Historio de Hispanio: Malsamoj inter versioj

1 229 bitokojn aldonis ,  antaŭ 9 jaroj
e (r2.7.1) (robota aldono de: vi:Lịch sử Tây Ban Nha)
''Por pliaj detaloj, vidu artikolojn [[Al-Andalus]], [[Rekonkero]] kaj pri la apartaj reĝlandoj: [[Historio de Portugalio]], [[Reĝlando de Leono]], [[Reĝlando de Kastilio]], [[Historio de Navaro]], [[Reĝlando de Aragono]] kaj [[Historio de Katalunio]]''.
 
En [[711]], la [[araboj]], kiuj estis en malmultaj jaroj konkerintaj la nordon de [[Afriko]], profitis la internan lukton de la visigotaj gvidantoj, kaj trapasis la [[Ĝibraltaro|Ĝibraltaran Markolon]] en [[711]]. Ili baldaŭ venkis la defendantajn trupojn kaj en malmultaj jaroj okupis la tutan duoninsulon, krom kelkajn izolitajn lokojn en la nordo, kie poste organiziĝos la rezisto kaj komenciĝos la kristana ''[[reconquista]]'' (rekonkero). Tamen, kvankam araboj reĝis, la plimulto de la loĝantoj restis kristana por multa da tempo.
 
La araboj organizis propran socion, kiu akiris aŭtonomion (''emirejo'') disde la centraj povoj en Arabio aŭ Bagdado, kaj poste sendependiĝis kaj formis la hispanan ĥalifejon. La araba dominado ricevis al nomon de '''[[Al-Andalus]]''', kaj ĝi floradis pove kaj kulture dum multaj jaroj. LaDum povotiu tamenĉi baldaŭtempo, diseriĝiseksistis la supoza ''convivencia'' (kunvivado) de la kristanoj, judoj, kaj formiĝisislamanoj. apartajEstas regnojvera fakto, konatajke kielMezepoka Hispanio havis pli tolorema socio ol la plimulto de Mezepoka Eŭropo, tamen ankoraŭ estis tre perforta epoko. La Ĥalifo de la ''[[tajfoUmajadoj]]j ankaŭ estis ''ora epoko'' de Mezepoka Hispanio, en kiu tempo la arĥitekturo ka filozofio tre pliboniĝis.
 
Post la morto de Hiŝam III, kelkaj jarcentoj post la komenco de la ĥalifejo, ĝi diseriĝis kaj formiĝis apartaj regnoj, konataj kiel ''[[tajfo]]j''. La centra ŝtato ne plu estis, sed la socio ankoraŭ estis iom tolorema. Ankaŭ, la patroneco de la artoj ne plu estis centralizita, do pli da urboj havis artisojn kaj bonan arĥitekturon.
 
Dume, plifirmiĝis la regnoj en la nordo. La plej aktiva komence estis al astura nukleo, kiu baldaŭ formis la '''Reĝlandon de Leono''', el kiu poste splitiĝos la nukleoj, pli dinamikaj, de [[Portugalio]] kaj [[Kastilio]]. En tiu parto, oni baldaŭ rekonkeris la centrajn urbojn (ekzemple, Toledo en [[1085]]). En la orienta parto disvolviĝis la reĝlandoj de [[Navaro]], [[Aragono]] kaj la [[Katalunio|Kataluna]] Graflando, kiu kiel ''Marca Hispanica'' estis komence vasalo de la [[Francio|francaj]] reĝoj, sed kiu poste sendependiĝos kaj prenos la iniciaton en tiu parto de la duoninsulo.
 
La plifortiĝo de la kristanaj regnoj, kaj siaj ekspansio, igis la taijfoj timidaj. Por tiu ĉi, ili vokis novan nordafrikan islaman religian grupon, la [[almorvaridoj]]. La almorvaridoj difendis islama hispanio, sed kostis la antaŭloĝantoj multajn da liberojn. Ne plu estis tiu kunvivado, kaj ankoraŭ la islamanoj sentis sin malpli liberaj. Baldaŭ poste alvenis alian novan, tre similan grupon: la [[almohadoj]]. Kun tiuj fundamentistoj malaperis la apogon de la artoj kaj filozofioj kiuj antaŭe brilis.<ref>Fletcher, Richard. ''Moorish Spain.'' Los Angeles: University of California Press, 2006.</ref>
 
[[Dosiero:Mosque Cordoba.jpg|thumb|left|250px|[[Moskeo de Kordovo]], ĉefurbo de la [[kalifo|kalif-lando]] [[Al-Andalus]], dum la islama periodo en Hispanio.]]
 
Dum pluraj jarcentoj sinsekvos periodoj de kunvivado (pli-malpli paca) kun aliaj de malferma milito, ne nur inter araboj kaj kristanoj, sed ankaŭ ene de ĉiu parto aparte. La araba parto ricevos plurfoje la apogon de berberaj nordafrikaj triboj ([[almohadoj]] kaj [[almoravidoj]]). La kristanaj teritorioj fine unuiĝos en tri grandajn regnojn, Portugalio, Kastilio-Leono kaj la [[Kronlando de Aragono]] (Katalunio, Aragono, Valencio kaj Balearoj), kaj aparte la pli malgranda Navaro.
 
Oni devas konsideri ke ekzistis loĝantoj de la alia religio en ĉiu teritorio: islamanoj en kristanaj regnoj (''[[muladioj]]'', poste nomotaj ''moriskoj''), kristanoj en la araba parto (''[[mozaraboj]]''), plus granda malplimulto de [[judoj]] en ambaŭ partoj. La kunvivado estis plejofte paca, sed kun periodoj de granda streĉiteco en ambaŭ partoj, depende de la internaj kaj eksteraj kondiĉoj.
1

redakto