Volapuko kaj Esperanto: Malsamoj inter versioj

sen resumo de redaktoj
e (plibonigadeto, anstataŭigis: [[kategorio: → [[Kategorio: (3) per AWB)
Per '''Volapuko kaj Esperanto''' oni koncize nomas demandon de [[interlingvistiko]] kaj [[Esperantologio]], nome kiujn eblajn influojn la [[planlingvo]] [[Volapuko]] (''Volapük'') de [[Johann Martin Schleyer]] de 1879 havis sur la planlingvo [[Esperanto]] de [[L. L. Zamenhof]] de 1887. Oni povas distingi diversajn (eblajn) influojn de Volapuko sur Esperanto sur la kampoj de vortprovizo, sufiksoj, gramatiko kaj verbsistemo.
{{TOCdekstre}}
 
== Deklaroj de Zamenhof pri Volapuko ==
Zamenhof plurloke substrekis, ke Esperanto estis de li evoluigita tute sendepende de Volapuko. Lia unua projekto de [[pra-Esperanto]] aperis en [[1878]], unu jaron antaŭ Volapuko, sekve, Volapuko ne influis bazan ideon aŭ bazan gramatikon de Esperanto, sed, Zamenhof certe konis la projekton post [[1879]], li eĉ estis abonanto de volapuka revuo "[[Volapük: Gased al pakam Volapüka]]". Zamenhof diris
 
Zamenhof plurloke substrekis, ke Esperanto estis de li evoluigita tute sendepende de Volapuko. Lia unua projekto de [[pra-Esperanto]] aperis en [[1878]], unu jaron antaŭ Volapuko, sekve, Volapuko ne influis bazan ideon aŭ bazan gramatikon de Esperanto, sed, Zamenhof certe konis la projekton post [[1879]], li eĉ estis abonanto de volapuka revuo "[[Volapük: Gased al pakam Volapüka]]". Zamenhof diris
{{cquote|Kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk (...)| | | artikolo en [[La Esperantisto]], [[1889]]}}
Eble Zamenhof konis la projekton tre malfrue, ĉar [[Volapuk-movado]] atingis [[Rusa imperio|Rusan Imperion]] nur en 1885-1886 <ref>Tresoldi, Roberto. en http://www.ipernity.com/blog/34456/62656.</ref>. Antaŭ tio, al li eblis koni la lingvon per gazetaro kaj Zamenhof mem deklaris :
{{cquote|Mi vane serĉis en la tuta libro de sinjoro Schleyer (...)}}
kaj
{{cquote|nun mi fosis en la tuta libro de sinjoro Schleyer...}}
 
Laŭ multaj [[volapukisto]]j,{{citon}} [[Esperanto]] "ŝtelis"“ŝtelis” de Volapuko la ideon de facileco de gramatiko. Zamenhof simple skribas, ke estus nesaĝe konstrui artan lingvon enŝovante en ĝin komplikan gramatikon ...; aldone, la gramatiko de Esperanto estas sendube ege pli facila ol la Volapuka.{{konfirmon}}
 
== Influo al vortprovizo ==
 
Iu influo de Volapuko estas en la versio de [[Prapra-Esperanto|pra-esperanto]] de [[1881]]. Tiu influo montriĝas per tendenco sisteme unusilabigi la fundamentan vortaron laŭ absolute arbitraj kriterioj. Jen ekzemple kelkaj tipaj ŝanĝoj influataj de la volapüka spirito :
{{KunKvadrataTabelEko|larĝeco=30%}}
|-
| trankvila || kvila
|-
| amiko || miko
|-
| sinagogo || engo
|-
| infano || fano
| respondi || pondi
|}
[[Gaston Waringhien]]<ref name="GW">Waringhien, Gaston. Lingvo kaj vivo, Stafeto, La Laguna 1959, p. 19-48.</ref> konkludas :
{{Cquote|Nian detalan analizon ni povas konkludi per [la konstato], ke en tiu dialekto de 1881 la juna Zamenhof profunde ricevis la influon de la en 1879 aperinta Volapuko, kies ĉefa trajto estas ĝuste la sistema unusilabigo de la nacilingvaj radikoj. Sed li sciis tamen eviti la ekstremajn deformojn, kiuj ridindigis la lingvon de Schleyer : ''nim'' por latina ''animal'', ''plim'' por franca ''compliment'', ''nol'' por angla ''knowledge'', aŭ eĉ ''sül'' por franca ''ciel'' ; kaj precipe li rezervis tiun pritraktadon al la komunaj vortoj, sed lasis senŝanĝe la vere internaciajn. }}
 
