Kriptologio: Malsamoj inter versioj

32 bitokojn forigis ,  antaŭ 8 jaroj
e
roboto: he:קריפטוגרפיה estas artikolo elstara; cosmetic changes
e (robota aldono de: zh, jv, uz, ta, af, hu, ms, bn, sq, el, nl, ar, is, yi, sr, ckb, tr, fi, be-x-old, gan, nn, gu, hr, az, nv, kk, pms, he, ko, lv, gl, id, ja, ml, vi, simple, sh, scn, hi, tg, mn, no, ro, th, la, sl, mhr, cs, fa, bg, ur, ka modifo ...)
e (roboto: he:קריפטוגרפיה estas artikolo elstara; cosmetic changes)
''Malĉifrado'' (denove, iam nomita ''malkodigo''), estas la dorsflanka procezo, reakiranta la fontan tekston reen de la ĉifrita teksto. La termino ''cifero'' estas iam uzita anstataŭ ''ĉifro,'' kaj simile ''enciferigi'' ''ciferoteksto'', kaj tiel plu, kvankam tiu uzado jam iĝas malofta en teknika literaturo en la lastaj du jardekoj.
 
''Ĉifro'' estas aro de [[algoritmo]]j por ĉifrado kaj malĉifrado. La ĝusta operacio de ĉifro estas normale regita per ''[[elĉifrigilo]]'' — sekreta peco de informo, kiu grave uzatas dum kiam la ĉifra algoritmo laboras. La termino ''ĉifrosistemo'' estas ofte uzata por nomi ĉifron, kune kun maniero por generi la elĉifrigilon, aparte por publik-ŝlosilajn teknikojn (vidi pli sube).
 
En ordinara parolado, (sekreto) "kodo" estas ofte uzita sinonime kun "[[ĉifro]]". En ĉifriko, tamen, la termino havas specifan signifon. "[[Kodo]]" estas metodo kiu engaĝas anstataŭigi unuon de fonta teksto, tipe signifaj vortoj aŭ frazoj kun koda vorto (ekzemple, "<tt>poma torto</tt>" anstataŭas la frazeron "<tt>ataki je krepusko</tt>"). Kodoj estas ne plu uzataj en serioza ĉifrosistemoj ĉar la plej bonaj ĉifroj estas pli praktikaj kaj fiksaj, sed kodoj estas gravaj en la moderna studo de la[[korektado kaj detekto de eraroj|eraro-korektado]].
En ĵusaj jardekoj, la kampo elvolvis preter sekretecon por inkluzivi teknikojn por atesto, (signumoj), interagaj pruvoj, fiksi kalkulado, _steganography_, kaj aliaj.
 
Ĉifriko havas longan kaj buntan historion. Ĝenerale, la plaj fruaj formoj de sekreta skribado (nun kolektive terminita ''klasika'' ĉifriko) apenaŭ postulis pli ol (plumon (skribilo), grifelo) kaj papero. La du ĉefaj kategorioj de klasikaj ĉifroj estas [[Transpona cifero|transponaj ciferoj]], kiu reordigas la ordon de literoj en mesaĝo, kaj anstataŭo (ĉifroj), kiu sisteme anstataŭigas literojn aŭ grupojn de literoj per aliaj literoj aŭ grupoj de literoj. Unu el la plaj fruaj kaj plej simplaj anstataŭoj (ĉifroj) estis la [[Cezara ĉifro]], uzita fare de [[Julio Cezaro|Julio Cezaro]] dum lia armea kampanjoj. Ĉifriko estis uzita unuavice por armea komunikadoj, sed ankaŭ havis religiajn aplikojn. Fruaj Kristanoj uzis ĉifrikon por helpi gardi siajn religiajn skribaĵojn por konfiti ilin en la vizaĝo de persekutado. Ĉifriko estas ankaŭ advokatita en la ''Kama Sutro'' kiel maniero por (amorant(in)oj, amorant(in)as, amant(in)oj, amant(in)as, geamantoj) komuniki sen esti esplorita. Aldone al ĉifrado, _steganography_ estis ankaŭ ellaborita en la antikvaj tempoj. Dum ĉifrado provas fari mesaĝon nelegebla, steganografio provas fari mesaĝon ''nerimarkebla.'' Unu ekzemplo de tia tekniko, de [[Herodoto]], estis skribi mesaĝon kiel tatuo sur sklava kapo, kaj ĝin kaŝi per rekreskinta hararo.
 
