Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

1 915 bitokojn aldonis ,  antaŭ 7 jaroj
sen resumo de redaktoj
La hodiaŭ nomita lando '''Usono''' (''United States of America''), ĝi ŝprucis de la brita kolonizado de [[Nord-Ameriko]], ĉefrolita de britaj enmigrintoj kiu fondis porper ondegoj, inter la 17-a kaj 18-a jarcentoj, [[dek tri kolonioj]]n en la atlantika marbordo de la nordamerika subkontinento, lokitaj oriente de la [[Apalaĉoj]]. Ĉi tiuj kolonioj lokis inter la francaj posedoj de la [[Kebekio]] kaj la [[Luiziano]].
{{malneutraleco}}
La hodiaŭ nomita lando '''Usono''' (''United States of America''), ĝi ŝprucis de la brita kolonizado de [[Nord-Ameriko]], ĉefrolita de britaj enmigrintoj kiu fondis por ondegoj, inter la 17-a kaj 18-a jarcentoj, [[dek tri kolonioj]] en la atlantika marbordo de la nordamerika subkontinento, lokitaj oriente de la [[Apalaĉoj]]. Ĉi tiuj kolonioj lokis inter la francaj posedoj de la [[Kebekio]] kaj la [[Luiziano]].
 
== Prahistorio ==
'''Homoj unuafoje venis''' al la teritorio de la nuna Usono ĉirkaŭ
'''-35 000''' el [[Siberio]] al [[Alasko]] (tiam kunigita per seka tero),
probable sekvantaj la bestojn kiujn ili ĉasis. Dum la
'''[[Glacia Epoko]]''' la amerikanoj '''ĉasis grandajn bestojn'''. [[Kennewick Man]]
 
== 1000 ==
'''[[Vikingoj]]''' esploris kaj eble eĉ enloĝis laŭ la nordorienta
marbordo, sed ĉiu ajn kolonio mallonge daŭris. En la '''1400-ojaj jaroj''', iuj
eŭropanoj fiŝkaptis en la maro apude. [[Kristoforo Kolumbo]] atingis [[Puerto-Riko]]n en 1493.
 
nuna [[Indonezio]]).
 
1513- [[Ponce de LeonLeón]] malkovris [[Florido]]n. 1520-1526 [[Francisco Gordillo]], [[Esteban Gómez]] kaj [[LucalLucas Dede AllyonAyllón]] navigis longe de la orienta marbordo de Usono, ankaŭ en la rivero Hudsono. 1526- AYLLYONAyllón faris hispanan kolonion en [[Sud-Karolino]] (San Miguel de Guadalupe). 1539- [[Hernando de Soto (esploristo)|Hernando de Soto]] kaj siaj viroj veturas tra Florido, [[Georgio]], [[Nord-Karolino]], Sud-Karolino, [[Tenesio]], [[Alabamo]], [[Misisipio]], [[Arkansaso]], [[Luiziano]]. Li malkovris kaj transiris la Misisipon Riveron en 1541. 1940- Francisco [[Vásques Dede Coronado]] veturasveturis tra [[Arizono]], [[Nov-Meksiko]], [[Kansaso]], [[Oklahomo]], kaj [[Teksaso]]. 1550- [[ARELLANOArellano]] fondis Pensacola. 1565- [[Menéndez De Avilés]] fondis la unuan urbon en Usono, San Agustín, (Saint Augustine), Florido. 1607- La britoj fondis [[Jamestown]], [[Virginio (ŝtato)|Virginio]], kiu estis la unua daŭra angla kolonio.
 
== 1600 ==
kulturo. Sed ne estis la sama socio kaj kulturo tra la tuta
[[koloniismo|kolonia]]
Usono: en la sudo, kiel en la sukeraj insuloj de la [[Kariba Maro]], viroj venis por riĉiĝi, precipe per plantado de [[tabako]] kaj [[kotono]]. Sed en la nordo, viroj venis ne por profito sed pro religia libereco. Sekve tiuj ne intencis reveni al Eŭropo sed kunportis siajn familiojn. Plue, eĉ se ili dezirus profiton per plantado, la tero de la nordo estis tro ŝtonema kaj la vetero fridema. Do kiam la religia fervoro velkis, ili sin turnis ne al la tero por gajni panon, sed al la maro kaj komerco, konstruante ŝipojn kaj komercante inter [[Afriko]] (sklavoj), [[Ameriko]] ([[sukero]], tabako, kotono) kaj Eŭropo (artefaritaĵoj) -- la tiel nomata komerco triangula.
 
