Mapuĉoj: Malsamoj inter versioj

59 bitokojn aldonis ,  antaŭ 1 jaro
e
sen resumo de redaktoj
e
[[Dosiero:1897 mapuche 500.jpg|thumb|250px|Foto farita en la jaro 1897 de la geografo [[Hans Steffen]]]]
[[Dosiero:Flag of the Mapuches.svg|thumb|250px|Mapuĉa''Wenu foye'' aŭ la mapuĉa flago.|alternative=]]
La '''mapuĉoj''' {{Etimologio|mapudungun|mapudungun|mapu che|homoj de lando}} estas indiĝena komunumo kiu origine loĝis je centrcentra-suda partoj de [[Ĉilio]] kaj [[Argentino]].Tiu gento ankaŭ pli malofte estas konata sub la nomo 'Araŭkanoj'. Tiun nomon la hispanaj konkerantoj prenis el la nomo Raŭko (la loko kie mapuĉoj loĝas). La nomo raŭko laŭ multaj fakuloj, devenas el la [[keĉua lingvo|keĉua]] ''palqu'' (sovaĝa) aŭ ''awqa'' (ribelema).
Tiu gento ankaŭ plimalofte konatas per la nomo 'Araŭkanoj'. Tiun nomon la hispanaj konkerantoj prenis el la nomo Raŭko (la loko kie mapuĉoj loĝas). Tiu nomo (Raŭko), laŭ multaj fakuloj, devenas el la [[keĉua lingvo|keĉua]] ''palqu'' (sovaĝa) aŭ ''awqa'' (ribelema).
 
La mapuĉa gento estas [[Argentino|argentindevena]] kaj pere de longa migrado prenis la landon trovitan inter la riveroj [[Biobio (rivero)|Biobio]] kaj Toltén.
La «pacigado» en Argentino estis iom pli kruela: Ilia unua klopodo okazis je [[1833]] tio ebligis la okupon de preskaŭ la tuta teritorio norde de la riveroj [[Negro (rivero)|Negro]] kaj [[Limay]] fare de la argentina militistaro, tamen la argentina civitana milito ebligis la reprenon de la perdita lando fare de la mapuĉoj. Mapuĉoj estis definitive venkitaj post la nomata ''Conquista del Desierto'' (Dezerta konkero).
 
Oni uzas la terminon ''[[araŭkanigo]]'' aŭ ''mapuĉigo'' por la procezo de etendo kaj disvastigo de aro de kulturaj trajtoj de la araŭkanoj, kiaj estas la [[mapuĉa lingvo]], kutimoj, kredoj kaj ritaroj, same kiel konoj pri teksado, metalurgio kaj kultivoj al aliaj etnoj kaj popoloj, kiaj ''pehuenches'', [[tehuelĉoj]] kaj [[puelĉoj]]. Tio okazis ĉefe dum la 18a jarcento al la sudo de [[Mendoza]].
 
== Lingvo kaj kulturo ==
La mapuĉoj nomas sian lingvon [[mapudungun]] aŭ mapuĉa lingvo. Temas pri [[aglutina lingvo]], kies rilaton al aliaj lingvoj lingvistoj ankoraŭ ne trovas.
 
== Kulturo ==
Mapuĉoj, samkiel [[ajmara]]oj, [[keĉuo]]j kaj [[atacameño|atakamanoj]], posedis grandan konon rilate al scienco, [[astronomio]] kaj spiritaj aferoj. Ili povis interpreti la movadon de la [[suno]], la [[luno]], la [[stelo]]j kaj eĉ tiun de la planedo [[Venuso]].
 
Mapuĉoj vivtenis sin precipe per agrikulturo. Ilia kulturo baziĝas sur rakontata tradicio, ilia socia kaj religia agado estis regata de la [[Admapu]], pro tio ke ili ne konis skribon. La mapuĉa lingvo nomatas [[mapudungun]]. Temas pri aglutina lingvo, kies rilaton al aliaj lingvoj lingvistoj ankoraŭ ne trovas. Ankaŭ ili posedas aron da ekzercoj similaj al luktartoj kiuj nomiĝas ''kollellaullin'' (koljeljaŭljin'). Ili ludis sporton nomatan palín, ankaŭ nomata "ĉŭeka", kiu tre similas al [[hokeo]].
 
Ili praktikis aron da ekzercoj similaj al luktartoj kiuj nomiĝas ''kollellaullin'' (koljeljaŭljin'). Ili ludis sporton nomatan palín, ankaŭ nomata "ĉŭeka", kiu tre similas al [[hokeo]].
=== Socia Organizado ===
 
=== Socia Organizado ===
Ilia socia organizado baziĝas precipe je familioj kaj interfamiliaj rilatoj. Mapuĉaj familioj konsistas el patro, liaj virinoj kaj gefiloj. La aro de familioj kies rilato konsistas el samaj prauloj nomiĝas ''lof''. La familioj kiuj estas membroj de ĉiu lof loĝas en rukoj (mapuĉaj domoj) kaj helpis unu la alian; ĉiu lof havis [[lonko]]n (lonko = 'kapo' en mapudungun) kiel ĉefon.
 
