoslavio]] por haltigi ties agojn kontraŭ ribelantoj en [[Kosovo]].
 
En '''[[1998]]''' la amora afero de [[William J. Clinton]] kun [[Monica Lewinsky]] estis malkovrita dum la proceso de [[Paula Jones]] kontraŭ Clinton. '''La afero Lewinsky''', tamen, ne povis renversi Clinton-on. Anoj de la kontraŭa partio provis eksigi Clinton pro mensogi ĵurinte. La voĉoj por renverso mankis en la [[Senato]]; la Demokratanoj estis tute fidelaj al la PrezidantoPrezidento, kaj ne ĉiuj Respublikanoj donis voĉojn kontraŭ li.
 
=== [[2000]] ===
Je '''marto 2000''' la ekonomio '''[[dot.com]]''' atingis sian pinton.
 
La '''voĉdonado de 2000''' por prezidantoprezidento inter '''[[George W. Bush]]''' kaj [[Al Gore]] finiĝis egale en la gubernio Florido: el 6 milionoj
voĉoj, Bush gajnis nur 537 pli da voĉoj (nur 0,01%!) ol Gore. Post kvin
kaj '''[[Al GORE]]''' finiĝis egale en la gubernio Florido: el 6 milionoj
voĉoj, Bush gajnis nur 537 pli da voĉoj (nur 0,01%!) ol Gore. Post kvin
semajnoj de barakto en la tribulanoj, advokato kontraŭ advokato,
Bush, kies patro estis prezidantoprezidento [[1989]]-[[1993|93]], '''fine venkis'''.
 
=== [[2001]] ===
Mardon la 11-an de septembro, teroristoj atakis la Pentagonon en Vaŝingtono kaj detruis la [[Ĝemelturoj]]n en Novjorko. Pli ol 4000 pereis. La registaro diras, ke [[Osama Bin-Laden]] estas kulpa. Prezidanto Bush deklaris militon kontraŭ terorismo. Je la [[7-a de oktobro]] Usono komencis militon kontraŭ la reĝimo de la [[talibano]]j en [[Afganio]], kiu gastigas terorismajn trejnejojn de Bin-Ladenon. La [[Norda Alianco]], ribelanta armeo de la nordo, kiun Usono subtenis, eventuale forkaptis ĉiujn provincojn kaj urbojn de la talibanoj. Sed multaj soldatoj de la talibanoj malaperis en la montojn kun siaj pafiloj. Bin-Laden ankoraŭ evitas kaptadon (aŭ eble mortis pro renmalsano).
'''Mardon la 11-an septembro''', teroristoj atakis la Pentagonon en
Vaŝingtono kaj detruis la [[Ĝemelturoj]]n en Novjorko. Pli ol 4000 pereis. La registaro diras, ke [[Osama Bin-Laden]]
estas kulpa. Prezidanto Bush deklaris militon kontraŭ terorismo. Je la [[7-a de oktobro]] Usono komencis militon kontraŭ la reĝimo de la [[talibano]]j en [[Afganio]], kiu gastigas terorismajn trejnejojn de Bin-Ladenon. La [[Norda Alianco]], ribelanta armeo de la nordo, kiun Usono subtenis, eventuale forkaptis ĉiujn provincojn kaj urbojn de la talibanoj. Sed multaj soldatoj de la talibanoj malaperis en la montojn kun siaj pafiloj. Bin-Laden ankoraŭ evitas kaptadon (aŭ eble mortis pro renmalsano).
 
=== [[2002]] ===
===[[2004]]===
vidu ankaŭ:
* [[Artikoloj de Konfederacio]]
[[Ralph Nader]]
 
La prezidentajn elektojn venkis [[George W. Bush]], kiu ricevis je 3,7 milionoj pli da voĉoj ol [[John Kerry]]. Tie li havos la rajton elekti novajn anojn al la supera kortumo, tiel igante tion konservativa por jardekoj.
 
----
 
189

redaktoj