Katedralo de Erfurto: Malsamoj inter versioj

sen resumo de redaktoj
[[Dosiero:Erfurt cathedral and severi church.jpg|thumb|La katedralo (maldekstre) sur la monteto.]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-31514-0001, Erfurt, Dom.jpg|thumb|Historia foto kun la jam ne ekzistanta Mario-bildego super la ĉefa enirejo. Ĝin faris la venecano Salviati en 1870 laŭ la desegno de Kaselowsky; en a 1968-a jaro oni forprenas.]] [[Dosiero:Erfurt, Erfurter Dom 10.JPG|thumb|La [[ĥorseĝaro]], la fenestroj, la ĉefaltaro.]] [[Dosiero:Erfurt cathedral interior-0009.jpg|thumb|Interno de la preĝejo okcidenten.]]
[[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-E00952, Erfurt, "Kerzenträger".jpg|thumb|Wolfram-kandelabro antaŭ la Maria-retablo (historia foto).]] [[Dosiero:Heiliges Grab im Erfurter Dom.jpg|thumb|La Sankta Tombo.]] [[Dosiero:Katholisch-Theologische Fakultät der Universität Erfurt im Kreuzgang des Doms.jpg|thumb|Klostro katedrala, hodiaŭ parto de la katolika fakultato de la [[Universitato de Erfurto]].]] [[Dosiero:Erfurt, Erfurter Dom 15.JPG|thumb|Surkolonaj bildoj.]]
La katolika '''Katedralo de la Virgulino''' estas 1200 jarojn aĝa preĝejo situanta sur monteto en la urbocentro de [[Erfurto]]. La belega en [[Gotika arkitekturo|gotika]] stilo konstruita preĝejo estas la episkopa preĝejo de la [[Episkopujo de Erfurto|episkopo de Erfurto]]. [[Martin Luther]] ricevis la pastran ordinon tie ĉi en 1507. Apud la kirko troviĝas hodiaŭ la fakultato de [[teologio]] katolika, parto de la [[Universitato de Erfurto]]. De 1828 ĝis 1835 iĝis grandstila restaŭrado (komence fare de la netalentata Stanislaus von Pereira, poste fare de [[Karl Friedrich Schinkel]]) kaj en la 18-a de oktobro 1835 rekonsekritis la kirko.
== Arkitekturo ==
=== Portalo ===
Suprenirinte la ŝtuparon oni ekvidas portalon imponan kun la 12 apostoloj bonvenigantaj onin. Sur la meza pilo staras la [[Dipatrino kun Infano]]. Ŝi aperas duan fojon pli malsube dolorplena pro la krucumita filo: flanke estas [[Johano la Evangeliisto]]. Ĉe la okcidenta flanko videblas la [[Lasta juĝo]]. La venkinto de la morto, la releviĝinta Kristo, montras la [[stigmato]]jn kaj la lancpinte vunditan torakon. Fakte oni rigardas skulptitajn kristnask- respektive paskofeston.
Konvenas bonege al tio la ankaŭ montrita [[parabolo de la dek virgulinoj]], kiuj kun malsimila diligenteco atendas la alvenon de la baldaŭa novedzo. LiĜi estas simbolo por la reveno de Jesuo dum la Lasta juĝo (kp. Mt 25,1-12).
 
=== Ĥorejo ===
De 1154-1237 la ĥoreja specoaltarejo estis izolita de la resto de la romanikstila preĝejo per apartiga septo. La unua malgranda, gotikstila [[ĥorejo]] (konsekrita en 1290) jam en 1337 - post nur 47 jaroj! - malkonstruitis por planoj je pli granda (finita en 1370/72). Ĝi estas alta je 25 m, larĝa je 13,5 m kaj longa je 33 m. La vitraĵoj multkoloraj kvazaŭ komplete konserviĝis, unikaĵo en Germanio. El la fenestroj elstaregas la [[Fenestro de Bonifaco]].
 
Ĉe la norda vando estas la enirejo al la kripto, kie estas entombigitaj Sankta Adelario kaj [[Sankta Eobano]] (trovo de la ostoj en 1154).
 
=== Efektoj ĝeneralaj ===
Starante sub la galerio, la vizitanto sentas la dimensiojn de la katedralo (longeco: 88 m) verŝajne plej bone. La ĉefa navo finkonstruitis en 1465 post 10 jaroj kaj anstataŭis la antaŭan romanikstilan. La grandeco de la iama transepto difinis la larĝecon de la flankaj navoj. Sur la fundamentojn de la romanika meza navo oni starigis la kolonojn de la gotika halo; pro tio la meza navo estas pli malgranda ol la du flankaj. Plilongigo okcidenten malhelpis (kiel ankaŭ ĉe la [[Preĝejo Sankta Severo (Erfurt)|Preĝejo Sankta Severo]]) la krutaj deklivoj de la katedralmonteto.
 
