Rio-de-Ĵanejro: Malsamoj inter versioj

1 bitokon aldonis ,  antaŭ 9 jaroj
e
sen resumo de redaktoj
e (r2.7.1) (robota aldono de: uz:Rio-de-Janeyro)
e
| dato_mep_per_capita = 2005
}}
'''Rio-de-Ĵanejro''' ([[portugallingve]] '''Rio de Janeiro''', /ˈxiu dʒi ʒaˈneiɾu/, litere "Rivero de Januaro", ofte simple '''Rio''' kaj kelkfoje ''Cidade Maravilhosa'' aŭ "Mirinda Urbo", pro sia titolo) estas la ĉefurbo de la brazila samnoma [[ŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejro (ŝtato)|Rio-de-Ĵanejro]], la dua plej granda urbo de [[Brazilo]] kaj la tria plej granda metropola areo kaj aglomeraĵo en [[Sudameriko]].<ref>R.L. Forstall, R.P. Greene kaj J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf "Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly"]. City Futures Conference, University of Illinois at Chicago, Julio 2004&nbsp;– Tabelo 5 (p. 34)</ref><ref>[http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 Listo de plej grandaj aglomeraĵoj]. Unuiĝintaj Nacioj. Vizititan la 30-an de julio 2009.</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Listo de urbaj loĝantaraj aglomeraĵoj]. City Population. Vizitita la 30-an de julio 2009.</ref> La urbo estis la ĉefurbo de Brazilo dum proksimume du jarcentoj, de 1763 ghisĝis 1822 dum la [[Portugalujo|portugala]] [[kolonio|kolonia epoko]] kaj de 1822 ghisĝis 1960 kiel sendependa nacio, kaj ankaŭ la unua ĉefurbo de la [[Historio de Portugalio|Portugala Imperio]] (1808–1821). Ĝi ankau estas konata simple kiel '''Rio''' kaj karesnomata "Mirinda Urbo" (''Cidade Maravilhosa'' en la portugala).
 
Rio-de-Ĵanejro estas fama pro siaj naturaj pejzaĝoj, sia karnavala festo, pro pluraj muzikstiloj kaj pro turismaj plaĝoj, kiel [[Copacabana]], [[Ipanema]] kaj [[Leblon]]. Aliaj famaj alogaĵoj estas la statuo [[Statuo de Kristo Savinto (Rio de Janeiro)|Kristo la Redemptoro]] (''Cristo Redentor'') sur la monto [[Korkovado]] (''Corcovado''), elektita unu el la [[novaj sep mirindaĵoj de la mondo]]; la monto [[Sukerpano]] (''Pão de Açúcar'') kaj ties kablo-tramo; la ''[[Sambódromo]]'', granda paradvojo uzata dum karnavalo; kaj la stadiono [[Maracanã]], unu el la plej grandaj en la mondo. En la 2-a de oktobro 2009, Rio-de-Ĵanejro estis elektita kiel gastigonta urbo por la [[olimpiaj ludoj]] en 2016, estante la unua urbo kun tiu tasko en [[Sudameriko]] kaj la dua en [[Latinameriko]], 48 jaroj post [[Meksikurbo]] ([[Olimpiko 1968]]).<ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8282518.stm BBC SPORT &#124; Olympics &#124; Rio to stage 2016 Olympic Games], publikigita la 4-an de oktobro 2009.</ref>
La urbo ankaŭ havas la plej grandan kaj duan plej grandan urbajn arbarojn en la mondo: la [[Tiĵuka Arbaro]] aŭ ''Floresta da Tijuca''<ref>J.C. da Rocha, [http://www.almacarioca.com.br/tijuca.htm Floresta da Tijuca]. Alma Carioca.</ref> kaj la arbaro de la Ŝtata Parko Pedra Branca ("Blanka Ŝtono"), preskaŭ ligita al la Tiĵuka Arbaro. La internacia flughaveno Maestro Antônio Carlos Jobim aŭ simple ''Galeão'' ligas Rio-de-Ĵanejron kun pluraj brazilaj urboj kaj funkciigas plurajn internaciajn flugojn.
 
Malgraŭ sia ĉarmo kaj beleco Rio-de-Ĵanejro havas la reputacion esti unu el la plej violentaj urboj en la mondo<ref>Folha de S. Paulo, [http://www1.folha.uol.com.br/folha/cotidiano/ult95u368007.shtml "Número de homicídios cai no Brasil"], publikigita la 30-an de januaro 2008. Vidu la .xls-dosiero ligita al la artikolo.</ref><ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6214299.stm Americas &#124; Rio hit by deadly gang violence], publikigita la 28-an de decembro 2006.</ref><ref>FOXNews.com, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,241262,00.html Brazil to Send Federal Troops to Rio de Janeiro to Quell Gang Violence&nbsp;— International News &#124; News of the World &#124; Middle East News &#124; Europe News], publikigita la 3-an de januaro 2007</ref>, kaj tiutemaj filmoj, kiel [[Cidade de Deus]], [[Tropa de Elite]] kaj [[Última Parada 174]], montras plurajn sociajn problemojn. Plimulte da perfortaj krimoj koncentriĝas en [[favelo]]j kaj malrichajmalriĉaj urbopartoj, tamen ankaŭ atingas mezriĉajn kaj riĉajn regionojn.
 
== Geografio ==
 
== Historio ==
Rio de Janeiro estis fondita la 1-aan de marto [[1565]] proksime de vilaĝo "Carioca" (Domo de la Brankulo en indiĝena lingvo). [[Dosiero:Situationskaertchen von Rio de Janeiro.jpg|thumb|left|Rio-de-Ĵanejro en 1888]]
 
* Naskiĝurbo de [[Petro la 2-a (imperiestro de Brazilo)]] kaj [[Izabel Cristina Oliveira Santiago]].
189

redaktoj