Milankoviĉ-cikloj: Malsamoj inter versioj

e
Mi alkonformigas terminaron al la esperanta leksiko.
e (Mi korektas malgrandan eraron.)
e (Mi alkonformigas terminaron al la esperanta leksiko.)
[[Dosiero:MilankovicCiklojOrbitokajKernojReapudskribita.png|eta|411x411ra|Pasintecaj kaj estontecaj Milankoviĉ-cikloj. [[:en:VSOP_(planets)|VSOP]] eblas prognozi tre precize pasintecajn kaj estontecajn orbitajn parametrojn. Ĝi bildigas la variadojn de: aksa dekliniĝo (bluo); orbita ekscentreco (verdo); perihelia longo (purpuro); precesia indico (ruĝo), kiu kune kun dekliniĝo kontrolas la sezonan ciklon de la sunradiado.<ref>Karney, Kevin. [http://www.precisedirections.co.uk/Sundials/E-o-T_Variability.pdf "Variation in the Equation of Time"] (PDF).</ref> – Kalkulita taga averaĝa sunradiado ĉe la supro de la atmosfero (nigro), je la tago de la somera [[solstico]] ĉe latitudo de 65º N. – [[Benta zono|Bentaj]] [[Foraminifero|foraminiferoj]] (malluma ruĝo) kaj – [[Glacikerno]] de la [[Vostok-Stacio]] (malluma verdo), montras dun malsamajn [[Indikilo (klimato)|indikilojn]] de pasinteca tutmonda marnivelo kaj temperaturo, devenitaj de oceanaj sedimentoj kaj antarkta glacio respektive. La vertikala griza linio montras nunan tempon, je 2 kilojaroj A.D (jaro 2000).]]
'''Milankoviĉ-cikloj''' (''Milanković-'' se oni konservas la originalan literumon en serba lingvo; aŭ ''Milankovitch-'' laŭ la angla transskribado de la nomo) priskribas la kolektivan efikojn de la ŝanĝoj en la [[Tero|teraj]] movadoj sur ĝia [[klimato]]. Ili estis nomitaj laŭ la serba [[Terfiziko|terfizikisto]] kaj astronomistoastroscientisto [[Milutin Milanković]], kiu en la 1920 teoriigis ke la variadoj en la ekscentreco, la [[aksa dekliniĝo]] kaj la [[precesio]] de la tera orbito forte influas la klimatajn skemojn sur la Tero, tra orbita devigo.
 
== Priskribo ==
Fine, la ekscentreco de la tera orbito varias inter 0,000055 kaj 0,0679. La komponantoj de tiu orbita variado sekvas ciklajn padronojn kun malsamaj periodoj kiuj iras de 96.000 al 413.000 jaroj, kaj kiuj kolektive kombiniĝas lakse en cikloj da 100.000 jaroj.
 
[[Joseph Adhemar]], [[James Croll]] kaj aliaj sciencistoj jam antaŭenigis similajn astronomiajnastrosciencajn teoriojn en la 19-a jarcento, sed la konfirmo estadis malfacila pro la manko de fidinde datita evidenteco kaj dubojn pri kiuj precizaj periodoj estis gravaj. Nuntempe, la studo de teraj materialoj kiuj estis senŝanĝaj dum jarmiloj ebligas scii la historion de la tera klimato. StudojDatadaj de la kronologiostudoj de antarktaj [[Glacikerno|glacikernoj]], per analizo de la proporcio inter oksigeno kaj nitrogeno en aeraj vezikoj kaptitaj en la glacio –kiuj ŝajnas respondi rekte al la loka sunradiado–, konkludis ke la klimata respondo dokumentita en la glacikernoj estis pelita de la Nordanorda Duonglobaduonsfera sunradiado kiel la Milankoviĉ-hipotezo proponis.<ref>Kawamura ''et al.,'' ''Nature,'' 23 August 2007, vol 448, pp 912–917.</ref> Analizo de profundaj oceanaj specimenoj kaj influega scienca referaĵo de [[James Hays|Hays]], [[John Imbrie|Imbrie]] kaj [[Nicholas Shackleton|Shackleton]]<ref>Hays, J. D.; Imbrie, J.; Shackleton, N. J. (1976). "Variations in the Earth's Orbit: Pacemaker of the Ice Ages". ''Science''. '''194''' (4270): 1121–1132. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1126/science.194.4270.1121|10.1126/science.194.4270.1121]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17790893 17790893].</ref> provizas aldonan subtenon al la Milankoviĉ-hipotezo per fizikaj artefaktoj. Tamen, ekzistas ankoraŭ kelkaj observadoj ke la hipotezo ne plene kialigas.
 
