Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

823 bitokojn aldonis ,  antaŭ 4 jaroj
gramatikaj modifoj, aldonetoj
|komunejo =
}}
'''Fungoj''' estas kreskaĵoj, kiuj havas veran [[ĉelkerno]]n, sed male al [[plantoj]], ne havas klorofilon kaj nutras sin [[Heterotrofo|heterotrofe]] (el aliaj organikaj materialoj), kaj reproduktas sin per sporoj. Ili havas – simile al la bestoj – [[kitino]]n kiel strukturantan [[molekulo]]n kaj [[glikogeno]]n kiel nutrorezervon. Kvankam ili tradicie estas studataj per la plantistoj, oni nun scias ke ili estas pli proksimaj al bestoj ol al plantoj.
 
Oni malkovris ankaŭ ke [[mukofungoj]] kaj [[oomikotoj]] similas al fungoj sed ne apartenas al la regno fungoj.
 
La fungoj vivas per malkonstruo de vivaj kaj nevivaj plantoj, bestoj aŭ fungoj. Ili povas kunlaboraskunlabori kun plantoj ([[mikorizo]]) aŭ parazitasparaziti ilin.
 
Plimulto de la fungoj havas ne-sinmovajn korpojn ('''[[talo]]j'''), kompozitajkunmetitajn el kresk-kapablaj filamentoj ('''[[hifo]]j'''). Ne estas [[centriolo]] sed ŝpinila polusa korpo.
 
Esceptoj porpri ĉi-priskribo pride fungoj inkluzivas la jenajn: plejparto de la specioj de [[Kitridiomikotoj]] havas ĉelojn kun sola, mola, post-flanke insertita [[flagelo]] je iu stadio en la viv-ciklo, kaj la centrioloj asociiĝas kun la nuklea dividiĝo. La viv-cikloj de plejparto de la Kitridiomicetoj estas malamplekse studitaj, sed kelkaj (''Blastocladiales'') konatiĝas pro zigota meiozo (do, alternado inter haplojda kaj diplojda generacioj). Al specifaj membroj de [[Mucoromycotina]], [[Askofungoj]] kaj [[Bazidiofungoj]] povas manki hifa kresko dum parto aŭ entuto de ties viv-ciklo, kaj anstataŭe, produkante ĝermemajn "gistofungo"-ĉelojn. La plejparto de fungaj specioj kies membroj prezentas gistofungo-similan kreskon enhavas nur malgrandajn kvantojn da kitino en la gistofungo-ĉel-muroj. Kelkaj specioj de [[Askomicetoj]] (Ophiostomataceae) havas celulozon en tiessiaj muroj, kaj al kelkaj membroj de Kitridiomiketoj (''Coelomomycetales'') mankas muroj.
 
== Ĉefaj karakteroj kaj evoluo ==
*Ili estas [[Heterotrofo|heterotrofaj]]; male al plantoj, ili ne havas [[klorofilo]]n.
*Ili havas [[talo]]n; male al plantoj estas neniannenia distingondistingo inter membroj kiel [[tigo]], [[folio]]j kaj [[radiko]]j.
*Ili produktas kitinon kaj iliaj hifoj havas kitinan [[Ĉela muro|ĉelmuron]]. La karakterizaj mur-konsistaĵoj estas [[kitino]] (beta-1,4-interligaj homopolimeroj de N-acetilglukozamino je la mikrokristal-stato) kaj [[glukano]]j ĉefe alfa-glukanoj (alfa-1,3- kaj alfa-1,6- interligoj).
*Ili estas [[Osmotrofa|ensorbotrofaj]] (ne [[fagocitado|fagotrofaj]]). Por nutriĝi, ili produktas [[enzimo]]jn, kiujn ili sekreciisekrecias eksteren de la ĉelo. Tiel ili povas aliigi [[polimero]]jn al monomeroj, kiujn ili ensorbas danke al [[Transporto (biologio)|transportantoj]].
*Krestoj de iliaj [[mitokondrio]]j estas plataj.
 
Fakte en la [[klado]] oni vidas, ke malnovaj formoj vivis en akvo, estis unucelaj kaj movismoviĝis kunper flagelo.
EbloLa kapablo formi [[hifo]]jn estis grava eco, kiu permesis al fungoj sed ankaŭ [[oomikotoj]] trovi manĝaĵon en tera medio. Havi [[Ĉela muro|ĉelmuron]], trudis perdi fagocitadon kaj aperigi gravajn [[enzimo]]jn por malkonstrui kompleksajn [[molekulo]]jn. [[Adaptado]] al la vivo en tera kondiĉo kondukis al perdo de flagelo.
 
