Tajvano: Malsamoj inter versioj

45 bitokojn forigis ,  antaŭ 2 jaroj
Diversaj lingvaj ĝustigoj.
(Diversaj lingvaj ĝustigoj.)
{{ĝermo-geografio}}{{TemasPri|la nuna ŝtato de Respubliko Ĉinio|la historia periodo ĝis [[Ĉina Popola Respubliko]]|Respubliko Ĉinio (1912-1949)}}
{{PorA}}
 
 
* '''Regionkodo:''' TW.
* '''Nacia nomo:''' ''Respubliko Ĉinio'', [o] ''Chung-hua Min-kuo'' (laŭ [[Wade-Giles]]), ''Zhonghua Minguo (中華民國)'' ([[Pinjino|pinjine]]); Ĉina Tajpeo (uzata ĉe OlimpikojOlimpiaj Ludo k.s.).
* '''Areo:''' 35.980 kv.km.
* '''Loĝantaro:''' 22,1 mln.
* '''Oficiala lingvo:''' [[Ĉina lingvo]] (skribe tradicia).
* '''Ĉefurbo:''' [[Tajpeo]].
* '''GNPMNP:''' totala - 283 mlrd $; pokapa - 16.500 $.
* '''Organizoj:''' [[UNO]] ([[1945]]-[[1972|72]]). En 1972, UNO agnoskis la [[Ĉinio|Popolrespublikon ĈinioĈinion]], kaj transdonis la UN-membrecon al ĝi, forprenante ĝin de Tajvano (kiu gajnis la membrecon en 1945).
* '''Eksporto:''' elektrovaroj, maŝinindustria produktaĵo, tekstilaĵojteksaĵoj.
 
Insulo proksime de la kontinenta [[Ĉinio]]. Aŭtonoma regiono. Ĝi estas efektiva protektorato de [[Usono]].
-->
'''Tajvano''' (ĉine: ''Táiwān'', 臺灣 aŭ 台灣), antaŭe konata kiel Formozo (nomo donita de la portugaloj), oficiale la '''Respubliko de Ĉinio''' (ĉine: 中華民國; pinjine: Zhōnghuá Mínguó; esperante: Ĉongĥua Minkuo) estas [[insulo]] situanta sud-oriente de la [[kontinento|kontinenta]] [[Ĉinio]]. Tajvanaj najbaroj inkludas ĈinioĈinion, [[Filipinoj]]n, kaj [[Japanio]]n. Ĝi, kun kelkaj aliaj insuloj, konsistigas la [[Respubliko Ĉinio (1912-1949)|Respublikon Ĉinion]] (''Zhōnghuá mínguó'', 中華民國), kiu fondiĝis en [[1911]]. Tajvano estas la plej popolriĉa ŝtato ne membranta en [[Unuiĝintaj Nacioj]] ŝtato kaj la plej granda ekonomio eksterenekstere de la Unuiĝintaj Nacioj.
 
LaEn la insulo Tajvano estisloĝis ĉefe loĝata de tajvanatajvanaj praloĝantoj antaŭ ol ĉinoj komencis enmigri al la insulo en la deksepa jarcento. Eŭropaj kolonioj kaj la Reĝlando de Tungningo establiĝis baldaŭmallonge antaŭ ol la [[Dinastio Qing|Dinastion Ĉingon]], la lasta dinastio de Ĉinio, aneksis la insulon.
 
== Historio ==
=== Prahistorio de Tajvano ===
Indicoj de homa [[setlado]] en Tajvano datiĝas ĝis antaŭ 30.000 jaroj, kvankamsed la unuaj loĝantoj de Tajvano estis eble [[geno|gene]] malsimilaj de ajna grupo nun loĝanta en la insulon. Antaŭ ĉ. 4.000 jaroj, prauloj de la nunaj tajvanaj [[aborigenoj de Tajvano|aborigenoj]] setlis en Tajvano. Ĉi tiuj aborigenoj havas genan rilaton kun [[malajoj]] kaj [[Polinezio|polinezianoj]], kaj lingvistoj klasas iliajn lingvojn kiel [[aŭstroneziaj lingvoj|aŭstroneziajn]]. Oni supozas ke oni povas spuri la praularon de polinezianoj ĝis Tajvano.
 
