Neotropiso: Malsamoj inter versioj

210 bitokojn forigis ,  antaŭ 6 jaroj
sen resumo de redaktoj
e (Forstbirdo movis paĝon Neotropika ekozono al Neotropiso: Biogeografia Esperanto-termino senpere derivata de la latina-scienca termino “Neotropis” (ankaŭ germane uzata); emfazi ke ne temas ekskluzive pri “tropikaj” regionoj)
<!--[[Dosiero:Ecozone Neotropic.svg|thumb|250 px|Mapo de la Neotropika ekozono]]-->
[[Dosiero:Neotropiquelogo.png|eta|250px|La neotropikaneotropisa ekozono (verde).]]
La '''neotropika ekozononeotropiso''' aŭ '''[[neotropiko]]neotropisa ekozono''' <ref> Ne temas pri ''[[Tropiko|tropika]]'' (nek pri ''nov-tropika'') regiono ĉar la ekozono enhavas ankaŭ vastegajn mezvarmajn, mediteraneajn, altmontarajn, eĉ subpolusajn regionojn; tial rekonebla[[termino]] transskriboderivata senpere de la jamlatina internacianomo (ankaŭ uzata germane) ''Neotropis'' [[termino]] ŝajnas la plej akceptinda traduko por ne krei konfuzojn pri ties signifo. Tio kio jam estas internacia inter fakuloj, restu evidente prefere tiele. Eble pli preferinda Esperanta termino, ol tiu ĉi-supre proponita, estus "Neotropiso", do senpere derivita de la latina nomo ''Neotropis''.</ref><!-- aŭ '''novtropika ekozono''' (novtropiko kiel mallongigo por ''[[nova mondo|novmonda]] tropiko'') --> estas unu el la ok [[ekozono]]j aŭ [[biogeografio|biogeografiaj]] regnoj de la [[Tero|tersupratersupraĵo]]ĵo. Ekozono estas ujo de plantoj kaj bestoj kiuj havas tre longan komunan historion, estante disigitaj de aliaj partoj de la tersupraĵo <ref> Da Lage, Antoine & Georges Métailié e.a. 2000 : Dictionnaire de biogéographie végétale, CNRS Éditions, Paris, 580 p., p. 365, ISBN 2-271-05816-3 {{fr}} <br>
Néotropical (adj.)
1) Dans la nomenclature d’Alfred Russel Wallace, qualifie le territoire biogéographique correspondant au Néotropis. 2) Se dit de la flore ou de faune ou plus particulièrement d’un taxon present dans toute cette partie du globe ou qui en est originaire. 3) Dans une flore donnée, se dit de l’élément constitué par de tels taxons. 4) Se dit de l’aire de tels taxons.
<br>
[NeotropikaNeotropisa ( adjektivo )
1) Laŭ la terminologio de Alfred Russel Wallace, indikas la biogeografian teritorion respondanta al ''Neotropis''. 2) Diriĝas pri la flaŭro aŭ la faŭno aŭ speciale pri taksono ĉeestanta en tuta tiu parto de la mondo aŭ kiu estas origina de tie. 3) En difinita flaŭro, diriĝas pri la elemento konstituita de tiaj taksonoj. 4) Diriĝas pri la arealo de tiaj taksonoj.] </ref>.
 
La neotropikaneotropisa ekozono ampleksas la tutaĵon de [[Sudameriko]] kaj [[Mezameriko]] ĝis la sudo de [[Meksiko]]. Ĝi prezentas [[faŭno]]n kaj [[flaŭro]]n kiuj diferencas de tiuj de la [[nearktanearktisa ekozono]], pro la estinta disigo inter la du [[kontinento]]j.
 