Tre rapide Zamenhof rezignis pri tiuj arbitraj mallongigoj de radikoj<ref>Boulton, Marjorie. Zamenhof, Stafeto, La Laguna de Tenerife, 1962.</ref>. Tamen en sia projekto de [[1887]] li konservis kelkajn el ili, kiam laŭ li ili alportis lingvan profiton : pro tio nioni diras "spirito" “spirito” kaj "sprito"“sprito”, ekzemple. Li ne agnoskis la influon de Volapuko, sed de [[hebrea lingvo]]:
 
{{cquote|Ankaŭ la aŭtoro de la Esperanto deziris, ke la vortoj en tiu ĉi lingvo estu la plej mallongaj, kaj ke la esprimado de pensoj estu en ĝi almenaŭ tiel mallonga, kiel en la lingvo hebrea. Sed kelkaj tre gravaj aferoj malhelpis lin en la plenumo de sia deziro: la vortoj devis esti kompreneblaj, klare diferencaj en la parolado unu de la alia kaj bonsonaj, kaj la nombro de la vortoj ellernotaj devis esti la plej malgranda | | |[[La Esperantisto]], n. 68}}
 
=== Influo al elekto de fontolingvoj ===
 
[[Bernard Golden]] notas ke alia influo de Volapuko al Esperanto estas la elekto de [[fontolingvo]]j: [[pra-esperanto]] havis pli latinan karakteron ol la Esperanto de 1887, kaj la elekto de ĝermandevenaj radikoj en Esperanto plej kredeble estis influita de la pli ĝermandevena [[vortprovizo]] de Volapuko.<ref>Kiselman, Christer. Recenzo de Konciza Gramatiko de Volapuko - Gramat brefik Volapüka. Monato, septembro 1995, p. 23</ref>
 
=== Influo al 15-a regulo ===
 
La [[Gramatiko de Esperanto#15|15-a regulo]] de la [[Gramatiko de Esperanto|Fundamenta Gramatiko de Esperanto]] estas la sola aŭ almenaŭ la plej grava enir-pordo por novaj „vortoj“ en la Internacian Lingvon.
 
Diras [[Bernhard Pabst]] ,: {{Cquote| ...historie la 15-a regulo de Esperanto estas reago al la spertoj faritaj per Volapuko, kiu rapide rigidiĝis, ĉar ĝia iniciinto Schleyer klopodis monopoli la decidojn pri necesa pluevoluo je si mem.<ref>Pabst, Bernhard: La 15-a regulo. Spertoj kaj konsiloj pri terminfarado en Esperanto. Bonn: La aŭtoro 2002</ref>}}
 
Zamenhof diris:
{{Cquote| En Volapuk, ..., ĉiu nove bezonata vorto nepre devas esti kreita de la aŭtoro ... Tio ĉi ne sole donas grandegan nombron da tute superfluaj vortoj por lernado, sed faras ĉian disvolviĝan paĝon de la lingvo ĉiam dependa de ĝia aŭtoro aŭ de ia ordonanta Akademio. Dume en Esperanto, dank'al la plena seninflueco de la gramatiko sur la vortaron kaj dank'al la regulo, ke ĉiuj vortoj "fremdaj", kiuj jam de si mem estas internaciaj, estas uzataj senŝanĝe egale kiel en la aliaj lingvoj, ― ne sole grandega multo da vortoj fariĝas tute senbezona por lernado, sed la lingvo ricevas la eblon disvolviĝadi eterne ĉiam pli kaj pli, sen ia dependo de la aŭtoro aŭ de ia Akademio.|4=''[[Esenco kaj estontenco de la ideo de lingvo internacia]]''}}
 
