Manuskriptoj de la Morta Maro: Malsamoj inter versioj

e
etaj korektoj, anstataŭigis: <references /> → {{Referencoj}}, thumb| → eta| (4)
e (etaj korektoj, anstataŭigis: <references /> → {{Referencoj}}, thumb| → eta| (4))
==Historio de la malkovro==
 
La malkovro estas unu el la plej gravaj eventoj de la moderna historio kaj precipe por la bibliaj scienco. La rulaĵoj enhavas la plej malnovajn bibliajn tekstojn, kiuj pruvas ankaŭ, ke la hebrea Biblio jam elformiĝis ĝis [[70|70 p.K.]].
 
Oni trovis la dokumentojn en kvin gravaj lokoj de Judeo: en [[Hirbet Kumrán]], [[Vádi al-Muraba]], [[Nahal Hever]] (Vádi Khabra) kaj [[Nahal Ceélim]] (Vádi Szeijál), [[Vádi Dálije]] kaj [[Masada]]. En tiu artikolo la rigardo etendiĝas, kvankam supraĵe, ankaŭ tiuj similaj objektoj.
 
La unuajn manuskriptojn trovis beduena paŝtista junulo en Hirbet Kumrán, [[1947]]. Oni trovis en 11 kavernoj ĉe Kumrano multajn manuskriptojn, pri kiuj oni supozas, ke ili estis parto de libraro de esenoj, juda fundalisma komunumo. La esena sekto agadis inter la 2-a jc. aK. kaj 68 p.K. Laŭ kelkaj sciencistoj, la verkojn kaŝis judoj dum la kontraŭromia ribelo (67–73 p.K.). Plimulto de la manuskriptoj estiĝis en la 1-a jc. (a.K. kaj p.K. ĝis 68).
 
Plej bone konserviĝis la manuskriptoj el la unua kaverno de Kumrano (skribrulaĵo de Jesaja, la regularo de la komunumo, Batalo de filoj de la lumo kontraŭ filoj de la mallumo (Batala skribrulaĵo), adoraj psalmoj (Hadajo), Habakuk-komentario kaj sep pluaj rulaĵoj.
 
En la 2-a kaverno oni trovis fragmentojn, en la 3-a trovis kupran rulaĵon listigantan la templajn trezorojn kaj ties kaŝejojn. La verkojn de la esena komunumo kaŝis la 4-a kaverno (400 manuskriptoj el la Malnova Testamento).
 
Oni trovis en la 11-a kaverno ankaŭ apokrifajn manuskriptojn, nekonatajn psalmojn. Verŝajne tie kaŝiĝis la Templa rulaĵo, aĉetita en 1967 ĉe la beduenoj, (tiu skizas la konstruplanojn de la ideala jerusalema templo).
 
Vádi al-Muraba troviĝas je 18 &nbsp;km de Kumrano (sude) kaj oni trovis tie verkojn, kiujn kaŝis rifuĝintoj de armeanoj de Bar Kochba (post 135 p.K). Oni trovis du leterojn de Bar Kochba, fragmentojn el la Biblio kaj jurajn dokumentojn en la hebrea, aramea kaj greka.
 
La tria kaŝejo estis malkovrita en 1952, kiam paŝtistoj prezentis grekan traduko de la minoraj profetoj el la 1-a jc. p.K. Oni ankaŭ prezentis leteroj de Bar Kochba kaj jurajn dokumentojn el la epoko. Similajn dokumentojn oni trovis ĉe la 4-a trovejo.
 
La 5-a trovejo estas Masada. Oni trovis tie libron de la [[Predikanto]] dateblan je 75 a.K. en la hebrea lingvo kaj aliajn bibliajn kaj judajn tekstojn.
 
Ĝis 1991, nur la judaj esploristoj rajtis analizi la tekstojn, tiam la monopolo rompiĝis
[[Dosiero:Psalms Scroll.jpg|thumbeta|Rulaĵo de Psalmoj kun ties transkribo]]
[[Dosiero:Qumran.jpeg|thumbeta|Loko de la malkovro]]
 
La tekstoj famas pro la granda religia kaj historia signifo, ĉar ili entenas iujn el la unikaj kopioj preterrestantaj, ĝis nun konitaj, de bibliaj dokumentoj produktitaj antaŭ la 100 a.K., kaj konservas la atestojn de la finiĝo de la malfrua [[judaismo]] de la Dua [[Templo]]. Ili estas skribitaj en la hebrea kaj aramea kaj greka lingvoj, plejparte sur [[papiruso]], sed ankaŭ sur pergamena krom sur ledo kaj kupro. <ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/27/israel From papyrus to cyberspace] ''[[The Guardian]] August 27, 2008.</ref>. Tiuj manuskriptoj kiuj datas inter 150 a. K. kaj 70 p. K. <ref>[[F. F. Bruce|Bruce, F. F.]]. [http://www.worldinvisible.com/library/kenyon/storyofbible/2ck11.htm "The Last Thirty Years"]. ''Story of the Bible''. ed. [[Frederic G. Kenyon]] Retrieved June 19, 2007</ref> . La rulaĵoj estas kutime asociitaj al la hebrea grupo dirata [[Esenoj|Esena]].
 