== Problemoj ==
Kelkaj modeloj povas reprodukti la ciklojn de 100.000 jaroj kiel rezulto de ne-linearaj interagoj inter malgrandaj ŝanĝoj en la tera orbito kaj internaj osciladoj de la klimata sistemo.<ref name="Ghil1994">{{cite journal|first=Michael|last=Ghil|title=Cryothermodynamics: the chaotic dynamics of paleoclimate|journal=Physica D|volume=77|issue=1–3|year=1994|pages=130–159|doi=10.1016/0167-2789(94)90131-7|bibcode=1994PhyD...77..130G}}</ref><ref name="Gildor2000">{{cite journal|vauthors=Gildor H, Tziperman E|title=Sea ice as the glacial cycles' climate switch: Role of seasonal and orbital forcing|journal=Paleoceanography|volume=15|issue=6|year=2000|pages=605–615|doi=10.1029/1999PA000461|bibcode=2000PalOc..15..605G}}</ref>
 
Jung-Eun Lee, de la ''Brown University'', proponas ke la precesio ŝanĝas la kvanton de energio kiun la Tero absorbas, ĉar la granda kapablo de la Sudasuda Duongloboduonsfero por kreskigi glacion reflektas pli energion for de la Tero. Plie, Lee diras, "precesio gravas nur kiam ekscentreco estas granda. Jen kial ni vidas cliklojn da 100.000 jaroj pli fortajn ol la cliklojn da 21.000 jaroj".<ref>{{Cite web|url=https://m.phys.org/news/2017-01-earth-orbital-variations-sea-ice.html|title=Earth's orbital variations and sea ice synch glacial periods|author=Kevin Stacey|publisher=m.phys.org|date=2017-01-26}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2016GL071307/abstract|title=Hemispheric sea ice distribution sets the glacial tempo|first1=Jung-Eun|last1=Lee|first2=Aaron|last2=Shen|first3=Baylor|last3=Fox-Kemper|first4=Yi|last4=Ming|date=1 January 2017|publisher=|journal=Geophys. Res. Lett.|pages=2016GL071307|via=Wiley Online Library|doi=10.1002/2016GL071307}}</ref>
 
Iuj asertis ke la longo de la klimato registro estas nesufiĉa por establi statistike-signifan rilaton inter klimato kaj ekscentrecaj variadoj.<ref name="Wunsch2004">{{cite journal|first=Carl|last=Wunsch|title=Quantitative estimate of the Milankovitch-forced contribution to observed Quaternary climate change|journal=Quaternary Science Reviews|volume=23|year=2004|pages=1001–12|doi=10.1016/j.quascirev.2004.02.014|issue=9–10|bibcode=2004QSRv...23.1001W}}</ref>
== Pasinteca kaj estonteca stato ==
[[Dosiero:InsolationSummerSolstice65N.png|eta|500x500ra|Pasinteco kaj estonteco de la taga averaĝa sunradiado ĉe la supro de la atmosfero je la tago de la somera solstico, ĉe latitudo 65º N. La verda kurbo premisas ekscentrecon fiksitan en 0. La ruĝa kurbo uzas la faktan (antaŭditan) valoron de e. La blua punkto priskribas la nunajn kondiĉojn, je 2 kilojaroj A.D.]]
Nuntempe, la [[perihelio]] okazas dum la suda somero kaj la [[Afelio|apohelio]] dum la suda vintro. Tiel, la sezonoj en la Sudasuda Duongloboduonsfero devus esti pli ekstremaj ol la sezonoj en la Nordanorda Duongloboduonsfero. La relative malalta ekscentreco de la nuna orbito kaŭzas 6.8% diferencon en la kvanto de sunradiado dum la somero inter la du duonglobojduonsferoj.
 