Sed, eble tio ne garantias, ke vere la regulo estas en la lingvo nur pro influo de Volapuko.
{{Cquote| En Volapuk, ..., ĉiu nove bezonata vorto nepre devas esti kreita de la aŭtoro ... Tio ĉi ne sole donas grandegan nombron da tute superfluaj vortoj por lernado, sed faras ĉian disvolviĝan paĝon de la lingvo ĉiam dependa de ĝia aŭtoro aŭ de ia ordonanta Akademio. Dume en Esperanto, dank'al la plena seninflueco de la gramatiko sur la vortaron kaj dank'al la regulo, ke ĉiuj vortoj "fremdaj", kiuj jam de si mem estas internaciaj, estas uzataj senŝanĝe egale kiel en la aliaj lingvoj, ― ne sole grandega multo da vortoj fariĝas tute senbezona por lernado, sed la lingvo ricevas la eblon disvolviĝadi eterne ĉiam pli kaj pli, sen ia dependo de la aŭtoro aŭ de ia Akademio.|4=''[[Esenco kaj estontenco de la ideo de lingvo internacia]]''}}
 
== Influo al Sufiksojsufiksoj ==
Sed, eble tio ne garantias, ke vere la regulo estas en la lingvo nur pro influo de Volapuko.
 
Ekzistas en Volapuko regulo, kiu volas, ke la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto. Ŝajnas al kelkaj homoj, ke Zamenhof inspiriĝis de Volapuko, kiam li forĝis siajn sufiksojn : ankaŭ en Esperanto ili komenciĝas per vokalo kaj finiĝas per konsonanto. La granda diferenco troviĝas en tio, ke en Volapuko ili estas plejparte arbitre forĝitaj, dum en esperanto ili ofte inspiriĝas de sufiksoj aŭ vortetoj, kiuj ekzistas en la naciaj lingvoj. Plia influo de Volapuko al Esperanto estas la bezono de sufikso por la landnomoj (-uj- kaj -i-).
==Influo al Sufiksoj==
 
=== Sufiksoj -UJ- kaj -I- ===
Ekzistas en Volapuko regulo, kiu volas, ke la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto. Ŝajnas al kelkaj homoj, ke Zamenhof inspiriĝis de Volapuko, kiam li forĝis siajn sufiksojn : ankaŭ en Esperanto ili komenciĝas per vokalo kaj finiĝas per konsonanto. La granda diferenco troviĝas en tio, ke en Volapuko ili estas plejparte arbitre forĝitaj, dum en esperanto ili ofte inspiriĝas de sufiksoj aŭ vortetoj, kiuj ekzistas en la naciaj lingvoj. Plia influo de Volapuko al Esperanto estas la bezono de sufikso por la landnomoj (-uj- kaj -i-).
 
En [[Lingvo kaj Vivo]] Waringhien <ref name="GW"/> diras, ke {{cquote| la sufikso -uj estas io unika en esperanto Esperanto: neniu alia sufikso havas tri signifojn tiel diversajn, neniu alia prezentas tian kuriozaĵon, ke ĝia memstara uzo respondas nur al unu el la tri : rusa ujo estas ia vazo, poto, ktp... uzata ĉe rusoj, ĝi estas nek rusa arbo nek rusa lando.}}
===Sufiksoj -UJ- kaj -I-===
 
Laŭ [[Claude Gacond|Claude]] <ref>Gacond, Claude. Historio pri la internacia lingvo, 5-a parto Influo de Volapük super esperanto, 235-a radioprelego, 1968.04.10 & 13</ref> kaj [[Andrée Gacond]], oni malfacile komprenas la zamenhofan uzon de la [[sufikso]] [[uj]], se oni forgesas rigardi al la lingvo Volapuko. En tiu lingvo la [[landnomo]]j finiĝas per ''än''. [[Belgio]] estas ''Beljän ''; [[Portugalio]], ''Bodugän'' ; [[Danlando]], ''Dän'' ; [[Germanio]], ''Deutän'' ; [[Alzaco]], ''Elsasän'' : [[Francio]], ''Flentän'' ; [[Grekio]], ''Glikän'' ; [[Svislando]] ''Jveizän''. Tiu sufikso ''än'' estas [[mallongigo]] de la [[radiko]] ''län'', kiu korespondas al nia vorto ''lando'' (la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto, do la sufikso por la landnomoj ne povis esti län). Fakte en Volapuko oni dirisdirus por tiuj landnomoj ''Belgland'', ''Portugalland'', ''Danland'', ''Germanland'', ''Alzacland'', ''Francland'', ''Grekland'', ''Svisland'', se oni volasvolus fari komparon kun niaj propraj radikoj. Laŭ la aŭtoroj, Zamenhof, kiu serĉis por la tiam forĝata lingvo rimedojn, kiuj reguligas la vortfaradon, ne povis ne rimarki tiun sufikson ''än''. Ni scias, dank'danke al klarigoj ĉerpitaj ĉe Gaston Waringhien<ref name="GW"/>, kiel Zamenhof forĝis la sufikson ''uj''. Tiu sufikso ne plu signifas [[lando]], [[regno]], [[teritorio]], sed [[entenilo]], [[skatolo]]. Tio kondukos al neatenditaj konsekvencoj.
En [[Lingvo kaj Vivo]] Waringhien <ref name="GW"/> diras, ke {{cquote| la sufikso -uj estas io unika en esperanto : neniu alia sufikso havas tri signifojn tiel diversajn, neniu alia prezentas tian kuriozaĵon, ke ĝia memstara uzo respondas nur al unu el la tri : rusa ujo estas ia vazo, poto, ktp... uzata ĉe rusoj, ĝi estas nek rusa arbo nek rusa lando.}}
 