Ĉi tiu malsamo inter la nordo kaj sudo profunde formigasformigis Usonon.
 
En la sudo, pro la deziro por profito per plantado kaj pro supereco de pafoforto, eŭropanoj facile forprenis multe da tero el la
amerikanoj. Sed ili forprenis pli da tero ol ili povas memlabori. Do ili bezonis laborantojn. Sed Eŭropo ne ankoraŭ havis milionojn aŭ eĉ dekmilojn da homoj malriĉaj kaj senokupaj. Do la plantistoj sin turnis al Afriko por laborantoj.
dekmilojn da homoj malriĉaj kaj senokupaj. Do la plantistoj sin turnis al Afriko por laborantoj.
 
Per preteksto de religio, afrikanoj estis sklavigitaj por labori en kampoj de tabako kaj kotono. Sed kiam la afrikanoj kristaniĝis,
 
Je la fino de la jarcento, divido de laboro laŭ koloro subtenis la ekonomian: la blankaj (eŭropanoj)
ŝtelis teron for de la ''ruĝaj'' (indianoj), pereigante ilin per kuglo, malsano kaj forta drinkodrinkemo, kaj, por labori la teron,
sklavigi la nigrajn (afrikanoj), kaj tiam enpoŝigis la profiton.
 
Kompreneble, la realo ne estis tiel klara kaj elstara. Fakte, la plimulto de la blankajblankuloj, eĉ en la sudo, ne havis sklavojn, kaj eĉ la
blankaj plantistoj ne enpoŝigis la plimulton da la profito: anstataŭ tio iris al la poŝoj de '''la komercistoj de [[Liverpool]],
[[Londono]] kaj aliaj Eŭropaj havenoj'''. Ne supriziĝusurpriziĝu: memoru ke Usono tiama havis ekonomion kolonian.
 
== 1700 ==
 
Helpe de [[Francio|francaj]] armeoj, la [[usonanoj]] militis kontraŭ Britio por sia [[Usona Revolucio|sendependeco]] ([[1776]]) kaj
verkis [[konstitucio]]n ([[1787]]) kiu ankoraŭ starasvalidas.
 
La revoluciistojrevoluciuloj fondis la politikan sistemon de Usono, uzinte la ideojn de [[Locke]], la brita filozofo. Tio estas evidenta
en la "[[Usona Deklaro de Sendependeco|La Deklaracio de Sendependeco]]":
[[Locke]], la brita filozofo. Tio estas evidenta
en "[[Usona Deklaro de Sendependeco|La Deklaracio de Sendependeco]]":
 
<blockquote>
</blockquote>
 
La konstitucio de Usono starigis tribranĉan registaron, konistantekonsistante el 1) Prezidanto kaj administracio, 2) dukamera Kongreso de Senato kaj Ĉambro de Reprezentantoj, kaj 3) Supera Tribunalo. Ĉiuj branĉoj havas apartajn potencojn por kontroli kaj bridi la ceterajn. La konstitucio ne tuj liberigis la sklavojn (sed sklavecon ĝi abolis per [[amendo]] en 1865 post sangega interna milito), kaj en la komenco permesis internacian sklav-komercon nur ĝis 1808. La konstitucio fariĝis la plej alta leĝfonto en Usono, sed nur post la aldono de la Rajtaro, kiu interalie protektis liberecon en parolo, presado, kuniĝado, religio, kaj donis specialajn protektojn por protekti la rajtojn de akuzitoj. Plue, la Rajtaro garantiis la rajton posedi armilojn.
 
Triumfinta generalo de la Usona Revolucio [[George Washington]] fariĝis la unua Prezidento de Usono sub la Konstitucio en 1789. La unua Vicprezidento estis [[John Adams]], alia revoluciano.
== 1800 ==
[[Usonanoj]] akiris, per milito kaj aĉetado, Alaskon kaj la nunan
okcidentan duonon de la lando (el la Misisipo[[Misisipio]] al [[Kalifornio]]).
Dum la jarcento la [[usonanoj]] eventuale venkis la indiĝenajn [[usonanojn]]
kaj puŝis ilin sur teroj kie kondiĉoj tiam kaj nun estas tre povraj.
 
