Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

sen resumo de redaktoj
| lingvoj = [[latina]], [[malnovfranca]], [[itala]], [[greka]], [[araba]]
| nacieca konsisto = [[frankoj]] (proksimume 25 % el la suma populacio), [[araboj]], [[judoj]], [[grekoj]], [[sirianoj]], ka.
| religio = [[Romkatolika eklezio|romkatolika]], [[ortodoksismo|orientaj ortodoksistoj]], [[orientalaorienta eklezio]], [[judaismo]], [[islamo]]
| monunuo = [[deniero]]
| ŝtata formo = [[monarkio]]
 
===Eŭropanoj kaj la vivo en la urboj===
La nenobela eŭropa loĝantaro estis en Oriento en duspeca pozicio: rilate al la krucista senjoraro ili estis servutuloj kaj rilate al la indiĝenoj la reganta klaso. La nenobelaj latinanoj devenis el ĉiuj anguloj de Eŭropo kaj rapide ili akomodiĝis al ĉi tieaj kondiĉoj. Tiuj ĉi loĝantoj vivis plimulte en la urboj, kie ili akiris statuson de burĝanoj (france - {{fremdlingve|fr|''bourgeois''}}). Tiuj darfis proprumi senmoveblaĵojn, sed tiun ĉi postenon povis la nenobelaj eŭropanoj akiri enkadre de kelkaj privilegioj, eĉ kiam ili ekloĝis en vilaĝo ĉirkaŭ la nove fondataj burgoj. La burĝanoj estis ja anoj de [[socialasocia klaso]], sed ili ne reprezentis liberan staton.
 
Frunte de la urbo staris ''Urba konsilantaro'' (latine {{fremdlingve|la|''Curia Burgensium''}}, kiun nomumis la senjoro de la urbo kaj en kies frunto staris [[burggrafo]]. En kompetenco de Urba konsilantaro estis ankaŭ juĝi la orientajn kristanojn kaj muslimojn. En la havenurboj eksidis juĝejoj por surmaraj aferoj. En la grandaj komercaj centrejoj la italaj aĉetistoj havis ampleksaj privilegioj, kiuj havis propran aŭtonomion, preĝejojn kun pastro sendependa de la loka eklezio. Sed tiu ĉi posteno ne estis la sama en ĉiuj urboj kaj ĝi diferenciĝis en la unuopaj urboj. La komercistoj el [[Ĝenovo]], [[Venecio]], [[Pizo (Italio)|Pizo]], sed ankaŭ el [[Marsejlo]] kaj [[Amalfi]] havis la plej signifan postenon en urboj kontrolataj fare de la krucistoj.
La reĝo havis surflanke ankaŭ altajn oficirojn. Lia plej supera reprezentanto estis ''seneŝalo'', kiu havis kaj administran kaj ankaŭ artmean leĝpovon kaj li administris ankaŭ la impostojn. La plej supera komandanto de la armeo tuj post la reĝo estis ''konstablo'', lia vickomandanto estis poste ''marŝalo''. Pri la administraj aferoj, simile kiel en Eŭropo, zorgis ''kanceliero'' kaj la personan posedaĵon de la reĝo administris ''ĉambristo''.
 
===EkonomikoEkonomio===
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; vertical-align:top; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:35%; float:right"
|+Kronologio de la historio de Jerusalema reĝlando
[[Dosiero:Melisende-Psalter f5v.jpg|thumb|upright|left|200px|Aperaĵo de la eniro de kristanoj en Jerusalemon el [[psalmo|psalmaro de Mesalinda]]]]
[[Dosiero:Church of the Holy Sepulchre - 1149.jpg|thumb|left|upright|200px|Bildigo de Preĝejo de Sankta tombo en Jerusalemo post alikonstruo fare de krucistoj en la jaro 1149]]
Plimulto de konstrua agado de la okcidentaj konkerintoj en Oriento koncentriĝis precipe al [[fortikaĵo]]j kaj [[burgo]]j: ''[[Krak desde Moabitesla Moabitoj]]'' en [[Kerak]] kaj ''[[Krak de Montréal]]'' en [[Transjordanio]], ''[[Belvoir]]'' proksime de [[Tiberias]] en hodiaŭa norda [[Israelo]], [[burgo]] ''[[Ibelin]]'' proksime de Jafo, [[templanoj|templana]] [[fortikaĵo]] ''[[La Roche Guillaume]]'' en Turkio kaj precipe fama burgo de [[malta ordeno|ordeno de johanitoj]] ''[[Krak des Chevaliers]]'' en hodiaŭa [[Sirio]] kaj multaj [[:Kategorio:Krucistaj burgoj|pluaj fortikaĵoj]].
 