En Volapuko la radikoj ne havas precizan signifon kiel en Esperanto. Ili akiras precizan signifon nur kiam ilin kompletigas precizigaj [[afikso]]j. ''Brit'' por signifi [[brito]] devas ricevi la sufikson ''el'' : ''Britel'' do signifas brito. Por diri [[Britio]] oni devas uzi la landnoman sufikson ''än: Britän'' ; por havi la [[adjektivo]]n ''brita'' oni devas uzi la adjektivan sufikson ''ik'' : ''Britik''. Resume, deel la neŭtrala radiko ''brit'' Volapuko formasformiĝas per precizaj sufiksoj ''Britel = brito'', ''Britän = Britio'' kaj ''Britik = Brita''. Ekzemple pri lando Brazilo. Unue la radiko por tiu teritorio estis ''Basil'', poste ĝi reprenis la literon ''r'' kaj iĝis ''Brasil'' en reformo de [[Arie de Jong]]. Al ''Britel = brito'' respondas ''Brasilel = brazilano'' ; al ''Britän = Britio'' respondas ''Brasilän = Brazilo'' kaj al ''Britik = brita'' korespondas ''Brasilik = brazila''. Kiel oni konstatas, tiu paralelismo ne ekzistas en Esperanto. La esperanta strukturo ne permesas ĝin. La radiko ''brit'' en Esperanto signifas la [[homo]]n, kiu loĝas en iu teritorio, parolas iun lingvon, ktp. La radiko ''brazil'' nur difinas iun teritorion. En Volapük la radikoj brit kaj brasil havas neniam memstarecon. La kunglua sistemo en la du lingvoj ne havas la saman funkcian logikon.
Laŭ [[Claude Gacond|Claude]] <ref>Gacond, Claude. Historio pri la internacia lingvo, 5-a parto Influo de Volapük super esperanto, 235-a radioprelego, 1968.04.10 & 13</ref> kaj [[Andrée Gacond]], oni malfacile komprenas la zamenhofan uzon de la [[sufikso]] [[uj]], se oni forgesas rigardi al la lingvo Volapuko. En tiu lingvo la [[landnomo]]j finiĝas per ''än''. [[Belgio]] estas ''Beljän ''; [[Portugalio]], ''Bodugän'' ; [[Danlando]], ''Dän'' ; [[Germanio]], ''Deutän'' ; [[Alzaco]], ''Elsasän'' : [[Francio]], ''Flentän'' ; [[Grekio]], ''Glikän'' ; [[Svislando]] ''Jveizän''. Tiu sufikso ''än'' estas [[mallongigo]] de la [[radiko]] ''län'', kiu korespondas al nia vorto ''lando'' (la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto, do la sufikso por la landnomoj ne povis esti län). Fakte en Volapuko oni diris por tiuj landnomoj ''Belgland, Portugalland, Danland, Germanland, Alzacland, Francland, Grekland, Svisland'', se oni volas fari komparon kun niaj propraj radikoj. Laŭ la aŭtoroj, Zamenhof, kiu serĉis por la tiam forĝata lingvo rimedojn, kiuj reguligas la vortfaradon, ne povis ne rimarki tiun sufikson ''än''. Ni scias, dank'al klarigoj ĉerpitaj ĉe Gaston Waringhien<ref name="GW"/>, kiel Zamenhof forĝis la sufikson ''uj''. Tiu sufikso ne plu signifas [[lando]], [[regno]], [[teritorio]], sed [[entenilo]], [[skatolo]]. Tio kondukos al neatenditaj konsekvencoj.
 
