Rio-de-Ĵanejro: Malsamoj inter versioj

1 554 bitokojn aldonis ,  antaŭ 5 jaroj
sen resumo de redaktoj
e (polurado, anstataŭigis: thumb| → eta| (3), |left → |maldekstra (3))
| dato_mep_per_capita = 2005
}}
'''Rio-de-Ĵanejro''' ([[portugallingve]] '''Rio de Janeiro''', /ˈxiu dʒi ʒaˈneiɾu/, literelaŭvorte "Rivero de Januaro", ofte simple '''Rio''' kaj kelkfoje ''Cidade Maravilhosa'' aŭ "Mirinda Urbo", pro sia titolo) estas la ĉefurbo de la brazila samnoma [[ŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejro (ŝtato)|Rio-de-Ĵanejro]], la dua plej granda urbo de [[Brazilo]] kaj la tria plej granda metropola areo kaj aglomeraĵo en [[Sudameriko]].<ref>R.L. Forstall, R.P. Greene kaj J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf "Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly"]. City Futures Conference, University of Illinois at Chicago, Julio 2004&nbsp;– Tabelo 5 (p. 34)</ref><ref>[http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 Listo de plej grandaj aglomeraĵoj]. Unuiĝintaj Nacioj. VizititanVizitita la 30-an de julio 2009.</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Listo de urbaj loĝantaraj aglomeraĵoj]. City Population. Vizitita la 30-an de julio 2009.</ref> La urbo estis la ĉefurbo de [[Brazilo]] dum proksimume du jarcentoj, de 1763 ĝis 1822 dum la [[Portugalujo|portugala]] [[kolonio|kolonia epoko]] kaj de 1822 ĝis 1960 kiel sendependa naciolando, kaj ankaŭ la unua ĉefurbo de la [[Historio de Portugalio|Portugala Imperio]] (1808–1821). Ĝi ankauankaŭ estas konata simple kiel '''Rio''' kaj karesnomata "Mirinda Urbo" (''Cidade Maravilhosa'' en la portugala).
 
Rio-de-Ĵanejro estas fama pro siaj naturaj pejzaĝoj, sia karnavala festo, pro pluraj muzikstiloj kaj pro turismaj plaĝojstrandoj, kiel [[Copacabana]], [[Ipanema]] kaj [[Leblon]]. Aliaj famaj alogaĵojallogaĵoj estas la statuo [[Statuo de Kristo Savinto (Rio de Janeiro)|Kristo la Savinto]] (''Cristo Redentor'') sur la monto [[Korkovado]] (''Corcovado''), elektita unu el la [[novaj sep mirindaĵoj de la mondo]]; la monto [[Sukerpano]] (''Pão de Açúcar'') kaj ties kablo-tramo; la ''[[Sambódromo]]'', granda paradvojo uzata dum karnavalo; kaj la stadiono [[Maracanã]], unu el la plej grandaj en la mondo. En la 2-a de oktobro 2009, Rio-de-Ĵanejro estis elektita kiel gastigonta urbo por la [[olimpiaj ludoj]] en 2016, estante la unua urbo kun tiu tasko en [[Sudameriko]] kaj la dua en [[Latinameriko]], 48 jaroj post [[Meksikurbo]] ([[Olimpiko 1968]]).<ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8282518.stm BBC SPORT &#124; Olympics &#124; Rio to stage 2016 Olympic Games], publikigita la 4-an de oktobro 2009.</ref>
 
La urbo ankaŭ havas la plej grandan kaj duan plej grandan urbajn arbarojn en la mondo: nome la [[Tiĵuka Arbaro]] aŭ ''Floresta da Tijuca''<ref>J.C. da Rocha, [http://www.almacarioca.com.br/tijuca.htm Floresta da Tijuca]. Alma Carioca.</ref> kaj la arbaro de la Ŝtata Parko Pedra Branca ("Blanka Ŝtono"), preskaŭ ligita al la Tiĵuka Arbaro. La internacia [[flughaveno]] Maestro Antônio Carlos Jobim aŭ simple ''Galeão'' ligas Rio-de-Ĵanejron kun pluraj brazilaj urboj kaj funkciigas plurajn internaciajn flugojn.
 
Malgraŭ sia ĉarmo kaj beleco Rio-de-Ĵanejro havas la reputacion esti unu el la plej violentaj urboj en la mondo<ref>Folha de S. Paulo, [http://www1.folha.uol.com.br/folha/cotidiano/ult95u368007.shtml "Número de homicídios cai no Brasil"], publikigita la 30-an de januaro 2008. Vidu la .xls-dosiero ligita al la artikolo.</ref><ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6214299.stm Americas &#124; Rio hit by deadly gang violence], publikigita la 28-an de decembro 2006.</ref><ref>FOXNews.com, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,241262,00.html Brazil to Send Federal Troops to Rio de Janeiro to Quell Gang Violence&nbsp;— International News &#124; News of the World &#124; Middle East News &#124; Europe News], publikigita la 3-an de januaro 2007</ref>, kaj tiutemaj filmoj, kiel [[Cidade de Deus]], [[Tropa de Elite]] kaj [[Última Parada 174]], montras plurajn sociajn problemojn. Plimulte da perfortaj krimoj koncentriĝas en [[favelo]]j kaj malriĉaj urbopartoj, tamen ankaŭ atingas mezriĉajn kaj riĉajn regionojn.
 