Sed la krucistoj ne konstruis nur armean teknikon, sed ili celiĝis ankaŭ al preĝejoj, en kies konstruado krom aliaj partoprenis ankaŭ araboj kaj la loka loĝantaro. En Jerusalemo estis da preĝejoj dudek sep, en Tiro dek du kaj en Akko kvardek.
La sekvantaj cent jaroj Jerusalema reĝlando estis ĉirkaŭita fare de la siria teritorio. Kontraŭe al la stato antaŭ Hattín kaj la ofensivo de Saladino ĝi estis nur torso. La ĉefurbo transloĝiĝis en la havenurbon [[Akko]]n kaj ĝi kontrolis regionon de marbordo de la hodiaŭa norda Israelo sude kaj la suda kaj la centra Libano kaj kontriolis urbojn [[Jafo]], [[Arsuf]], [[Tiro]], [[Sidono]] kaj [[Bejruto]]. Super kelkaj urboj kiel [[Askalono]] kaj kelkaj pluaj fortikaĵoj transprenis kontrolon [[Tripola graflando]] kaj [[Antioĥa princlando]]. Fakte jam en Sankan Landon ne fluis okcidentaj koloniistoj kaj male la lokaj nobeloj foriradis en Kipran reĝlandon kaj novajn krucistajn ŝtatojn.
 
La nova reĝo Henriko de Champagne mortis en la jaro [[1197]] kaj vidvino Isabelo edziniĝis kvarfojon, nome al frato de sia eksa bofrato Amaŭrio la 2-a de Lusignan. Post tio, kiam la tria krucmilito finiĝis per fiasko, estis planita la [[kvara krucmilito]], kiun gvidis [[Bonifaco de Montferrat|Bonifaco]], la frato de Konrado kaj Vilhelmo de Montferrat. Sed tiu ĉi krucmilito en la jaro [[1204]] konkeris kaj rabis [[Konstantinopolo]]n, la ĉefurbon de Bizanca imperio kaj la krucistoj ĉi tie establis centrejon de [[Latina imperioImperio]]. La partoprenantoj de tiu ĉi ekspedicio neniam venis en Sanktan Landon.
 
Post la morto de Amaŭrio kaj Isabelo la nova jerusalema reĝino fariĝis la juna filino de Isabelo kaj Konrado - [[Mario de Montferrat]], kiu estis edzinigita al multe pli aĝa kaj neposedaĵhava eŭropa kavaliro [[Johano de Brienne]]. Sed dum nasko de filino de Johano Mario mortis dumnaske kaj Johano regis plu kiel regento. Johano poste edziĝis kun Stefanio, la filino de [[Armena reĝlando en Kilikio|armena reĝo en Kilikio]] kaj partoprenis en la armenaj-antioĥaj disputoj sur flanko de armenoj. En la jaro [[1217]] estis prklamita la [[kvina krucmilito]] kaj en septembro de tiu jaro alnavigaciis en Akkon la aŭstra duko [[Leopoldo la 6-a Babenberga|Leopoldo la 6-a]], la hungara reĝo [[Andreo la 2-a (Hungario)|Andreo la 2-a]] kaj la kipra reĝo Hugo. Sed ili atingis nenion per komuna militiro kaj la eksterlandaj aliancanoj fine fornavigaciis el Palestino. En pluaj jaroj jam la kvina krucmilito fakte ne okazis en [[Sankta Lando]].
 