En Volapuko la radikoj ne havas precizan signifon kiel en Esperanto. Ili akiras precizan signifon nur kiam ilin kompletigas precizigaj [[afikso]]j. ''Brit'' por signifi [[brito]] devas ricevi la sufikson ''el'' : ''Britel'' do signifas brito. Por diri [[Britio]] oni devas uzi la landnoman sufikson ''än: Britän'' ; por havi la [[adjektivo]]n ''brita'' oni devas uzi la adjektivan sufikson ''ik'' : ''Britik''. Resume, de la neŭtrala radiko ''brit'' Volapuko formas per precizaj sufiksoj ''Britel = brito, Britän = Britio'' kaj ''Britik = Brita''. Ekzemple pri lando Brazilo. Unue la radiko por tiu teritorio estis ''Basil'', poste ĝi reprenis la literon ''r'' kaj iĝis Brasil en reformo de [[Arie de Jong]]. Al ''Britel = brito'' respondas ''Brasilel = brazilano'' ; al ''Britän = Britio'' respondas ''Brasilän = Brazilo'' kaj al ''Britik = brita'' korespondas ''Brasilik = brazila''. Kiel oni konstatas, tiu paralelismo ne ekzistas en Esperanto. La esperanta strukturo ne permesas ĝin. La radiko ''brit'' en Esperanto signifas la [[homo]]n, kiu loĝas en iu teritorio, parolas iun lingvon, ktp. La radiko ''brazil'' nur difinas iun teritorion. En Volapük la radikoj brit kaj brasil havas neniam memstarecon. La kunglua sistemo en la du lingvoj ne havas la saman funkcian logikon.
 
{{KunKvadrataTabelEko|larĝeco=80%}}
Tion ne tuj komprenis Zamenhof, opinias la aŭtoroj. Ĝis la periodo de la [[1-a UK|unua Universala Kongreso]] li uzis la sufikson ''uj'' iom kiel la volapukistoj uzis la sufikson ''än''. ''Britujo'', ''Brazilujo'', jen du formoj, kiuj ŝajnis al li logikaj. Fakte ''Britlando'' kaj ''Brazillando'' estus logikaj, sed ''*Brazilujo'' estis vera [[idiotismo]], tio estas peko kontraŭ la [[logiko]] de la lingvo mem. Britujo povas konveni, ĉar oni povas imagi ujon, kiu entenas la [[britoj]]n. Sed oni ne povas imagi ujon, kiu entenas la teritorion [[Brazilo]].
 
La volapukaj ''Bolivän'', ''Nedän'', ''Rilän'', ''Sürän'', ''Kanän'', kiuj–kiuj fakte signifis ''Bolivlando'', ''Nederlando'', ''Irlando'', ''Sirilando'', ''Palestinlando'', se oni volas fari komparon kun niaj propraj radikoj,radikoj– estis tute logikaj en la volapuka sistemo. En Esperanto ilia blinda imitado liverus sub la plumo de Zamenhof tiujn idiotismojn, kiuj hodiaŭ ŝajnas al Gacond lingvaj monstraĵoj : ''Bolivujo'', ''Holandujo'', ''Irlandujo'', ''Sirujo'', ''Palestinujo''.
 
En Volapuko la sufikso ''än'', kiu signifis ''lando, regno, teritorio'', ne nur servis al la forĝado de landnomoj, sed de aliaj negeografiaj konceptoj. Kaj ili estis tute logikaj. Per la radiko ''fat'' (patro) Volapuko povis logike forĝi ''fatän'', kiu signifas [[patrolando]]. Zamenhof provis imiti tiun vorton kun sia ''patrujo''. Al paro Gacond, tiel li forĝis unu el la plej monstraj idiotismoj, kiuj ekzistas en la lingvo internacia.
La landforma i-sufikso estas la vera ekvivalento de la volapuka sufikso ''än''. Pro tio en la medioj de [[SAT]] oni daŭre parolas pri Brazilio, Kanadio kaj patrio. Tiuj konstruoj estas absolute logikaj. Brazilio, Kanadio ne signifus la lando de la braziloj, de la kanadoj, kiel asertas kelkaj kritikantoj, sed Brazillando, Kanadlando. Kaj la vorto ''patrio'' ŝajnas bona solvo al la idiotismo patrujo.
 