Kutime studuloj dividas la marmortajn dokumentojn laŭ tri grupoj:
 
1) bibliaj manuskriptoj (kopiaĵoj de la biblio) kiuj konstituas la 40% de la rulaĵoj ĝis nun decifritaj;
 
2) manuskriptoj "[[apokrifoj|apokrifaj]]" dirataj ankaŭ "[[Pseŭdoepigrafaĵo|pseŭdepigrafaj]]"; manuskriptoj ne kanonaj laŭ la hebrea biblio, kiel la Libro de [[Ĥanoĥ]], la Libro de la [[Jubilejoj]], la Libro de [[Tobia]], de [[Siraĥ]] kaj Psalmoj kaj aliaĵo nun survoje de la analizo por esti katalogita: tiu ĉi grupo tuŝas la 30%on;
 
3)dokumentoj de la sekta grupo antaŭe tute ne konita, kiuj priskribas la normojn kaj la krederojn de aparta grupo aŭ grupoj ene de la plejmulto hebrea, kiel la [[Regulo de Milito]], hebrelingva komento (hebree פשר, ''pesher'') pri la Libro de [[Ĥabakuk]], kaj la [[Regulo de la Benoj]] kiuj kune konstituas 30& de la rulaĵoj.<ref>Abegg, Jr., Martin, Peter Flint, and [[Eugene Ulrich]], ''The Dead Sea Scrolls Bible: The Oldest Known Bible Translated for the First Time into English'', San Francisco: Harper, 2002</ref>
 
Ĝis [[1968]] la plejparto de la pergamenaj kaj papirusaj fragmentoj estis gardataj en la [[Muzeo Rockefeller]] (jam konata kiel Arkeologia Muzeo de Palestino, en Jerusalemo). Post la [[sestaga milito]], tiuj dokumentaroj estis translokitaj al la [[Sanktejo de la Libro]], ĉe la Muzeo de [[Israelio]], kiu ankaŭ nun el tiuj konservas multajn, dum aliaj plutroviĝas en la Orienta Instituto de la Universitato de [[Ĉikago]], en la teologia seminario de [[Princeton]], ĉe Azusa Pacific University, kaj ĉe privataj kolektoj
[[Dosiero:Deadseascrolls.jpg|thumbeta|Fragmentoj de al rulaĵoj iam ekspoziciitaj en la arkeologia muzeo de [[Amano]]]].
 
==Graveco de la manuskriptoj de Kumrano==
 
Ili utilas por la historio de tiu hebrea epoko kaj aparte por la ĉeesto de samaj pensadoj kaj konceptoj en la kristana literaturo (tio konstateblas en la evnagelo de Johano kaj en la apokalipsaj temoj).
Tiu graveco dependas ankaŭ, interalie, el la fakto, ke unufoje oni povas meti okulojn sur gamon de religiaj kompilaĵoj atingintaj nìapoken rekte, do absolute senaj je postaj interferoj. Konsiderinde, ke la dokumentoj konserviĝis marĝene de la konvencia vivo, ili povis niaepokon atingis sencenzuraj striktigoj. Fakte la hebrea cenzuro iam aboliciis la religian literaturon kiu translimis la rabenan ortodoksion. Laŭ jarcentoj, en la kristana literaturo iuj elementoj de tiuj verkoj suferis variaĵojn.
 
Plua graveco revstas tiuj dokuemtoj pro la nesperita eblo kompari la aktualajn bibliojn kun la smabialij tekstoj de la antikaj biblioj.
* kopio de la libro de Siraĥ
* kopio de la liturgio de la Sabato de Kumrano. (Tio konfirmas la informon de Jozefo Flavio laŭ kiu partoprenis en la kontraŭromia ribelo ankaŭ membroj kumranaj.
[[Dosiero:Deadseascrolls.jpg|thumbeta|En muzeo de Amano]]
 
== Referencoj ==
{{Referencoj}}
<references />
 
== Bibliografio ==
* E. Tov (R.A. Kraft), ''The Greek Minor Prophets Scroll from Nahal Hever (8HevXIIgr)'', (DJD 8. The Seiyâl Collection I) Oxford 1990.
* D. Barthelemy, ''Les devanciers d’Aquila: Première publication intégrale du texte des fragments du Dodécaprophéton trouvés dans le Désert de Juda, précedée d’une étude sur les traductions et recensions grecques de la Bible réalisées au premier siècle de notre ère sous l’influence du rabbinat palestinien'', Leiden 1963.
* Simone Paganini, ''Qumran: le rovine della luna.'' Il monastero e gli esseni, una certezza o un’ipotesi?, EDB, Bolonjo.
 
* {{cite paper
{{el}} [http://www.italyday.net/antiquitas/biblica.html Documenti sui rotoli del Mar Morto (Antiquitas)]
{{el}} [http://www.ancient-hebrew.org/31_home.html], Ancient Hebrew Research Center, komparo inter la rulaĵoj de la Morta Maro kaj la masireta versio. {{lingvokodo|en}}
 
{{LigoLeginda|cs}}
{{LigoLeginda|de}}
 
[[Kategorio:Manuskriptoj de la Morta Maro| ]]
 
{{LigoElstara|eu}}
{{LigoLeginda|cs}}
{{LigoLeginda|de}}
13 100

redaktoj