En la 1860aj[[1860-aj jaroj]] Usonon konsumis la milito inter la
sudo kaj la nordo ĉefe pro sklaveco, la unua moderna milito laŭ iuj.
La [[20-a de decembro|20-an de decembro]] [[1860]], [[Sud-Karolino]] secesiis
[[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko]].
La nordo, sub la prezidenteco de [[Abraham Lincoln]], venkis la
sudon kaj liberigis la sklavojn. [[Sklaveco]] estis aboliciita en Usono en [[1865]]. Post la milito, tri konstituciaj amendoj ŝanĝis la staton de la ekssklavoj: 13a por liberigi kaj malpermesi por ĉiam nevolan laboron, 14a por doni (al ĉiuj) egalajn rajtojn ĉe la landa regiataroregistaro kaj ŝtataj registaroj, kaj la 15a por ebligi ke ili povas baloti. Dum okupado en la sudo, la rajtoj de ekssklavoj estis protektitaj, tamen post la okupo, la situacio de nigrahaŭtuloj en la sudo mizeriĝis. Ili restis malegalaj kaj multe da la nigraj laboris por blankaj bienistoj kontraŭ malmulta pago. Multaj ege suferis sen registara trudohelpo ĝis la 1950aj[[1950-aj jaroj]].
 
Post la milito usona ekonomio rapide industriiĝis. Je la fino de la jarcento, Usonanoj fariĝis unu el la ĉefaj ekonomioj en la
 
== 1900 ==
La dudeka jarcento estas foje nomata la "Usona jarcento" pro granda influo de Usono al la cetera mondo. Dum la jarcento[[20a XXjarcento]], Usonanoj batalis du mondmilitojn kontraŭ Germanio, malvarman militon kontraŭ Sovetunio, fariĝis monda potenco, paŝis sur la luno kaj inventis la
[[aviadilo]]n,
[[Poliomjelito|kuracon kontraŭ polio]],
[[televido]]n,
[[komputilo]]n,
* '''[[Malvarma milito]]:'''
 
Dum la 1960aj1960-aj jaroj, trans la maro ĝi batalis por alianca registaro en '''[[Suda Vjetnamio]]''' kontraŭ [[Norda Vjetnamio]], kiun subtenis la komunistoj. Dum la sama jardeko, okazis granda maltrankviliĝo, grandparte inter generacioj; ĉe unu flanko la generacio de la dua milito, kaj ĉe la alia, ties gefiloj. Amasoj da homoj protestis la militon kaj akcepis "kontraŭkulturon" en kiu estis akceptataj libero por uzo de drogaĉojdrogoj, malkonformeco kaj malamo por aŭtoritateco. MurdistojAliflanke murdistoj pafmortigis bonkonatajn politikistojn (la fratoj Kennedy, [[JFK|Johano]] kaj [[RFK|Roberto]], [[Malcolm X]], [[Martin Luther King]]). Okazis granda ekspansio de homrajtoj fare de la Usona Alta Kortumo, kiu klarigis multajn partojpartojn de la [[Konstitucio]] por protekti la rajtojn de akuzitojn, kaj fare de Kongreso, kiu faris la Akton de CivitajanCivitanaj Rajtoj de 1964
 
En la 1970aj1970-aj jaroj, pro la Vjetnama milito kaj skandalo de [[Richard Nixon|Nixon]], kreskis malfido kiu mildiĝis nur dum la jaroj de [[Ronald Reagan]]. Nixon demisiiĝis pro skandalo, kaj lia posteulo Ford malpopulariĝis pro pardoni Niksonon. En [[1976]], Usono agnoskis sian ducent-jariĝon kunper publikaj festoj dum la tuta jaro. La saman jaron, la popolo elektis [[Jimmy Carter]] Prezidanton, kies kampanjo forte emfazis ke li estis "eksterulo" rilate Vaŝingtonon. En sportoj, bokso populariĝis per la eventoj de [[Muhammad Ali]], kaj "ekstremaj sportoj" vere naskiĝis per riskantoj kiaj [[Evel Kneivel]].
 
