Mamuloj: Malsamoj inter versioj

23 bitokojn forigis ,  antaŭ 6 jaroj
e
Portalo, anstataŭigis: {{Portalo Animaloj}} → {{Portalo|Zoologio}} per AWB
e (Roboto: Forigo de 151 interlingvaj ligiloj, kiuj nun disponeblas per Vikidatumoj (d:q7377))
e (Portalo, anstataŭigis: {{Portalo Animaloj}} → {{Portalo|Zoologio}} per AWB)
|komunejo =
}}
La '''Mamuloj''' (''Mammalia'') estas [[Biologia klasado|klaso]] de [[vertebruloj]], kovritaj de [[Haro|harojharo]]j, kies inoj havas [[Mamo|mamojnmamo]]jn (escepte de ekzemple la [[monotremoj]], kies lakto estas rekte produktita en specifaj haŭt-lokoj) kaj [[lakto]]-nutras siajn idojn, almenaŭ en la komenca periodo post la naskiĝo de la ido. Evolue la mamuloj devenas el [[reptilioj]].
 
Ekzistas proksimume 5400 specoj (5490 laŭ la [[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj]]) de mamuloj, disvastigata en proksimume 1200 [[Genro (biologio)|genroj]], 153 [[Familio (biologio)|familioj]], kaj 29 [[Ordo (biologio)|ordoj]] (kvankam tio varias laŭ enklasiga metodo). Mamuloj grandas el la 30-40 milimetra [[Burda vesperto]] al la 33 metra [[Blua baleno]].
Ilia korpotemperaturo estas konstante regulata (kiel ĉe la birdoj); ambaŭ klasoj akiras tiun kontrolon de la temperaturon danke al konverto de nutraĵoj. Tio eksplikas ties sukcesojn kaj la fakto, ke tiu klaso ĉeestas ĉiujn mondopartojn kaj klimatojn, escepte la tro ekstremaj.
 
Plej multaj el ili havas [[Placento|placentonplacento]]n, krom ekzemple [[monotremoj]] (tiel nomitaj "kloakuloj", kvankam "kloako" estas ĝenerala vorto kiu aplikiĝas ankaŭ por birdoj, ekzemple) kaj [[marsupiuloj]]. Tial, en la 19a kaj frua 20a jarcentoj, mamuloj estis dividitaj je '''senplacentuloj''' (''Aplacentalia'') kaj '''placentuloj''' (''Placentalia''). Nuntempe temas pli-malpli pri triopa divido de vivantaj mamuloj en la grupojn 1) '''[[monotremoj]]''' aŭ kloakuloj ([[latina lingvo|latine]] ''Monotremata'', ankaŭ ''Prototheria''); 2) '''[[marsupiuloj]]''' (''Marsupialia'', ankaŭ ''Metatheria''); kaj 3) '''[[placentuloj]]''' (''Placentalia'', ankaŭ ''Eutheria'').
 
Placentuloj havas internan fekundiĝon. Monotremoj demetas ovon ([[ornitorinko]]).
 
=== Korpotemperaturo ===
Estas koste konservi altan konstantan korpotemperaturon. Mamuloj do bezonas nutran kaj sufiĉegan dieton. Kvankam la plej frua mamuloj eble estis predantoj, aliaj specoj malfrue adaptis sian dietan bezonojn per multaj metodoj. Io manĝas aliajn animalojn - tio estas karnomanĝa dieto (kaj enhavas insektomanĝajn dietojn). Aliaj mamuloj, kiuj nomiĝas [[herbovorulo]]j, manĝas plantojn. Herbovora dieto enhavas subkategoriojn kiel fruktomanĝuloj kaj herbomanĝuloj. Ĉiomanĝanto manĝas ambaŭ kaptaĵoj kaj plantoj. Karnomanĝa mamuloj havas simplan digastan sistemon, ĉar la [[proteino]]j, [[lipido]]j, kaj [[mineralo]]j, kiuj estas enhavataj en viando, ne bezonas speciala digestado. Plantoj, aliflanke, enhavas malsimplajn [[karbohidrato]]jn, kiel [[Celulozo]]. La digesta sistemo de herbivorulo do gastigas bakterioj, kiuj fermintas tiujn substancojn, kaj disponebligas tion por digestado. La bakterioj aŭ loĝas en la multaĉambrata stomako aŭ en granda [[cekumo]].
 
La grando de animalo ankaŭ influas la tipon de dieto. Ĉar etaj mamuloj havas altan proporcion de disvarmiganta supraĵo al volumeno, do ili havemas altajn energiobezonojn kaj altan metabolan rapidon. Mamuloj, kiuj pezi malpli ol proksimume 500 g estas pleje insektomanĝuloj ĉar ili ne povas toleri la malrapidan, malsimplan digestproceson de herbovoruloj. Pli grandaj animuloj, aliflanke, produktas pli varmecon, kaj malpli de tiu varmeco perdiĝas. Ili do povas toleri aŭ malpli rapidan kolekta proceso (tiuj, kiuj kaptas pli grandajn kaptaĵojn) aŭ malpli rapidan digestproceson (herbovoruloj). Plue, mamuloj, kiuj pizas pli ol 500 g ne povas kolekti sufiĉajn insektojn dum la veka horoj por subteni sin. La unua granda insektomanĝa mamuloj estas tiuj, kiuj manĝas grandegan koloniojn de insektoj (kiel formikoj aŭ termitoj).
\__/
\___ [[Placentuloj]] (placentohavaj mamuloj)
 
 
== Evoluado ==
La unua tute grundvivantaj vertebruloj estis [[amniulo]]j. Simile amfibioj, ili havas pulmojn kaj membrojn. La ovoj de amniuloj, tamen, havas internajn membranojn, kiuj permisas la estiĝantan embrion spiri sed entenas akvon. Do amniuloj povas demeti ovojn sur seka grundo, sed amfibioj ĝenerale bezonas demeti siajn ovojn en akvo.
 
La unuaj veraj mamuloj aperis en la malfrua [[Triaso]] (ĉirkaŭ antaŭ 200 milionoj da jaroj), proksimume 30 milionoj da jaroj poste la unuaj [[Mamuloformaj]].
 
La plej frue sciata [[monotremo]] vivis antaŭ 123M jaroj en Aŭstralio. Monotremoj havas iom da trajtojn, kiun eble heridis de la originaj anmiuloj:
== Eksteraj ligiloj ==
{{el}} [http://nmnhgoph.si.edu/msw Mamulaj specioj de la mondo] ''(angle)''
{{Portalo Animaloj|Zoologio}}
{{Karnomanĝuloj}}
 
{{Tradukita|en|Mammal|403640622}}
{{havenda artikolo|Mamuloj}}
 
{{LigoLeginda|sv}}
 
[[Kategorio:Mamuloj| ]]
{{LigoElstara|nl}}
{{LigoElstara|th}}
{{LigoLeginda|sv}}
{{Link FA|ca}}
13 030

redaktoj