La orbitalaj variadoj estas antaŭvideblaj,<ref name="Varadi2003">{{cite journal|author1=F. Varadi|author2=B. Runnegar|author3=M. Ghil|title=Successive Refinements in Long-Term Integrations of Planetary Orbits|journal=The Astrophysical Journal|volume=592|year=2003|pages=620–630|url=http://astrobiology.ucla.edu/OTHER/SSO/SolarSysInt.pdf|format=PDF|doi=10.1086/375560|bibcode=2003ApJ...592..620V}}</ref> do ajna modelo kiu rilatigas la orbitalajn variadojn al la klimato povas esti ekszekvita por antaŭdiri la estontecan klimaton. Tamen, la meĥanismo per kiu la orbita devigo influas la klimaton ne estas bone komprenita; kaj la homa aktiveco (antropogenaj efektoj) povas ankaŭ influi la klimaton. En la plej rimarkinda antropogena ekzemplo, la orbita devigo –pelita de la Milankoviĉ-cikloj– estis en malvarmiĝanta fazo dum miloj de jaroj, sed tiu malvarmiĝa tendenco estis inversigita en la 20-a kaj la 21-a jarcentoj, pro [[Tutmonda varmiĝo|varmiĝo]] kaŭzita de la pliigitaj antropogenaj emisioj de [[Forceja gaso|forcejaj gasoj]].<ref>{{cite journal|last0=Harshit|first0=H. P.|last1=Kaufman|first1=D. S.|last2=Schneider|first2=D. P.|last3=McKay|first3=N. P.|last4=Ammann|first4=C. M.|last5=Bradley|first5=R. S.|last6=Briffa|first6=K. R.|last7=Miller|first7=G. H.|last8=Otto-Bliesner|first8=B. L.|last9=Overpeck|first9=J. T.|last10=Vinther|first10=B. M.|author32=Arctic Lakes 2k Project Members|last11=Abbott|first11=M.|last12=Axford|first12=M.|last13=Bird|first13=Y.|last14=Birks|first14=B.|last15=Bjune|first15=H. J. B.|last16=Briner|first16=A. E.|last17=Cook|first17=J.|last18=Chipman|first18=T.|last19=Francus|first19=M.|last20=Gajewski|first20=P.|last21=Geirsdottir|first21=K.|last22=Hu|first22=A.|last23=Kutchko|first23=F. S.|last24=Lamoureux|first24=B.|last25=Loso|first25=S.|last26=MacDonald|first26=M.|last27=Peros|first27=G.|last28=Porinchu|first28=M.|last29=Schiff|first29=D.|last30=Seppa|first30=C.|last31=Seppa|first31=H.|title=Recent Warming Reverses Long-Term Arctic Cooling|doi=10.1126/science.1173983|journal=Science|volume=325|issue=5945|pages=1236–1239|year=2009|pmid=19729653|pmc=}}</ref>
 
La kvanto de sunradiado en la Norda Duonglobo ĉe 65° N ŝajnas esti rilatigita kun okazaĵo de glaciiĝoj. AstronomiajAstroscienciaj kalkuloj montras ke la somera sunradiado ĉe 65° N devus pliiĝi laŭgrade dum la proksimaj 25.000 jaroj.<ref>{{cite web|url=http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/milankovitch.html|title=NOAA Paleoclimatology Program – Orbital Variations and Milankovitch Theory|publisher=}}</ref> Dum la proksimaj 100.000 jaroj, la orbita ekscentreco estos malalta ol la aktuala valoro. La ŝanĝoj en la somera sunradiado ĉe la Nordanorda Duongloboduonsfero estos regitaj de la ŝanĝoj en aksa dekliniĝo ε. Neniu malpliiĝo en la somera sunradiado ĉe 65° N, sufiĉa por kaŭzi glaciperiodo, estas atendita dum la proksimaj 50.000 jaroj.
 
Studo de Imbrie kaj Imbrie, ofte citata, konkludis ke "Se oni ignoras la antropogenajn kaj aliajn eblajn fontojn de variado agantajn je cliklaj frekvencoj pli altaj ol 19.000 jaroj, ĉi tiu modelo antaŭdiras ke la longdaŭranta malvarmiĝa tendenco kiu komencis antaŭ 6.000 jaroj daŭrigos dum la proksimaj 23.000 jaroj".<ref name="Imbriel1980">{{cite journal|author1=J Imbrie|author2=J Z Imbrie|title=Modeling the Climatic Response to Orbital Variations|journal=Science|volume=207|issue=4434|year=1980|pages=943–953|doi=10.1126/science.207.4434.943|pmid=17830447|bibcode=1980Sci...207..943I}}</ref>  Tamen, pli freŝaj studoj sugestas ke la nuna varma klimato povas daŭri alian 50.000 jarojn..<ref name="Berger2002">{{cite journal|authors=Berger A, Loutre MF|title=Climate: An exceptionally long interglacial ahead?|journal=Science|volume=297|issue=5585|year=2002|pages=1287–8|doi=10.1126/science.1076120|pmid=12193773}}</ref><ref>{{cite journal|title=Critical insolation–CO2 relation for diagnosing past and future glacial inception|authors=A. Ganopolski, R. Winkelmann & H. J. Schellnhuber|journal=Nature|volume=529|pages=200–203|year=2016|doi=10.1038/nature16494}}</ref>
 
== Efikojn preter la Tero ==
Oni estas eltrovinta ke aliaj planedoj en la Sunsistemo havas Milankoviĉ-ciklojn. Plejparte, tiuj cikloj ne estas tiel intensaj aŭ kompleksaj kiel la tera cikloj, sed ili havas tutmondan geologiangeosciencan efikon sur la movado de moveblaj solidoj kiel akvo, nitrogenaj glacioj aŭ hidrokarbonaj lagoj. La konataj koncernitaj planedoj estas:
 
'''Marso'''
 
== Vidu ankaŭ ==
* [[Paleoklimatologio|Paleoklimatoscienco]]
* [[Astronomio|Astroscienco]]
* [[Glaciepoko]]
* [[Indikilo (klimato)|Klimata indikilo]]
83

redaktoj