En la jaro [[1225]] la juna filino Johano de Brienne [[Jolanda Jerusalema]] edziniĝis kun romia-germana imperiestro [[Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 2-a Ŝtaŭfa]] el dinastio de [[Ŝtaŭfoj]]. Tiu detronigis Johanon de Brienne el la jerusalema trono kaj en la jaro [[1227]] li fornavigaciis [[Outremer|Orienton]]. Liaj rilatoj kun [[papa ŝtato]] ne estis la plej bonaj kaj tial li estis poste fare de papo ekskomunikita, sed tio ne ĝenis lin kaj je unu jaro pli poste li albordiĝis sur Kipro. Sed la imperiestro atingis prefere la diplomatajn ol la soldatajn rezultojn. En la jaro [[1229]] li diskutis kun la egipta sultano al-Kamil el dinastio de Ajjubidoj. En Jafo ambaŭ regantoj la [[11-an de februaro]] [[1229]] fermis interkonsenton pri la reveno de Jerusalemo sub la regadon de kristanoj, sed la muslimoj havis en la urbo la religian liberecon kaj moskeon de Omar kaj al-Aksá-on ili havis ankaŭ en siaj manoj. Sed malgraŭ tio li rikoltis nek ĉe la jerusalemaj kristanoj nek ĉe la eklezio en Eŭropo nenian admiron kaj ankoraŭ la saman jaron li revenis Italion. Post lia forveturo en Palestino kaj sur Kipro eksplodis ribelo, en kies frunto staris [[klano]] de [[Ibelinoj]], kontraŭ la aŭtoritato de imperiestro kaj en [[1230]] ili sukcesis foririgi la oficistojn de imperiestro el Kipro. Sed tuj kiam pasis la armistico interkonsentita de Frederiko, la [[kvarismedaj turkoj]] kun egiptanoj denove konkeris la nefortikigitan Jerusalemon. En pluaj jaroj jam la kvina krucmilito en Sankta Lando fakte ne okazis. En [[1239]] alnavigaciis la navara reĝo [[Teobaldo la 1-a Navarra|Teobaldo de Champagne]], kiu denove konkeris Jerusalemon kaj helpis la krucistojn dum sieĝado de Askalono, sed jam la sekvantan jaron li fornavigaciis el la lando. En oktobro de [[1240]] alvenis en Sanktan Landon [[Rikardo de CornwallKornvalo]], la rekta reprezentanto de imperiestro Frederiko la 1-a kaj liaj interesoj. Rikardo kvietigis la konfliktojn inter akkaj baronoj kaj ilian reziston kontraŭ la romia-germana potenco en la reĝlando, li disvastigis la teritoriojn de Jerusalema reĝlando kaj fermis avantaĝan armisticcon kun la muslimoj. Sed tuj kiam Rikardo de Cornwall forveturis, la baronoj ekatakis kontraŭ la germana garnizono en Tiro kaj ili devigis ĝin kapitulacii.
 
En [[1242]] estis elektita regentino de la reĝlando anstataŭ la neplenkreska reĝo [[Konrado la 4-a Ŝtaŭfa|Konrado la 2-a]], kiu estis atingonta la aĝon por sia memstara regado en [[1244]], la kipra reĝino Alice. Sed tiu baldaŭ mortis, do al ŝia posteno venis la leĝere influebla kipra reĝo Henriko, kiu ricevis titolon ''Senjoro de Jerusalemo'' ({{fremdlingve|fr|''Seigneur de Jérusalem''}}). La baronoj firmigis sian potencon kaj la regadon en la reĝlando ili koncentris en siajn manojn. Tiro estis elprenita el la reĝa influo kaj donita al [[Filipo de Montfort]] kaj la akka komunumo estis disigita. Jerusalemo la [[23-an de aŭgusto]] [[1244]] falis en la manojn de ĥorezmaj soldataroj en la egiptaj servoj kaj la lokaj kristanoj estis elpelitaj. En oktobro de la sama jaro la akka kavalira armeo subiĝis al egiptaj-ĥorezmaj fortoj kaj la reĝlando jam neniam rekonsciiĝis el tiu vundo. Tiu ĉi batalo estadas ankaŭ iam markata kiel "la dua Hattín".
* [[Antioĥa princlando]]
* [[Tripola graflando]]
* [[Latina imperioImperio]]
* [[Tesalonika reĝlando]]
* [[Aĥaja princlando]]
162 141

redaktoj