Aspiracio: Malsamoj inter versioj

24 bitokojn aldonis ,  antaŭ 6 jaroj
halto > plozivo
e
(halto > plozivo)
Ĉikaze temas fakte pri [[alveolaro|alveolaraj]] [[afrikato]]j voĉa, [[ejektivo|ejektiva]] kaj senvoĉa.
 
En la '''[[Angla lingvo|Angla]]''' [[senvoĉa]]j [[haltoplozivo]]j estas aspiraciaj por la plejo da [[Denaska parolanto|denaskaj parolantoj]] kiam ili estas vort-inicaj (vort-komencaj) aŭ komencas [[akcenta silabo|akcentan silabon]], kiel en ''pen'' ("plumo"), ''ten'' ("dek"), ''Ken'' (nomo). Ili estas senaspiraciaj por por preskaŭ ĉiuj parolantoj kiam la haltoplozivo tuje sekvas vort-inican ''s'', kiel en ''spun'' ("girita"), ''stun'' ("batŝoki"), ''skunk'' ("mefito"). Aldone, post ''s'', ili estas ankaŭ aliloke en vorto normale senaspiraciaj, krom kiam la [[konsonanta aglomero|aglomero]] estas heteromorfema (dividiĝas inter du [[radiko]]j aŭ [[morfemo]]j) kaj la haltoplozivo apartenas al [[libera morfemo]]; komparu ''dis[t]end'' ("streĉi") kontraŭ ''dis[tʰ]aste'' ("mal-ŝato"). Vort-finaj senvoĉaj haltojplozivoj opcie (libervole) povas aspiraciiĝi.
 
En multaj lingvoj, kiaj la [[Ĉina lingvo|cxinaj]], [[Hindia lingvo|hindia]], [[islanda lingvo|islanda]], [[Korea lingvo|korea]], [[siama lingvo|taja]], kaj [[Helena lingvo|helena]] (antikva greka), la [[fonemo]]j {{IFA|[p⁼ t⁼ k⁼]}} ''ktp.'' kaj la fonemoj {{IFA|[pʰ tʰ kʰ]}} ''ktp.'' estas tute malsamaj.
La '''[[Alemana lingvo|Aleman-Germanaj dialektoj]]''' havas senaspiraciajn {{IFA|[p⁼ t⁼ k⁼]}} aldone al aspiraciaj {{IFA|[pʰ tʰ kʰ]}}; tiu lasta serio kutime estas konsiderata kiel [[konsonanta aglomero|konsonantaj aglomeroj]]. En la [[Dana lingvo|Dana]] kaj la plejo da sudaj variaĵoj de la [[Germana lingvo|Germana]], la "[[Fortiso kaj leniso|lenisaj]]" konsonantoj, transskribataj pro historiaj kialoj kiel {{IFA|<b d g>}}, estas distingaj disde siaj "[[Fortiso kaj leniso|fortisaj]]" respektivaĵoj {{IFA|<p t k>}} precipe per sia manko de aspiracio.
 
La '''[[Islanda lingvo|Islanda]]''' havas ''[[Preaspiracio|pre-aspiraciajn]]'' {{IFA|[ʰp ʰt ʰk]}}; iuj fakuloj konsideras ankaŭ tiujn kiel konsonantajn aglomerojn. Preaspiraciaj haltojplozivoj troviĝas ankaŭ en iuj [[Samea lingvo|Sameaj lingvoj]]; ekz. en la [[Skolt-Samea lingvo|Skolt-Samea]] la senvoĉaj haltajplozivaj fonemoj {{IFA|p}}, {{IFA|t}}, {{IFA|c}}, {{IFA|k}} estas prononcataj preaspiracie ({{IFA|ʰp}}, {{IFA|ʰt}} {{IFA|ʰc}} {{IFA|ʰk}}) kiam ili troviĝas en meza or fina pozicio.
 
Ekzistas gradoj de aspiracio. La [[Armena lingvo|Armena]] kaj la [[Kantona lingvo|Kantona]] havas aspiracion kiu daŭras ĉirkaŭ tiom longe kiom Anglalingvaj aspiraciaj haltojplozivoj, aldone al senaspiraciaj haltojplozivoj kiel la Hispanaj. La Korea havas leĝere aspiraciajn haltojnplozivojn kiuj sin trovas engame inter la Armenaj kaj la Kantonaj senaspiraciaj kaj aspiraciaj haltojplozivoj, aldone al forte aspiraciaj haltojplozivoj kies aspiracio daŭras pli longe ol tiuj de la Armena aŭ la Kantona. (Vidu la artikolon [[ekvoĉa tempo]].) Malnova simbolo en la IFA por leĝera aspiracio estis {{IFA|[ ʻ ]}} (tio estas, kvazaŭ renversita [[Ejektivo|ejektiva]] simbolo), sed tiu ne plu ordinare uziĝas. Ne estas specifa simbolo por forta aspiracio, sed {{IFA|[ʰ]}} ikonece duobligeblas por, ekz., la Korea *{{IFA|[kʻ ]}} kontraŭ *{{IFA|[kʰʰ]}}. Notu tamen, ke la Korea estas preskaŭ ĉiam transskribata per {{IFA|[k]}} kontraŭ {{IFA|[kʰ]}}, kun la detaloj de ekvoĉa tempo numere donitaj.
 
Aspiracio ankaŭ varias laŭ [[loko de artikulacio]]. La Hispanaj /p t k/, ekzemple, havas ekvocajn tempojn (en:"VOT"-oj) je ĉirkaŭ 5, 10, kaj 30 [[milisekundo]]jn longaj, dumke la Angla /p t k/ havas je ĉirkaŭ 60, 70, kaj 80 ms. La Korea estas mezurita je 20, 25, kaj 50 ms por {{IFA|/p t k/}} kaj 90, 95, kaj 125 por {{IFA|/pʰ tʰ kʰ/}}.
 
La vorto 'aspiracio' kaj la aspiracia simbolo estas fojfoje uzataj kun voĉaj haltojplozivoj, kia {{IFA|[dʰ]}}. Tamen, tia "voĉa aspiracio", nomata per [[spira voĉo|''spira voĉo'' aŭ ''murmuro'']], estas malpli ambigue transskribebla per dediĉita diakrito, aŭ {{IFA|[d̤]}} aŭ {{IFA|[dʱ]}}. (Iuj lingvistoj limigas la [[subskripto|subskriptan]] diakriton {{IFA|[  ̤]}} al [[sonoranto]]j, kiaj [[vokalo]]j kaj [[naza konsonanto|nazaloj]], kiuj estas murmurataj tute tra sia daŭro, kaj uzas la superskripton {{IFA|[ʱ]}} por la murmurata eklaso de obstruantoj.) Kiam tiu estas includita kiel aspiracio, la senvoĉa aspiracio estas nomata ĝuste tion por eviti ambiguon.
 
== Referencoj ==
1 773

redaktoj