La 1980aj1980-aj jaroj estis la epoko de Reagan, kiu intervenis tutmonde, okupis kontraŭan rolon kontraŭ [[Sovetunio]], kaj lanĉis la programon "Stategian Defendan Iniciativon", kiu estas armilo lokota en [[kosmo]] por defendi kontraŭ interkontinentaj nukleaj misiliojmisiloj. La programo, kiu ebligis la ideon de venkebleco en atoma milito, allogis kritikojn, sed helpis krei psikologian avantaĝon. La sekvanta armila konkurenco fine bankrotigis Sovetunion. Tiun saman jardekon, populariĝis kabla televido kaj ĝiaj multaj kanaloj ([[MTV]], [[ESPN]], [[HBO]], ktp). En muziko, cifereca muziko en kompaktdiskoj forpuŝis gramofonajn diskojn kaj hejmaj vidbendaj maŝinoj fariĝis ege popularaj, ŝanĝante hejman distradon revolucie.
 
En la 1990aj1990-aj jaroj, Usono gvidis koalicion en la unua milito en persgolfa regiono, por liberigi Kuvajton kontraŭ Iraka okupacio. Malgraŭ venko en tiu milito, la publiko elektis [[Bill Clinton]] kaj ne la venkintan prezidenton [[George H. W. Bush]]. Pro la [[interreto]], la ekonomio spertis grandan ekspansion kun novaj kaj novspecaj retaj kompanioj. Granda plimulto de informo-tenado fariĝis cifereca, kaj por unua fojo estis eldonita rete. En [[1995]] Usono intervenis kontraŭ iama [[Jugoslavio]], helpis krei pacon en [[Bosnio]] (almenaŭ provizoran) kaj obsedis pri la murda proceso de [[O. J. Simpson]], kiu malkaŝis vastajn malsamopiniojn inter rasoj en la lando. En [[1999]] Usono partoprenis [[NATO]]-an militan kampanjon kontraŭ [[Jugoslavio]] por haltigi ties agojn kontraŭ ribelantoj en [[Kosovo]].
Tiun saman jardekon, populariĝis kabla televido kaj ĝiaj multaj kanaloj ([[MTV]], [[ESPN]], [[HBO]], ktp). En muziko, cifereca muziko en kompaktdiskoj forpuŝis gramofonajn diskojn kaj hejmaj vidbendaj maŝinoj fariĝis ege popularaj, ŝanĝante hejman distradon revolucie.
 
En la 1990aj, Usono gvidis koalicion en la unua milito en persgolfa regiono, por liberigi Kuvajton kontraŭ Iraka okupacio. Malgraŭ venko en tiu milito, la publiko elektis [[Bill Clinton]] kaj ne la venkintan prezidenton [[George H. W. Bush]]. Pro la interreto, la ekonomio spertis grandan ekspansion kun novaj kaj novspecaj retaj kompanioj. Granda plimulto de informo-tenado fariĝis cifereca, kaj por unua fojo estis eldonita rete. En [[1995]] Usono helpis krei pacon en [[Bosnio]] (almenaŭ provizoran) kaj obsedis pri la murda proceso de [[O. J. Simpson]],
kiu malkaŝis vastajn malsamopiniojn inter rasoj en la lando. En [[1999]] Usono partoprenis [[NATO]]-an militan kampanjon kontraŭ [[Jugoslavio]] por haltigi ties agojn kontraŭ ribelantoj en [[Kosovo]].
 
En [[1998]] la amora afero de [[William J. Clinton]] kun [[Monica Lewinsky]] estis malkovrita dum la proceso de [[Paula Jones]] kontraŭ Clinton. La afero Lewinsky, tamen, ne povis renversi Clinton-on. Anoj de la kontraŭa partio provis eksigi Clinton pro mensogi ĵurinte. La voĉoj por renverso mankis en la [[Senato]]; la Demokratanoj estis tute fidelaj al la Prezidento, kaj ne ĉiuj Respublikanoj donis voĉojn kontraŭ li.
 
== [[2000]] ==
Je '''marto 2000''' la ekonomio '''[[dot.com]]''' atingis sian pinton.
 
La voĉdonado de 2000 por prezidento inter [[George W. Bush]] kaj [[Al Gore]] finiĝis egale en la gubernio Florido: el 6 milionoj
voĉoj, Bush gajnis nur 537 pli da voĉoj (0,01%) pli da voĉoj ol Gore. Post kvin semajnoj de barakto en la tribunaloj, advokato kontraŭ advokato, Bush, kies patro estis prezidento [[1989]]-[[1993|93]], fine venkis.
semajnoj de barakto en la tribulanoj, advokato kontraŭ advokato,
Bush, kies patro estis prezidento [[1989]]-[[1993|93]], fine venkis.
 
