Granda Depresio: Malsamoj inter versioj

198 bitokojn aldonis ,  antaŭ 5 jaroj
sen resumo de redaktoj
[[Dosiero:Lange-MigrantMother02.jpg|eta|dekstra|Malsataj patrino kaj infanoj]]
 
La '''Granda Depresio''' (anglalingve ''Great Depression'') estis mondvasta [[Financo|financa]] kaj [[Ekonomio|ekonomia]] krizo. En la plejnumero deplej landoj, la depresio daŭris de la jaro [[1929]] ĝis la malfruamalfruaj [[1930-ojaj jaroj]].<ref>John A. Garraty, ''The Great Depression'' (1986)</ref> Dum la krizo falis individua [[enspezo]], [[Imposto|impostaimpostada]] enspezo, profitoj, kaj prezoj[[prezo]]j. Internacia komerco ŝrumpis pli ol 50%, kaj [[senlaboreco]] atingis 33% en kelkaj landoj.<ref>Frank, Robert H.; Bernanke, Ben S. (2007). ''Principles of Macroeconomics'' (3rd3a edeld.). Boston: McGraw-Hill/Irwin. p. 98</ref>
 
== Evoluo ==
 
Kiam finiĝis la [[Unua Mondmilito]], la [[industrio]] de [[Usono]] respondecis pri preskaŭ 50% de la monda produktado. Tiu lando kreis novan vivstilonvivostilon: ''the American way of life'' (la Usona vivstilo). Tiu vivstilo karakteriĝiskarakteriziĝis per granda kresko en aĉetoaĉetado de aŭtomobiloj[[aŭtomobilo]]j kaj ĉiuj specoj de industriaj produktoj. Sed [[Usono]] suferis grandan abalon en [[1929]], kiam okazis terura krizo, kiu atingis la tutan mondon.
 
Tiu estis la unua pura krizo de [[kapitalismo]], la krizo de superproduktado. La altaj interezaj taksojindicoj de [[Usono]], kune kun deflaciiga [[politiko]], celanta disvendi la troon de la [[komerco]], kiu aperis post la milito kaj la krizo de [[1921]], kaj eviti la eliron de kapitaloj[[kapitalo]]j, altiris al Usonaj Borsoj investojn de la tuta mondo. Tio rezultis en periodo de financa spekulado, kiu atingis grandegajn proporciojn. La prezo de akcioj[[akcio]]j estis multe pli alta ol ilia vera valoro, kaj oni kreis falsajn entreprenojn[[entrepreno]]jn nur por aĉetiaĉetadi kaj vendivendadi akciojn. Samtempe, la plibonigo de produtiveco de l' [[Fordismo]] pligrandigis la kvanton de produktoj. Oni oferis senliman krediton por ebligi la vendojn kaj oni stimuligis la konsumismon per propagandoreklamado, sed la ofero daŭris tre supera al demando kaj la merkato restis saturata.
 
La [[Neoklasika ekonomika skolo]], kiu tiam estis la sola [[ekonomiko|ekonomika]] teorio kiel alternativo al [[marksismo]], diris ke ekonomiko estas scienco de l' manko. Do, ne estas taŭgaj teorioteorioj por troo.
 
Tiel, bankrotis la unua angla entrepreno, kaj oni retiris rapide la anglajn kapitalojn de la Borso de [[Novjorko]] la [[24-a de oktobro|24-an de oktobro]] [[1929]], nome la Nigran Jaŭdon, la plej basan tagon de la historio de kapitalismo. Tro granda kvanto da akcioj estis oferata, kaj iliaj prezoj falis. La sindikatoasocio de bankistoj kaj la usona [[registaro]] intervenis, sed la [[deflacio]] en prezoj de akcioj iĝis neinversigebla. Al tiu financa krizo kunigis alia ekonomia, artikloj kaj tropikaj produktoj (kiaj [[kafo]], [[kaŭĉuko]], [[kotono]]) perdis postulonmendadon, tuj poste tiuj [[ekonomiaj sektoroj]] estis afektataj. Tiu bankrotaro ne nur malgrandigis la rentojn, sed ankaŭ malpligrandigis la povon de aĉeto kaj, sekve, malkreskigis la dungitecon. Ankaŭ ekonomia komerco eniris recesion kaj pligrandigis la internaciajn vendojn de usona produktado.
 
