Egiptio: Malsamoj inter versioj

213 bitokojn aldonis ,  antaŭ 1 jaro
e
Poluradetoj
e (Aqaba ---> Akabo)
e (Poluradetoj)
Egiptio (araba: مصر Misr, egipta araba: مصر Masr), oficiale la Araba Respubliko de Egiptujo, estas transcontinenta lando tra la nordorienta angulo de [[Afriko]] kaj sudokcidenta angulo de [[Azio]] per landponto formita de la [[Sinajo|Sinaja]] Duoninsulo. Egiptio estas lando mediteranea borde de la [[Gaza sektoro|Gaza Bendo]] kaj [[Israelo]] al la nordoriento, la [[Akaba Golfo]] oriente, la [[Ruĝa Maro]] oriente kaj sude, [[Sudano]] sude kaj [[Libio]] okcidente. Tra la golfo de [[Akabo]] kuŝas [[Jordanio]], kaj trans la Sinaja Duoninsulo kuŝas Saud-Arabio, kvankam [[Jordanio]] kaj [[Saud-Arabio]] ne dividas landlimon kun Egiptujo.
 
Egiptio havas unu el la plej longaj historioj de iu ajn lando, traktanta sian heredaĵon reen al la 6-a-4-a jarmilo BCE. Konsiderata kradelo de [[civilizacio]], Malnova Egiptio vidis iujn el la plej fruaj evoluoj de [[skribado]], [[agrikulturo]], [[urbanizado]], organizita [[religio]] kaj centra registaro. Konkretaj monumentoj kiel ekzemple la [[Gizo|Gizaj]] piramidoj[[piramido]]j Neropropo([[Nekropolo de Gizo|nekropolo]]) kaj ĝia Granda [[Sfinkso]], ankaŭ la ruinoj de [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]], [[Karnak]], kaj la [[Valo de la Reĝoj]], reflektas ĉi tiun heredaĵon kaj restas gravan fokuson de scienca kaj populara intereso. La longa kaj riĉa kultura heredaĵo de Egiptio estas integra parto de sia nacia identeco, kiu suferis kaj ofte asimilis diversajn fremdajn influojn, inkluzive de [[greka]], [[persa]], [[roma]], [[araba]], [[otomana]] kaj nubia. Egiptio estis frua kaj grava centro de [[kristaneco]], sed estis plejparte izolita en la sepa jarcento kaj daŭre estas plejparte [[islamano]], kvankam kun grava kristana minoritato.
 
De la 16-a ĝis la komenco de la 20-a jarcento, Egiptujo estis regita de eksterlandaj imperiaj potencoj: la [[Otomana Imperio]] kaj la [[Brita Imperio]]. Moderna Egiptio datiĝas de 1922, kiam ĝi gajnis nominalan sendependecon de la Brita Imperio kiel monarkio. Tamen, brita militaŭkcio de Egiptio daŭrigis, kaj multaj egiptoj kredis, ke la [[monarkio]] estis instrumento de brita [[koloniismo]]. Post la [[revolucio]] de 1952, Egiptio forpelis britajn soldatojn kaj burokratojn kaj finis britan okupacion, ŝtatigis la britan-tenitan Suez-Kanalon[[Sueza Kanalo]]n, ekzilitan[[ekzilo|ekzilis]] Kingla Faroukreĝon [[Faruk la 1-a]] kaj sian familion, kaj deklaris sin kiel [[respubliko]]. En 1958 ĝi kunfandis kun Siro[[Sirio]] por formi la Unuiĝintaj[[Unuiĝinta ArabajAraba RespublikojRespubliko|Unuiĝintan Araban Respublikon]], kiuj solvisdissolviĝis en 1961. Dum la dua duono de la 20-a jarcento, Egiptujo suferis socian kaj religian disputon kaj politikan nestabilecon, batali plurajn armitajn konfliktojn kun Israelo en 1948, 1956, 1967 kaj 1973, kaj okupante la Gazan StipendimeBendon ĝis 1967. En 1980, Egiptio subskribis la Camp David-Agordojn, retiriĝante de la Gaza StrioBendo kaj rekonanteagnoskante Israelon[[Israelo]]n. La lando daŭre alfrontas defiojn de terorismo, politika mizero kaj ekonomia [[subevoluintaj landoj|subevoluo]].
 