== [[2001]] ==
Mardon la 11-an de septembro, teroristoj atakis la Pentagonon en Vaŝingtono kaj detruis la [[Ĝemelturoj]]n en Novjorko. Pli ol 4000 pereis. La registaro diras, ke [[Osama Bin-Laden]] estas kulpa. Prezidanto Bush deklaris militon kontraŭ terorismo. Je la [[7-a de oktobro]] Usono komencis militon kontraŭ la reĝimo de la [[talibano]]j en [[Afganio]], kiu gastigasŝajne gastigis terorismajn trejnejojn de Bin-LadenonLadeno. La [[Norda Alianco]], ribelanta armeo de la nordo, kiun Usono subtenis, eventuale forkaptis ĉiujn provincojn kaj urbojn de la talibanoj. Sed multaj soldatoj de la talibanoj malaperis en la montojn kun siaj pafiloj. Bin-Laden ankoraŭevitis evitasdum jaroj kaptadon (aŭ eble mortis pro renmalsano).
 
La prezidentajn elektojn venkis [[George W. Bush]], kiu ricevis je 3,7 milionoj pli da voĉoj ol [[John Kerry]].
 
==Kronologio<ref> "Estados Unidos de colonia a nación", ''Historia y vida'', nº 404, novembro 2001.</ref>==
* 1620. Alvenis en la teritorio de la nuna Usono perŝipe [[Mayflower]] la unuaj britaj koloniistoj.
* 1750. La [[batalo de Lexington]] markis la komencon de la milito kontraŭ Britio por sendependeco.
* 1776. Usono proklamis sian sendependecon el Britio. En la teksto de la Deklaracio oni proklamis rajtegalecon de ĉiuj homoj.
* 1783. Britio agnoskis per la [[paco de Parizo]] la sendependecon de siaj iamaj nordamerikaj kolonioj.
* 1803. Francio vendis al Usono la enorman teritorion de [[Luiziano]].
* 1812. Dua milito de Sendependeco de Usono. Britoj incendiis [[Vaŝingtono]]n kaj malhelpis konkeron de kanadaj teritorioj fare de usonanoj.
* 1819. Hispanio vendis [[Florido]]n.
* 1823. La prezidanto [[James Monroe]] proklamis la doktrinon "Ameriko por amrikanoj", dekomence kontraŭ la rajto de eŭropanoj interveni en Amerikon, sed finfine rajtigon por ke usonanoj povu interveni en la tuta Ameriko.
* 1827. Dek mil personoj estis liberigitaj en [[Novjorkio]] pro nuligo de [[sklaveco]].
* 1848. Usono venkis sur Meksiko kaj konkeris la teritoriojn de nuna [[Kalifornio]] kaj [[Nov-Meksiko]].
* 1860. Elekto de [[Abraham Lincoln]] kiel prezidanto malfermis la militon de Secesio. En 1865 la nordo venkis.
* 1866. Fondo de la racisma organizo [[Ku Klux Klan]].
* 1867. Usono aĉetis [[Alasko]]n al Rusio.
* 1976. Amerikaj indiĝenoj venkis sur la generalo Custer en la batalo de [[Little Big Horn]].
* 1890. Usonaj trupoj amasbuĉas indiĝenojn en [[Wounded Knee]].
* 1898. Usono venkis sur Hispanio, kiu devis cedi al Usono la teritoriojn de [[Kubo]], [[Puerto Rico]], [[Filipinoj]] kaj kelkaj insulojn de Pacifiko, per kio komencis la transmara etendo de Usono.
 
== Vidu ankaŭ ==
* [[Listo de usonaj prezidentoj]]
* [[Usona Konstitucio]]
* [[Ralph Nader]]
Vidu ankau:* [[Usono]]
 
La prezidentajn elektojn venkis [[George W. Bush]], kiu ricevis je 3,7 milionoj pli da voĉoj ol [[John Kerry]].
----
 
Vidu ankau: [[Usono]]
 
==Bildaro==
<gallery>
Dosiero:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|<!-- thumb|left|180px|George Washington -->
{{projektoj|commonscat=History of the United States}}
<br clear=all>
 
==Notoj==
<references/>
 
== Eksteraj ligiloj ==
158 406

redaktoj