=== Fruaj setladoj ===
[[hanoj|Hanaj]] [[ĉinoj]] eksetlis en la insularo [[Penghuoj]] (nomata ankaŭ Peskadoroj aŭ ''Pescadores'') en la 12a jarcento, sed la malamikaj [[tribo]]j de Tajvano kaj ĉi ties manko de la [[komerco|komercaj]] [[resurso]]j valoraj tiuepoke igis ĝin nealloga ĝis la 16a jarcento, krom por "okazaj aventuristoj aŭ fiŝistoj emaj al interŝanĝado de varoj".
 
Registraĵoj el la antikva Ĉinio montras, ke hanaj ĉinoj eble konis la ekziston de la ĉef-insulo Tajvano jam de la periodo de la Tri Reĝlandoj (3a jarcento, 230 a.K.), doninte al proksimaj insuloj nomojn kiel Granda ''Liuqiu'' kaj Eta ''Liuqiu'' (etimologie, sed eble ne semantike, identaj al ''Ryūkyū'' en la [[japana lingvo|japana]]), kvankam neniun el tiuj nomoj oni povis rilatigi definitive kun la ĉef-insulo Tajvano. Oni asertis sed ne pruvis, ke la [[admiralo]] Cheng Ho (Zheng He) de la [[dinastio Ming]] vizitis Tajvanon inter 1403 kaj 1424.
 
=== Nederlanda Orient-hinda Kompanio (1624-1662) ===
En 1624 la nederlanda '''Vereenigde Oostindische Compagnie''' (VOC), la [[Nederlanda Orient-hinda Kompanio]] (VOC), instalis sin en la insulo, ĉar sur la kontinenta Ĉinio (tiam nomitanomAta Cathay) tio estis malpermesitamalpermesata. La administrado de la nederlanda Formozo estis organizitaorganizata el laekde fortikaĵo nomata Fort Zeelandia, anstatauen Tainanla nuna [[Tajnan]]. La insulo ne estis okupitaokupata, sed oni kunlaboris kun la lokaj estroj. La VOC organizis la edukadon kun la celo kristianigikristanigi la indiĝenan loĝantaron. La VOC ankaŭ konstruigis sukero-plantejojn.
 
La indiĝena loĝantaro estis familefamilie rilatitaparenca al la filipinanoj. Pro la ekonomia sukceso de la VOC en la kansukera komerco ekloĝis tie, ekde 1635, ĉiam pli kaj pli da ĉinaj migrantoj. Poste, kiam ĉirkaŭ 1645 civila milito eksplodis ensur la kontinento, tiel ke la dinastiodinastion Ming estis renversita derenversis la dinastio Qing, granda armeo de ribela gvidanto Zheng Chenggong, aliasankaŭ nomata ''Koxinga'', movis sin al la insulo kaj ekbatalis kun lakontraŭ VOC.
 
Kun la kapitulaciokapitulaco de Fort Zeelandia en januaro 1662 venis finonfino alde la VOC-ĉeesto de VOC en Formozo.
 
Ribeloj estis sange supremitaj, se ne fare de la nederlandanoj jes jado fare de la hispanoj aŭ de la ĉinoj. La kulturo de la originalajoriginaj loĝantoj de Tajvano, tiam ankoraŭ nomitanomata Formozo, estis en tiu tempo plejparte forviŝita de la tero <ref>(angla) ''The colonial ‘civilizing process’ in Dutch Formosa, 1624-1662'' de Chiu Hsin-hui (2008) </ref><ref>(nederlanda) ''[http://www.neerlandistiek.nl/2017/06/anthonius-hambroek-en-het-verwaarloosd-formoza/ Anthonius Hambroek en het verwaarloosd Formosa]'', [http://www.neerlandistiek.nl/over-ons/ Neerlandistiek] (nederlandalogio), reta revuo por lingva kaj literatura esploro, 1-a julio 2017.</ref>.
 