== Geografio ==
[[Dosiero:Rio deJaneiro LE2002059 lrg.jpg|eta|maldekstra|180px|Satelita bildo (NASA) de la regiono de Rio-de-Ĵanejro montranta la orientaorient-okcidentan marlinion de la urbo, la Golfon de Guanabara kaj la metropolan areon (brune).]]
 
Rio-de-Ĵanejro apartenas al la sudorienta regiono de Brazilo kaj troviĝas je latitudo de 22 gradoj kaj 54 minutoj sude kaj longitudo de 43 gradoj kaj 14 minutoj okcidente. GhiĜi situas je la atlantika marbordo proksime de la [[Tropiko de Kaprikorno]], kie la marlinio estas monta kaj etendiĝas oriente-okcidente, tiel, ke la urbo frontas la sudon. En tiu marlinio estas enrompo markita de la monto Sukerpano, kie formiĝis la [[Golfo de Guanabara]] (''Baía de Guanabara''), fondloko de la urbo. Ĉe la okcidenta bordo de la golfo kuŝas pli ebena regiono, kie naskiĝis la urbo kaj kie hodiaŭ estas ties centro (tiun ĉefan urboparton oni nomas ''Centro''). La plej granda parto de la urbo (''Zona Norte'') kreskis nordokcidenten parte sur ebenaĵoj formitaj de maraj kaj kontinentaj sedimentoj kaj ĉefe en monta regiono. La suda regiono (''Zona Sul''), en la plaĝojstrandoj ĉe la malfermita maro, estas apartigita de la Centra kaj de la Norda Regionoj de marbordaj montoj. Tiuj montoj estas heredaĵoj de la pli malproksima montaro ''Serra do Mar'' ("Mara Montaro"), gnejs-granita montĉeno forminta la sudajn deklivojn de la [[Brazila Altebenaĵo]]. La Okcidenta Regiono (''Zona Oeste'') estas vaste monta kaj ĝis la dua parto de la 20-a jarcento ĝi ne estis facile atingebla. Konstruo de novaj vojoj kaj tuneloj dum la lastaj jardekoj faciligis atingi tiun regionon kaj kreskigis la tiean loĝantaran nombron.
 
La loĝantaro de la urbo Rio-de-Ĵanejro ĉirkaŭestas 6.136.652 homojn<ref>IBGE, [http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2005/estimativa.shtm?c=1 "Estimativas para 1° de Julho de 2006"]. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística, 2006</ref> kaj okupas areon de 1.182,3 kilometroj kvadrataj<ref>IBGE, [http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm?c=5 "Área Territorial Oficial"]. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística"</ref>. La loĝantaro de la tuta metropola areo proksimumas 11-13 milionojn da homoj kaj okupas pli grandan areon.
 
== Historio ==
Rio de Janeiro estis fondita la 1-an de marto [[1565]] proksime de vilaĝo "Carioca" (''Domo de la BrankuloBlankulo'' en indiĝena lingvo). [[Dosiero:Situationskaertchen von Rio de Janeiro.jpg|eta|maldekstra|Rio-de-Ĵanejro en 1888]]
[[File:Palácio Pedro Ernesto - Fundação da Cidade.jpg|thumb|Fondo de Rio de Janeiro, 1565.]]
[[File:Rugendas - Vue prise devant l'eglise de San-Bento.jpg|thumb|right|Vido de Rio de Janeiro el la preĝejo de la monaĥejo de la Lernejo São Bento, ĉ. 1825]]
[[File:Rio de Janeiro ca1910s photo from USA Library of Congress 19301u.jpg|thumb|Rio de Janeiro, ĉ. 1910-aj jaroj.]]
Eŭropanoj unuafoje venis al [[Guanabara Golfo]] la 1an de Januaro de 1502 (ekde tiam Rio de Janeiro, "Januara Rivero"), fare de [[Portugaloj|portugala]] ekspedicio sub regado de esploristo [[Gaspar de Lemos]] kapitano de ŝipo de la floto de [[Pedro Álvares Cabral]], aŭ sub [[Gonçalo Coelho]].<ref>Jorge Couto, 1995, ''A Construção do Brasil'', Lisbon: Cosmos.</ref> Ŝajne la florenca esploristo [[Amerigo Vespucci]] partoprenis kiel observanto laŭ invito de la reĝo [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Manuelo la 1-a]] en tiu sama ekspedicio. La regiono de Rio estis loĝata de [[Tupioj|Tupioj]], Purioj, [[Botokudoj|Botokudoj]] kaj [[Masakalia lingvaro|Masakalioj]].<ref>{{cite web|url=http://www.bairrodocatete.com.br/tamoios.html |title=índios Rio |publisher=Bairrodocatete.com.br |accessdate=17a de Aprilo 2010}}</ref>
 
En 1555, unu el la insuloj de [[Guanabara Golfo]], nune nomita [[Villegagnon]], estis okupita de 500 francaj koloniistoj sub regado de franca [[admiralo]] [[Nicolas Durand de Villegaignon]]. Sekve, Villegaignon konstruis la Fortikaĵon Coligny sur la insulo kiel klopodo por establi la kolonion nome [[Franca Antarkto]].
[[Dosiero:Situationskaertchen von Rio de Janeiro.jpg|eta|maldekstra|Rio-de-Ĵanejro en 1888]]
 
* Naskiĝurbo de [[Petro la 2-a (imperiestro de Brazilo)]] kaj [[Izabel Cristina Oliveira Santiago]].
166 383

redaktoj