== Influoj al gramatiko ==
 
=== Influo al demandformoj ===
 
Mankas universala maniero por esprimi la distingon inter [[indiko]] kaj [[demando]]. Zamenhof elektis, ne hazarde, uzi vorteton ''ĉu''. Li bone sciis du etnolingvojn, kiuj havas demandan morfemon: en la [[pola]] ĝi estas ''czy'' kaj en la [[rusa]] ''li''. Estas rimarkinde, ke [[Johann Martin Schleyer|Schleyer]] elektis la rusan [[morfemo]]n kaj iom modifis ĝian enklitikan funkcion en la [[fontolingvo]]. En Volapuko ĝi fariĝas silabo ligita per streketo kun la verbo aŭ alia taŭga vorto.
*:a. Labob-li? (Ĉu mi havas?)
 
Sed, se okazas konsonantgrupiĝo konsistanta el du ''l''-oj aŭ tri konsonantoj, la partikulo fariĝas proklitiko; ĝi staras antaŭ la verbo kaj ligiĝas kun ĝi per streketo.
*:b. Li-ogoloms? (Ĉu li iros?)
 
Zamenhof tamen preferis uzi la polan partikulon. KunPer la formo ''ĉu'' ĝi aperis jam en 1881-1882 en teksto de la dua pra-Esperanto. Same kiel sia pola [[etimo]] ''czy'', la Esperanta demanda [[adverbo]] aŭ partikulo ''ĉu'' staras ĉe la komenco de aserta frazformo, ne havanta alispecan demandan adverbon. Per tiu ĉi rimedo Zamenhof evitis la bezonon uzi trian metodon formuli demandajn frazojn, nome per inversigo de la vortordo kiel en la [[germana lingvo]].<ref>Golden, Bernard. Demandaj formoj en Esperanto. Espero Katolika 1-2. 1984</ref>
 
=== Influo al korelativoj ===
 
Gaston Waringhien <ref name="GW"/> ankaŭ rimarkis la provon ĉe Zamenhof tabeligi la vortojn, kiujn ni hodiaŭ nomas [[korelativo]]jn. Estas simileco ekzistanta inter la esperanta korelativa tabelo kaj multaj volapukaj tabeloj.
 
En la volapuka vortaro estas la vorto ''ki'', kiu estas tiel difinita : demanda prefikso. Demandajn vortojn formas tiu prefikso. En Volapuko la finiĝo de la [[adjektivo]]j estas ''-ik''. EkivalentoEkvivalento en Esperanto : ''a''. Uzante la eŭfonian literon ''m'' Volapuko formas la demandan vorton ''kimik'', al kiu oni respondas per adjektivo. Esperanta ekvivalento : ''kia'', al kiu oni ankaŭ respondas per adjektivojadjektivo. En Volapuko la finiĝo de la adverboj estas ''o''; ''Kimikokimiko'' atendas [[adverbo]]n kiel respondon. Esperanta ekvivalento: ''kiel'', al kiu oni respondas per adverbojadverbo.
 
Volapuko havas sufikson por la tempo, kiun Esperanto ne konas. Tiu sufikso ''üp'' permesis formi demandan vorton, kiu atendas tempan respondon : ''kiüp''. Esperanta ekivalento: ''kian'', kiu baldaŭ fariĝis nia ''kiam''. En Volapuko kaŭzo estas ''kod'', tiu radiko permesis formi demandan vorton por la kaŭzoj : ''kikod''. Esperanta ekvivalento : ''kial''. ''Kiom'' tradukiĝas en Volapuko per ''kimna''. Jen nova ''ki''-vorto formita kunper ''-na'', nombra [[sufikso]], kiun Esperanto ne posedas.
 