Ĉifritajn tekstojn produktitajn per tiuj klasikaj ĉifroj rivelas statistikan informon pri la fonta teksto, kiu estas utiligebla por ilin rompi. Post la araba malkovro de [[frekvenca analitiko]] (ĉ. 1000), proksime ĉiuj tiaj ĉifroj iĝis plimalpli facile legebla por informita atakanto. Klasikaj ĉifroj ankoraŭ ĝuas popularecon hodiaŭ, kvankam plejparte kiel [[enigmo]]jn (vidu [[kriptogramo]]). Ĉifroj restis neimunaj al ĉifranalitiko per tiu tekniko ĝis la invento de la plurlitera ĉifro fare de Leon Battista Alberti, en [[1467]], en kiu malsamaj partoj de la mesaĝo devus esti ĉifrita malsame. En la plurlitera ĉifro de Vigenère, ekzemple, ĉifrado estas plenumita per uzado de ''ŝlosila vorto'', kaj malsamaj literoj estas koditaj malsame depende de tio sur kiu litero de la ŝlosila vorta ĝi kune laŭliniiĝas. Malgraŭ tiu plibonigo, plurliteraj ĉifroj estis ankoraŭ parte neimunaj al frekvencaj analitikaj teknikoj.
[[Dosiero:Enigma.jpg|240px|thumbnail|left|La [[Enigma maŝino]], uzita fare de [[Germanio]] en [[Dua mondmilito]], realigis kompleksan [[ĉifro]]n por protekti delikatajn komunikadojn.]]
 
Diversaj fizikaj aparatoj kaj helpiloj jam estas uzataj en ĉifrado por asisti en la kalkulado de la ĉifroj. Unu el la plaj fruaj eble estis la _scytale_, vergo uzita en [[antikva Grekio]] kiel helpilo por transpona ĉifero. En mezepokaj tempoj, aliaj helpoj iĝis inventitaj kiel la krado de Cardan por steganografio. Kun la invento de plurliteraj ĉifroj venis pli malnaivaj helpiloj kiel la ĉifra disko de Alberti kaj la ''tabula recta'' de Johannes Trithemius. En komenco de la [[20-a jarcento]], kelkaj mekanikaj aparatoj estis inventitaj por plenumi ĉifradon, inkluzivante rotorajn maŝinojn &mdash; plej fame la [[enigma maŝino]] uzita de Germanio dum la [[Dua mondmilito]]. La ĉifroj realigita per ĉi tiuj aparatoj donis gravan pligrandiĝon malfacilado de ili rompado.
 
Kun la advento de ciferecaj komputiloj kaj [[elektroniko]], multe pli komplikaj ĉifroj povis esti realigitaj. Karakterizo de komputilaj ĉifroj estas, ke ili operacias per [[duuma sistemo|duumaj]] kodoj, malsimile al klasikaj kaj mekanikaj sistemoj, kiuj uzas pli tradiciajn alfabetojn. Tamen, kun ĉi tiuj avantaĝoj venis certaj malavantaĝoj, ĉar komputiloj povis ankaŭ esti uzitaj por ĉifranalitiko. Tamen, modernaj ĉifroj restas antaŭ de ĉifranalitiko: estas kutime la okazo, ke uzi ĉifro estas tre kompetenta, kaj rompi ĝin prenas [[eksponenta tempo|eksponentan penon]].
 
Multampleksa akademia esploro en moderna ĉifriko estas relative ĵusa &mdash; ĝi komenciĝis en la malfermita komunumo nur en la [[1970-aj]] jaroj kun la publikigo de malfermita specifilo por la [[DES]] algoritmo kaj la invento de [[RSA]]. Ekde tiam, ĉifriko iĝas larĝe-uzatan ilon en komunikadoj, komputilaj retoj, kaj komputika sekureco ĝenerale. La sekureco de multaj modernaj ĉifrikaj teknikoj baziĝas sur la malmoleco de certaj komputaj problemoj, kiel la problemo de [[entjera faktorigo]] aŭ la problemo de [[diskreta logaritmo]]. En multaj okazoj, estas pruvoj, ke ĉifrikaj teknikoj estas firmaj ''se'' certa komputa problemo ne povas esti solvita kompetente. Tiamaniere, la sekureco de multaj modernaj ĉifrikaj teknikoj estas ligitaj al la [[problemo P=NP]].
 