== Graveco ==
Oni priskribis nur {{formatnum:100000}} [[specio]]jn sed oni taksas ke 1,5 milionoj povas ekzisti ankoraŭ nekonataj. Fungoj konstituus unu kvaronon de la maso da vivuloj. Ili produktas 85 miliardojn da tonojtunoj de CO<sub>2</sub> pojarejare<ref name=Silar>{{citlibro
| Titolo=Les champignons redécouverts
| Aŭtoro=Philippe Silar kaj Fabienne Malagnac
| ISBN=978-2-7011-50902-7
}}</ref>.
 
Pri la ekologia signifko vidu la sekcion pri [[#Ekologio|ekologio]].
 
== Reproduktado ==
La [[Boletus|boleto]] uzas sian moskodoron por altiri la insektojn, kiuj demetas ovojn en ĝian ĉapelon kaj sur ĝian piedon. Tial la larvoj forlasos sian nestaĉon kun sporoj gluitaj al la dorso.
Aliaj fungoj uzas alian taktikon por redukti la seksan malŝparadon. Ili "dormigas" siajn sporojn (ĝis 25 jarojn la "kario de tritiko"). Tial la sporoj povas trankvile atendi bonajn kondiĉojn por ĝermi.
La polvofungo estas vera "seksa bombo". Kiam ĝi atingas sian pienkreskecon, sub la premo de akvogutoj, ĝi eksplodas kaj liberigas milionojn da sporoj. La rekordulo estas giganta polvofungo, kiu elĵetis 2000 miliardojn da ili!.
 
== [[Ekologio]] ==
Klasado laŭ vivmaniero estas ne absoluta, ekzemple simbiozaj fungoj povas iĝi parazitoj, se iliaj gastigintoj malfortas aŭ parazitaj fungoj necesas saprofitan fazon en ilia viv-ciklo.
 
=== [[Saprofitismo]] ===
Multaj fungoj ensorbas nevivan organikan materion, kiel mortan [[ligno]]n aŭ [[humo]]n. Helpe de taŭgaj enzimoj ili kapablas malkombini ekzemple ligninon, [[keratino]]n aŭ [[celulozo]]n kaj nutri sin per ili. Parte individuaj fungoj specialiĝas pri certa fazo en la malkombina procezo, tiel ke pluraj individuoj devas kunlabori.
 
Kune kun bakterioj, fungoj estas la plej gravaj malkomponantoj de morta organika materialo.
 
=== [[Parazito|Parazitismo]] ===
Multaj fungoj ensorbas vivan organikan materion el [[plantoj]], sed ankaŭ aliaj vivuloj kielkiaj [[insekto]]j aŭ [[nematodo]]j.
 
Ĉirkaŭ 180 fungaj specioj kaŭzas malsanojn de homoj.
 
=== [[Simbiozo]] ===
Multaj ''[[symbiomycota]]'' fungoj rolas gravan simbiozon kun kreskaĵoj. Ili helpas kreskaĵojn asimili nutraĵojn kaj kolekti akvon, ĉar ilia [[mikorizo]] etendiĝas pli vaste ol la radikaro de planto. Supozeble granda parto de la plantoj forte aŭ tute dependas de la kunekzistado kun fungoj.
 
== [[Sistematiko]]<ref>Hibbett kaj 66 aŭtoroj interalie [[Klaŭdo Roux]]: A higher-level phylogenetic classification of the Fungi. In: Mycological research 111 509-547, 2007</ref> ==
 
== Uzo ==
La fungoj estas uzataj porkiel [[nutraĵo]]j kaj porkiel [[kuracilo]]j. En agrokulturo, ili estas uzataj por lukti kontraŭ malamikoj de kreskaĵoj kaj por helpi kreskaĵojn asimili nutraĵojn.
 
[[Gisto|Gistaj fungoj]] fermentigas sukeron al [[etanolo]] kaj tiel ebligas produkti alkoholajn trinkaĵojn. Tiu procezo estas utiligata ankaŭ industrie.
 
Kelkaj fungoj estas manĝeblaj:
* [http://www.esperanto.be/fel/2004/008448.html LAST: LITOVIO: Fungoj litova eksportvaro] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2004/11, p.&nbsp;13)
*[http://ac.els-cdn.com/S0966842X0900170X/1-s2.0-S0966842X0900170X-main.pdf?_tid=cd10acb2-6af5-11e3-9fee-00000aacb35e&acdnat=1387709149_0005a508177acfa35cc77e841b5655ac Esploro pri fungoj]
* [http://www.tintling.com La germana fakrevuo Tintling]
 
{{projektoj|commonscat=Fungi}}