La paralelismo fariĝas ankoraŭ pli frapa, kiam oni rimarkas, ke en Volapuko la demonstraj vortoj formiĝas per la [[prefikso]] ''at-'' kaj ''et-''. Esperanta ekvivalento ''ti-''. Al la volapukaj ''atos'' kaj ''etos'' korespondas la esperantaj ''ĉi tio'' kaj ''tio''.
La negacio formiĝas en Volapuko per ''n-''; al la volapüka ''nos'' korespondas la esperanta ''nenio''.
 
La granda diferenco inter Volapuko kaj Esperanto estas, ke en Volapuko tiuj [[afikso]]j ne nur estas uzataj por la formado de tiuj korelativoj. En tiu lingvo al la demando ''kiüp'' oni povispovas respondi ''cilüp''. Litera traduko : ''Kiam ? *Infanam''. ''*Infanam'' signifus en la tempo de la infaneco.
 
Volapuko havas sufikson por la lokoj, kiu similas al esperanta ''ej-''. Tiu sufikso ''öp'' ebligas konstrui demandan vorton por la lokoj : ''kiöp''. Esperanta ekvivalento devus esti ''*kiej''. Pro la [[mova akuzativo]] Zamenhof devis ŝanĝi tiun ''*kiej'' en ''kie''. Pro tio li devis transformi ''kie'' en ''kiel''.
 
{{KunKvadrataTabelEko}}
| -iko || -e || kimiko || kiel || iko-vorto || e-vorto
|-
| -üp || -am || kiüp || kiam || üp-vorto <br/> cilüp || tempoesprimo<br/> ''infanam'' = en la infanaĝo
|-
| -öp || (-ej-) -e || kiöp || ''kiej'' → kie || ||
|}
 
== Influo al verbsistemo ==
 
[[Bernard Golden]] <ref>Golden, Bernard. The influence of Volapük on Esperanto as indicated by lexical data. Wiesbaden: Vieweg, 1980</ref> esploris la influon de Volapuko al Zamenhof. Al li estas evidente, ke Volapuko influis Esperanton, eble plej klare, kiam temas pri la karakterizaj vokaloj en la konjugacio de la verboj.
 
En Volapuko [[prezenco]] estas montrata per [[vokalo]] ''-a'' (kutime ĝi falas); [[imperfekto]] per ''- ä'', [[preterito]] per ''- e'', [[pasinta preterito]] ([[perfekto]]) per ''- i''; [[futuro]] per ''-o'', [[preterita futuro]] per ''- u'' ktp. Nu, oni rimarkas, ke almenaŭ kelkaj tempoindikajtempindikaj vokaloj de Volapuko (prezenco en –a''a'', unu el la preteritoj en -''i'', la futuro en ''o'') ne retroviĝas en pra-Esperanto 1881-1882, sed retroviĝas en Esperanto 1887 (imperfekta formo en ''-e'' – proksima–proksima al la litero ''-ä'' de la sama tempoindikotempindiko en Volapuko -Volapuko– eble ekzistis en kelkaj fazoj de Esperanto, sed estis tiam malaperinta).
 
Oni ne povas scii, ĉu la volapuka tempoindikatempindika vokalsistemo vere influis la elekton de tiuj samvaloraj vokaloj ankaŭ en Esperanto de 1887: fakte oni povus atingi la samon surbaze de logika utiligo de la sinsekvo de la kvin vokaloj ''a'', ''e'', ''i'', ''o'', ''u'' (prezenco, imperfekto, preterito, futuro, imperativo), sed tio ne klarigas la kombinadon de precize tiuj vokaloj kun precize tia temposinsekvo (kial ne preterito, imperfekto, prezenco, imperativo, futuro, aŭ la malo?); oni povas ankaŭ imagi, ke vokalsinsekvoj de aliaj lingvosistemoj estus povintaj influi tiun elekton.
 
{{KunKvadrataTabelEko|larĝeco=40%}}
|}
 
== Vidu ankaŭ ==
 
* [[Esperanta etimologio]]
* [[Esperanto kaj Volapük]] (traktaĵo de L.L. Zamenhof)
* [[Korelativo]]
 
== Referencoj ==
 
<references />
 
== Eksteraj ligiloj ==
 
==Eksteraj ligiloj==
* [http://www.esperantoland.org/ebea/ Pliaj fontoj] pri la influo de Volapuko sur Esperanto en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA) (serĉu je "volap" en "ĉiuj kampoj")
 
87

redaktoj