Islamo estas la oficiala religio de Egiptujo kaj la araba estas ĝia oficiala lingvo. Kun pli ol 95 milionoj da loĝantoj, Egiptujo estas la plej populara lando en [[Afriko]] kaj la araba mondo, la tria plej popularapopolara en Afriko (post [[Niĝerio]] kaj [[Etiopio]]), kaj la dek-kvina- plej popularajpopolaraj en la mondo. La granda plimulto deda ĝiajsiaj homoj loĝas proksime de la bordoj de la [[Nilo]]-Rivero, areo de ĉirkaŭ 40,000 kvadrataj kilometroj, kie troviĝis la sola arable teritorio. La grandaj regionoj de la sahara dezerto, kiuj konsistigas la plej multajn landojn de Egiptujo, estas malmulte loĝataj. Ĉirkaŭ duono de la loĝantoj de Egiptujo loĝas en urbaj areoj, kun plejparto disvastigita tra la dense popolitaj centroj de plej granda Cairo[[Kairo]], Alejandría[[Aleksandrio]] kaj aliaj gravaj urboj en la Nilo-Delta[[Nildelto]].
 
Egiptio estas konsiderita regiona potenco en Nordafriko, Mezoriento kaj la islama mondo, kaj meza potenco tutmonde. La ekonomio de Egiptio unu el la plej grandaj kaj plej diversigitaj en [[Mezoriento]], kaj estas projektita kiel unu el la plej grandaj en la 21a jarcento. En 2016, Egiptio renkontis Sudafrikon kaj iĝis la dua plej granda ekonomio de Afriko (post Niĝerio). Egiptio estas fondantafondinta membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]], Ne-Alinea [[Movado de Nealiancitaj Landoj]], [[Araba Ligo]], [[Afrika Unio]] kaj [[Organizo de Islama Kunlaboro]].
 
Egiptio estas konsiderita regiona potenco en Nordafriko, Mezoriento kaj la islama mondo, kaj meza potenco tutmonde. La ekonomio de Egiptio unu el la plej grandaj kaj plej diversigitaj en Mezoriento, kaj estas projektita kiel unu el la plej grandaj en la 21a jarcento. En 2016, Egiptio renkontis Sudafrikon kaj iĝis la dua plej granda ekonomio de Afriko (post Niĝerio). Egiptio estas fondanta membro de Unuiĝintaj Nacioj, Ne-Alinea Movado, Araba Ligo, Afrika Unio kaj Organizo de Islama Kunlaboro.
==Nomoj==
La angla nomo Egiptio estas derivita de la Malnova Greka Aígyptos (Αἴγυπτος), tra Meza Franca Egypte kaj Latina Egiptio. Ĝi reflektas plene grekajn linearajn tabulojn kiel a-ku-pi-ti-yo. La adjektivo aigýpti-, aigýptioswas pruntis en Kopta kiel gipatoj, kaj de tie en la araba kiel Qbṭī, reen formita en قبط qubṭ, de kie angla Kopto. La grekaj formoj estis pruntitaj de la malfrua egipta (Amarna) Hikuptah "Memphis", korupteco de la pli frua egipta nomo (⟨Ḥwt-kȝ-ptḥado), kiu signifas "hejmon de la ka (animo) de Ptah", la nomo de templo al la dio Ptah ĉe Memfiso. Strabo atribuis la vorton al populara etimologio, en kiu Aígyptos (Αἴγυπτος) evoluis kiel komponaĵo de Aigaiou huptiōs (Aἰγαίου ὑπτίως), kiu signifas "sub la Egeo".
8 684

redaktoj