== Ĉefaj ekologiaj partoj ==
[[Dosiero:Neotropique.png|eta|250px|left|Situo de la neotropikaneotropisa ekozono.]]
La [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF) disigas la neotropikonneotropisan ekozonon en ok [[ekoprovinco]]jn (aŭ biolandojn), kiujn ĝi difinas kiel "[[Geografio|geografiaj]] grupoj de [[ekoregiono]]j povinte enteni diverstipajn [[biomo]]jn, sed prezentante fortajn biogegrafiajn afinecojn, speciale je [[taksonomio|taksonomiaj]] niveloj pli altaj ol la [[specio|specia]] nivelo ([[Genro (biologio)|genro]], [[Familio (biologio)|familio]])."
 
* [[Amazona arbaro|Amazona ekoprovinco]]
[[Dosiero:Blue-poison.dart.frog.and.Yellow-banded.dart.frog.arp.jpg|eta|150px|''Dendrobates azureus'' (supre) kaj ''Dendrobates leucomeles'']]
[[Dosiero:Dendrobatidae range.PNG|150px|eta|[[Arealo]] de la ''Dendrobatidae'']]
Sudameriko origine estis parto de la superkontinento [[Gondvano]], kiu inkluzivis [[Afriko]]n, [[Aŭstralio]]n, [[Hindujo]]n, [[Novzelando]]n, kaj [[Antarkto]]n, kaj la neotropikoneotropiso kunhavas multajn plantajn kaj bestajn parencarojn kun aliaj kontinentoj, inkluzive de [[marsupiulo|marsupiulaj]] [[mamuloj]] kaj la [[antarkta flaŭro]].
 
Post la decida disfalo de [[Gondvano]] ĉirkaŭ antaŭ 110 milionoj da jaroj, Sudameriko estis apartigita de [[Afriko]] kaj drivis norden kaj okcidenten. Multe pli malfrue, antaŭ ĉirkaŭ 2 ĝis 3 milionoj da jaroj, Sudameriko estis ligita al [[Nordameriko]] per la [[Istmo de Panamo]] , kiu permesis biologian interŝanĝon inter la du kontinentoj, la tiel nomatan Grandan Amerikan Interŝanĝon.
Tridek unu [[Birdo|birdfamilioj]] estas [[Endemio|endemiaj]] de la neotropiko, pli ol la duoblo de iu ajn alia ekozono. Ili inkluzivas [[rao]]jn, [[tinamo]]jn, ''Cracidae'', kaj [[Tukano (birdo)|tokanojn]]. Birdfamilioj origine limigitaj al la neotropiko inkluzivas [[kolibro]]jn (familon ''Trochilidae'') kaj [[trogloditedoj]]n (familon ''Troglodytidae'').
 
[[Mamuloj|Mamulaj]] taksonoj origine restriktaj al la neotropikoneotropiso inkluzivas :
* la ordon [[ksenartroj]]n : [[formikomanĝuloj]]n, [[dazipo]]jn, ''Megalonychidae'' kaj ''[[Griza bradipo|Bradypodidae]]'';
* okcidentajn simiulojn : [[kalitriksedoj]]n, [[cebedoj]]n, ''Aotidae'', ''Pitheciidae'', ''Atelidae'';
 
== Laŭbiome klasifitaj neotropikaj ekoregionoj ==
[[Dosiero:Neotropic biomes.svg|eta|220px|left|Disvastiĝo de la neotropikajneotropisaj [[biomo]]j.]]
{{Neotropikaj ekoregionoj}}
 
 
== Eksteraj ligiloj ==
*{{en}} [http://web.archive.org/web/20060615113853/http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial_nt.html Listo de neotropikajneotropisaj ekoregionoj (WWF)]
*{{en}} [http://www.eoearth.org/article/LAC_Collection:_Terrestrial_Ecosystems_South_America?topic=74361 Ekoregionoj en Sudameriko (''The Encyclopedia of Earth'')]
*{{en}} [http://www.panda.org/what_we_do/where_we_work/index.cfm La plej rimarkindaj naturejoj en la mondo (WWF)]
40 827

redaktoj