=== Reĝlando Dongning (1645-1683) ===
Ĝis 1683 la posteuloj de Koxinga regis la insulon kiel la ReĝlandoReĝlandon Dongning. En tiu jaro la dinastio Qing konkeris la insulon, kaj el adminiustraadministra vidpunkto ĝi fariĝis parto de la ĉina provinco de Fujian.
 
=== Respubliko Tajvano sub japana regado ===
{{Vidu ankaŭ|Respubliko de Tajvano (1895)}}
Tajvano estis cedita al la Japana Imperio en 1895, post kiam Ĉinga Dinastio estis venkitajvenkita en la Unua Ĉina-Japana Milito. Krom la 184 tagoj, dum kiuj ĝi estis deklarita sendependa, la Respubliko Tajvano kaj poste la Respubliko Ĉinio estis sub la japana regado de 1895 ĝis 1945.
 
=== Historio de la Respubliko Ĉinio (1912-1949) ===
{{Vidu ankaŭ|Respubliko Ĉinio (1912-1949)}}Dum Tajvano estis sub japana regoregado, la Respubliko Ĉinio establisestabliĝis sur la kontinento en 1912 post la falo de la Dinastio Ĉingo. Post la japana kapitulaco al la aliancanoj en 1945, laprenistransprenis kontrolonregadon de Tajvano.
 
=== Historio de la Respubliko Ĉinio post 1949 ===
{{Vidu ankaŭ|Historio de Respubliko Ĉinio post 1949}}
 
En 1949, la [[Komunista Partio de Ĉinio]] prenis al si plenan kontrolonregadon de la kontinento kaj fondis la [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinan Popolan Respublikon]]. La RĈ -registaro fuĝis al Tajvano kaj daŭre astertas esti la legitima registaro de la tuta Ĉinio. Hodiaŭ, la ĉefa insulo (Tajvana insulo) konsistigas 99% de ĝia efektiva teritorio.
 
La Respubliko Ĉinio reprezentis "Ĉinion" en Unuiĝintaj Nacioj ĝis 1971 . En 1971, kiel rezulto de Rezolucio 2758, kiu rekonis konstantan membrecon de [[Ĉina Popola Respubliko]] en [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj|Sekureca Konsilio]] de UN, Tajvano eliris el UN. Post la perdo de UN-a memberecomembreco, internacia rekono de la Respubliko Ĉinio grade eroditaerodiĝis, kieldum plej multaj landoj ŝanĝis sian agnoskon de "ĈinionĈinio" rekonon al la ĈPR. Hodiaŭ, 21 UN-aj membroŝtatoj kaj [[Vatikano|la Vatikano]] subtenasvivtenas oficialajn diplomatiajn rilatojn kun la RĈ. Diplomatoj tutmonde evitas menciasmencii "la Respublikaoficialan nomon Ĉinia"Respubliko oficiala nomoĈinio" kaj anstataŭanstataŭe uzas diversajn aliajn nomadojnnomojn kiel Ĉina "Ĉinio-Tajpeo", "Tajvano, Ĉinio" aŭ simple "Tajvano" por raporti al lamencii RĈ.
 
En la 1980-aj kaj fruaj 1990-aj jarojmjaroj Tajvano ŝanĝiĝis de [[milita diktatoreco]] <nowiki/>kun unu -partia sistemo de registaroregado, regitaregata de la [[Kuomintango]], al plurpartia sistemo kun universala voĉdonado. La milita diktatoreco nomiĝis [[Blanka Teroro|La Blankan Teroron]].
 