== Artaĵoj en la longa halo ==
* Se oni revenas el la ĥorejo en la direkton de la longa halonavo, oni atentiĝas maldekstre, sub malfermita volbaĵo romanikstila, pri stukmadono (de 1160). Duoncirkle staras apud ŝi 8 martiroj kun palmbranĉoj, inter ili la episkopoj AdolarAdelario kaj EobanEobano; meze estas Jesuo Kristo.
* Ĉe la sama flanko troviĝas eŭkaristia kesto el [[grejso]] (de 1570/80) kaj antaŭ ĝi la bronza Wolfram-kandelabro (de 1160): kune kun la t.n.''Leono de [[Brunsvigo]]'' ĝi estas la plej malnova, kave gisita granda bronzaĵo de Mezepoko (kave gisita).
* Malfruromanika juda ŝabatkandelingo (de 1200): oni vidas nur kopion, dume la originalo troviĝas en la katedrala trezorejo. Alia kopio estas en la [[Sinagogo malnova de Erfurto|Juda muzeo]]. La kandlabro estis nur uzita private, neniam en sinagogo.
* Sankta Tombo: Ĝi estas kestego de 1450/60; la figuro de la mortinto estas de super natura grandeco kaj datumas eble de ankoraŭ pli frue.
* Vandbildo de [[Sankta Kristoforo]]: La giganta pentraĵo de pli ol 50 kvadratmetroj donacitis en 1499 fare de la katedraldekano Markus Becker. Dekstre - samnivele al la kapo de la sanktulo - estas pentrita en la fono la katedralo. Tio estas samtempe atestilo, ke la turoj mezepoke estis pentritaj.
* Epitafoj: Sub la Kristoforo-bildo estas la tomboslabo por la [[Grafo de Gleichen (legendo)|Grafo de Gleichen]], farita inter 1250-75, kiu ĝis 1813 troviĝis en la [[Preĝejo Sankta Petro (Erfurt)|Preĝejo Sankta Petro]]. Menciindas krome la reliefa epitafo de la surloka anstataŭanto de la [[Mainz|majenca]] ĉefepiskopo Johann von Allenblumen (+ 1432) kun la adorado de la [[Tri reĝoj]] kaj portretoj de la donacintoj; pluse la tomboslabo de la erfurta helpepiskopo Johann Bonemilch von Laasphe (+ 1510): la bronzaj eroj surmetitaj al la ŝtonaĵo montras la mortintan ekleziulon en ornato (= la unua slabo maldekstre).
* Baptujo: tiu malfrurenesanca artaĵoj estis donacita en 1587 de la katedrala kapitulestro Konrad Breyttenbach - kaj farita de la plej bona skultpisto siatempe en Erfurto, la (protestanta) artisto Hanas Friedemann la maljuna, kaj de Hieronymus Preußler.
* Ĥoreja seĝaro nekatedrala: Ĉe la norda vando staras partoj de la altareja seĝaro el la preĝejo de la eksa [[Kartuzio de Erfurto]].
* Ĉe la ĉefa portalo: MaldekstraMaldekstre troviĝas kopie funebranta madono (originalo en la katedrala trezorejo), dekstre estas tri malfrugotikaj skuptitaj reliefoj kun bunta rando el erfurta ateliero (ĉ. 1470). Ili montras la naskiĝon de la Sinjoro, la adoradon de la Tri reĝoj kaj la elverŝon de la Sankta Spirito pentekoste. Supre de la pordego estas aliaj skulptaĵoj malfrugotikaj prenitaj de kruc-grupo (Maria, Johano kaj Laŭrenco).
* Altaro de Sankta Katerino: Sub tegmenteto oni vidas bildon de [[Lucas Cranach la Maljuna|Lucas Cranach la maljuna]], kiu montras la ''Fianĉiniĝon de Sankta Katerino''.
* Pentro sur la kolonoj: La grandaj kurbitaj pentraĵoj de la longhalo-navaj piloj estas de la 16-a jc.
 
== Orgeno ==
70 ŝtupoj kondukas de la katedralplaco supren al la katedralmonto, kiun superregas la katedralo kaj la [[Preĝejo Sankta Severo (Erfurt)|Preĝejo Sankta Severo]]. La plej alta pinto de la Severo-kirko estas 86 metrojn super la katedralplaco kaj la plej alta pinto de la katedralo 81 metrojn: la katedralon apogas 12 metrojn altaj kavaj enrokigitaj pilieroj. Supre kondukas rondpado, kiu permesis al la pilgrimuloj edife ĉirkaŭiri la preĝejon.
 
Verŝajne jam antaŭ la fondo de la [[Episkopujo de Erfurto]] konstruitis preĝejo ĉ. en 725. Restoj de la pli malgranda preĝejo devas esti sub la nuna katedralo; fundamenta muraro estasestis trovita. Dekstre estis eta klostro-kirko de benediktaninoj. Pro mankospaco, dum la jarcentoj unu preĝejo simple konstruiĝis sur la pli malnovan. Ĉe la plej mallarĝa loko la du hodiaŭaj preĝejoj ne havas distancon pli grandan ol 5 metroj unu de la alia! La okcidenta portalo kaj la ŝtuparo ĉe la okcidenta parto estas nur de la 19-a jc.
 
== Vidu ankaŭ ==
41 368

redaktoj