La [[bankroto]] de multaj entreprenoj kaj la manko de investo igis la krizon daŭri longan tempon. La [[banko|bankaro]] estis la sektoro pli atingita de la krizo. La "''crash''" (disrompo) de [[Novjorka Borso]] kaŭzis ankaŭ la retiron de usonaj kapitaloj investitaj en eksterlando, kaj la konfida krizo igis la privatajn investantojn nuligi siajn bankajn deponaĵojn kaj aĉeti oron[[oro]]n. Tio kaŭzis krizon en kredito. En majo [[1931]] bankrotis la ĉefa [[Aŭstrio|aŭstra]] banko, regata de la [[Rothschildidoj|Rothschild-familio]]: malaperis la kredito al entreprenoj de centra Eŭropo, kiukiuj ankaŭ bankrotis. La fakto, ke la familio Rothschild esti juda, pligrandigis la senton kontraŭ la [[judoj]] en Eŭropo.
 
De [[1929]] ĝis [[1932]] [[Usono]] perdis 55 % de sia laborkapablo. La registaro provis krei novajn publikajn dungojn kaj pligrandigi la socialan protektadon. [[Germanio]] haltigis pagon de militreparaj ŝuldoj al [[Francio]] kaj [[Britio]], kiuj ĉesis pagi [[debeto]]jn al [[Usono]].
 
La usona registaro provis protekti la enlandan industrion de l' fremda konkurenco per la plej altaj impostoj al importado de usona historio. Kiel kontraŭago, aliaj landoj pligrandigis la tarifojn[[tarifo]]jn al usonaj importaĵoj. Tio kaŭzis la malkreskon de monda industria produktado en 36 % inter [[1929]] kaj [[1932]], kaj la monda komerco suferis falon de 62 %.
 
En [[1932]] Usono elektis [[Franklin D. Roosevelt]] kiel prezidenton. Li proponis la "''New Deal''" (nova ludkomenco), platformon de registaraj programoj por stimuli kaj revitalizirevigligi la [[ekonomio]]n. ''New Deal'' (Nova Vojo) estis aro da agoj celantaj venki la krizon. La ''New Deal'' estis inspirata de ideoj de la angla ekonomikisto [[John Maynard Keynes]].
 
Ankaŭ [[Britio]] kaj [[Francio]] ankaŭ intervenis en siaj ekonomioj kaj eskapis de la plej malbona depresio. Samtempe [[Sovetunio]] kreis la kvinjarajn planojn.
 
En [[Germanio]] la depresio kaŭzis tre altan [[inflacio]]n kaj ekonomian krizon. Kiam la [[naziismo|nazioj]] prenis la povon, [[Adolf Hitler]] aplikis rimedojn por neŭtraligi ĝin. Li pligrandigis la [[armeo]]n por absorbi la senlaborajn homojn kaj aĉetis armilojn[[armilo]]jn de la enlanda industrio, kiu reprenis kreskon.
 
La depresio finiĝis nur en [[1939]], kiam komenciĝis la [[Dua mondmilito]], kiu detruis la troon de produktado en la monda ekonomio.
== Referencoj ==
{{Referencoj}}
 
==Bibliografio==
 
{{havenda artikolo|Granda depresio}}
[[Kategorio:Ekonomiaj krizoj]]
[[Kategorio:Historio de Usono]]
[[Kategorio:Kapitalismo]]
[[Kategorio:Ekonomiko]]
211 210

redaktoj