Kaj ankaŭ notante lecionoj de ĝia historio, ĉifranalitikistoj devas ankaŭ singarde konsideri la estonton. La [[leĝo de Moore]] estas normale konsiderata kiam oni precizigas ŝlosilan longon, kaj la potencialaj efikoj de [[kvantuma komputado]] estas jam konsiderataj fare de bonaj ĉifrikaj sistemo-dizajnistoj.
=== Ĉifrikaj primitivoj ===
 
Multo el la teoria laboro en ĉifriko koncernas ĉifrikan ''(nedifinitaj integraloj, malderivaĵoj, primitivoj)n'' &mdash; algoritmoj, kiuj havas bazajn ĉifrikajn propraĵojn &mdash; kaj ilia _relathionship_ al aliaj ĉifrikaj problemoj. Ekzemple, [[unusenca funkcio]] estas [[Funkcio (matematiko)|funkcia]] kio estas facile komputeblas sed peza por inversigi. Por ke (ĉiu, iu) ĉifrika apliko al esti fiksi (se bazita sur komputaj supozoj), unusencaj funkcioj devas ekzisti. Tamen, se unusencaj funkcioj ekzistas, tio implicas, ke [[komplikecaj klasoj P kaj NP|P ǂ NP]]. Ĉar la P kontraŭ (Np, NP) problemo estas nesolvita, ni ne scias, ĉu unusencaj funkcioj ekzistas. Se ili fari, tamen, ni povas konstrui aliajn ĉifrikajn ilojn de ili. Ekzemple, se unusencaj funkcioj ekzistas, tiam pseŭdohazardaj generiloj kaj pseŭdohazardaj funkcioj ekzistas.
 
Aliaj ĉifrikaj (nedifinitaj integraloj, malderivaĵoj, primitivoj) inkluzive unusencaj permutoj, _trapdoor_ permutoj, kaj _oblivious_ (tradoni, tradono) protokoloj.
 
* Marmeladoj Gannon, ''Ŝtelanta Sekretojn, (Telanta, Diranta) Mensogojn: Kiel [[Spionado|(Spionoj, Spionas)]] kaj Codebreakers Helpis Formo la Dudeka Jarcento'', Vaŝingtono, Brassey's, 2001, ISBN 1-57488-367-4.
* David Kahn, La Codebreakers, 1967, ISBN 0-684-83130--9.
* A. J. Menezes, P. C. kamioneto Oorschot, kaj S. A. Vanstone, [http://cacr.math.uwaterloo.ca/hac/ Gvidlibro de Aplikis Ĉifriko] ISBN 0-8498493-385238523-7.
* Bruce Schneier, ''Aplikis Ĉifriko'', 2-a redakcio, _Wiley_, 1996, ISBN 04711170990-471-11709-9.
* H.X. Mel kaj Doris Bakisto, ''Ĉifriko Malĉifris'', Addison-a Wesley, 2001, ISBN 0-201-61647561647-5.
* Simon Singh, ''La Koda Libro - La Sekreta Historio de (Kodoj, Kodas, Moruoj) kaj Kodo-Rompanta'', 1-a Redakcio, Wiley, 2000, ISBN 1-85702-889-9.
* Steven Levy, ''Crypto: Kiel la Kodo Ribelas (Pulso, Bati) la Registaro (Konservanta, Savanta) Privateco en la Cifereca Aĝo'', 2001, ISBN 0-670-85950-8
 
==Vidu ankaŭ jenon:==
* Temoj en ĉifriko &mdash; analitika listo de artikoloj kaj (termoj, kondiĉoj, terminoj, termas, terminas).
* Libroj pri ĉifriko &mdash; prinotis listo de sugestitaj legaĵoj.
* Listo de _cryptographers_ &mdash; prinotis listo de _cryptographers_.
* Grava (eldonoj, eldonas) en ĉifriko &mdash; iu ĉifriko (paperoj, paperas) en komputiko.
* (Malfermi, Malfermita) (problemoj, problemas) en ĉifriko
* [[Listo de ĉifrikaj temoj]] &mdash; alfabeta listo de ĉifrikaj artikoloj.
* Eksporto de ĉifriko
* Historio de ĉifriko
[[Kategorio:Informatiko]]
 
{{LigoElstara|he}}
{{LigoLeginda|pl}}
 
147 641

redaktoj