Tajvano subtenasvivtenas stabilan industrian ekonomion kiel rezulto de la rapida ekonomia kresko kaj industriigo, kiu nomiĝis la [[Tajvano Miraklo]]. Tajvano estas unu el la [[Kvar Aziaj Tigroj]] kaj membro de la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] kaj [[Azia-Pacifika Ekonomia Kunlaborado]]. La 21-a plej granda ekonomio en la mondo, liaĝia alt-teknologia industrio okupas ŝlosilan rolon en la monda ekonomio. Tajvano estas klasifikitaklasiĝas alte enrilate terminoj deal libereco de la gazetaro, sanservo, publika eduko, ekonomia libereco, kaj homa disvolviĝo.
 
La komplikaĵoj de Tajvana historio ekde 1945 kreis kelkajn praktikajn problemojn por liajĝiaj homoj. ŜlosilaŜlosilaj inter tiuj estas la ĝustapreciza naturo de [[Tajvana nacia identeco]], la dubasenca internacia politika statuso de Tajvano, kaj la malfacilamalfacilaj [[Transversajtrans-Marolajmarkolaj ritalojrilatoj]]. En Tajvano, tiuj aferoj generas debaton inter politikaj partioj kaj kandidatoj. La ĈPR daŭre asteriasertas la [[Unu-ĈinoPolitikon pri Politiko]]Unusola Ĉinio, enlaŭ kiu ĝi estas unikala sola laŭ laŭleĝaleĝa registaro de "Ĉinio" kaj ke Tajvano estas provinco de Ĉinio. La ĈPR minacis la uzo deuzi militfortomilitforton kiel respondorespondon al ajna formala deklaro de Tajvana de nacia sendependeco aŭ ajna decido de ĈPR-aj gvidantoj ke paca Ĉinaĉina Unuiĝounuiĝo ne plu eblas.
 
La 16-an de januaro [[2016]] la partio kontraŭstarantaDPP, kiu kontraŭstaras amikiĝon kun [[Ĉinio]] DPP, gajnis la balotojn pripor la parlamento kaj pri la registaro. Fariĝis prezidanto Sinjorinosinjorino [[Cai Ing-ŭen]].
 
== Lingvoj ==
La ĉefaj lingvoj parolataj en Tajvano estas la [[ĉina lingvo|ĉina]] (oficiala lingvo de la Respubliko Ĉinio), la [[hokla lingvo|hokla]] (ofte nomata ankaŭ "tajvana"), la [[hakaa lingvo|hakaa]], kaj la diversaj [[aborigenaj lingvoj de Tajvano|aborigenaj lingvoj]]. Dum en kontinenta Ĉinio oni adaptis la ideogramojn, tiuj reformoj ne estisestas transprenitaj en Tajvano. El tio oni komprenassekvas, ke la skribaj lingvoj de Ĉinio kaj Tajvano ne komplete samas.
 
== Nomoj ==
La nomo "Tajvano" estas elen la angla lingvo "Taiwan", elen la ĉina lingvo "Taiwan.". "Taiwan" signifas ĉine ''grandangranda ankrejon'ankrejo' aŭ ''potencanpotenca markolonmarkolo'' ĉine. Tajvana maljunaMalnova nomo de Tajvano estis "Formozo," el "Formosa" angle kaj portugale. Ĝi signifas "bela insulo" portugale.
 
[[Dosiero:TaiwanFromSRTM30.PNG|eta|<center>mapo de Tajvano farita per [[radaro]], kiu kolore vidigas la insulan reliefon|maldekstra|320x320ra]]
== Geografio ==
{{Ĉefa|Geografio de Tajvano}}
LaTajvanon apartigas disde [[Ĉeftera Ĉinio]] estas apartigita disde Tajvano pere de la [[Tajvana Markolo]].
 
=== Urboj===
504

redaktoj