Katastroftempe, t.e. dum senpluvaj jaroj, epidemioj, invadoj aŭ aliaj grandaj problemoj; kunfandiĝis pluraj reŭe-oj, kreante pligrandan grupon nomatan ''ajljareŭe'' kies estro nomatas ''Maputoki'' (militista ĉefo de militanta regiono). La ajljareŭe-oj akiris gravecon kaj estis ofte-uzata sistemo por lukti kontraŭ la hispanan konkeron.
 
Kaŭze de la kontraŭ-hispana rezistmilito, mapuĉoj devis krei novajn aliancojn por fortiĝi. Do, pluraj ajljareŭe-oj kunfandiĝis, kreante grandegajn grupojn nomatajn '''''Butalmapu''''' (Militaj Zonoj). La Butalmapu-ajn ĉefojn la hispanoj konis kiel ''Gran Toqui'' (Granda Toki). Ekzistis tri Butalmapu-oj, nome '''Lafken-mapu''' (marborda regiono), '''Lelfun-mapu''' (glata meza regiono) kaj '''Inapire-mapu''' (ĉenmontara regiono).
 
=== Religio ===
La mapuĉa mitologio baziĝas precipe je adorado al prauloj, kies ĝenerala nomo estas '''Pillán''' ''(piljan')''. Krom Pillán ekzistas ankaŭ adoro al [[naturo]]. Ili ankaŭ kredas je supera [[diaĵo]], kiu superregas ĉion, nomata '''Ngünechen''' ''(ngjuneĉen`)''. Ngünechen konsistas precipe el kvar diuloj. Antaŭ la kristana influo temis pri kvar individuaj diuloj. Malgraŭ la alta nombro de diaĵoj en la mapuĉa mitologio ili neniam kreis panteonon de propraj dioj, kiel la grekoj aŭ la ĝermanoj faris.
 
La plej elstara religiulo estas la '''Maĉi''' (ĉiam estas ino), kiu organizas la adoron kaj la celebron de pluraj ritualoj. Ekzistas ritualo kiu estas miksaĵo inter adorado kaj amuziĝo nomata '''Guillatún''' ''(giljatun')''.
 
La mapuĉa [[mitologio]] estas tre varia. La legendo pri la kreado de la ĉilia geografio estas rimarkinda: ''La historio de Tenten kaj Kajkaj''. Laŭ mapuĉoj, antaŭ longa tempo ekzistis du grandaj [[serpento]]j, unu estis '''Kajkaj-vilu''' kiu mastris la [[akvo]]n kaj la [[oceano]]n kaj la alia estis '''Tenten-vilu''', kiu mastris la [[fajro]]n kaj la [[vulkano]]jn. Iam, Kajkaj koleriĝis kaj per sia vosto (simila al fiŝa posta naĝilo) ekbatis la akvon kaj la tero inundiĝis. Homoj kaj bestoj senespere petegis helpon al Tenten. Tenten akceptis kaj permesis al ĉiu besto kaj homo rajdi sur sia dorso. La tero denove sekiĝis kaj ĉiuj denove havis trankvilan vivon, ĝis Tenten koleriĝis kaj ĉiuj vulkanoj ekeruptis, do la homoj kaj bestoj forkuris al pli sekura loko.
 
== Vidu ankaŭ ==
* [[Ĉilianoj]]
* [[Mapuĉa lingvo]]
* [[Almendo]]
 
* [[Mapuĉa lingvo]]
 
[[Almendo]]{{projektoj|commonscat=Mapuche}}
== Eksteraj ligiloj ==
* [http://www.redargentina.com/dialectos/araucano.asp RedArgentina.com/Dialectos/Araucano] (hispana-mapuĉa vortaro)
{{projektoj|commonscat=Mapuche}}
* [http://www.redargentina.com/dialectos/araucano.asp RedArgentina.com/Dialectos/Araucano] (hispana-mapuĉa vortaro)
* [http://dmoz.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche/ DMOZ.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche] (direktorio DMOZ)
* http://www.bibliotecasvirtuales.com/biblioteca/LiteraturaLatinoamericana/ercilla/laaraucana.asp (Hispanlingva poemo ''La araucana'')
 
* [http://dmoz.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche/ DMOZ.org/World/Español/Países/Chile/Sociedad/Etnias/Mapuche] (direktorio DMOZ)
== Bibliografio ==
 
* [http://www.bibliotecasvirtuales.com/biblioteca/LiteraturaLatinoamericana/ercilla/laaraucana.asp (Hispanlingva poemo ''La araucana'')]
* Aldunate, Carlos. 1997. Mapuche: gente de la tierra en ''Culturas de Chile''. Santiago, Andrés Bello.
 
* Bengoa, José. 1999. ''Historia del pueblo mapuche: siglo XIX y XX''. [1985]. Santiago de Chile: LOM.
== Bibliografio ==
*(es) Aldunate, Carlos. (1997.), Mapuche: gente de la tierra en ''Culturas de Chile''. Santiago, Andrés Bello.
 
*(es) Bengoa, José. (1999). ''Historia del pueblo mapuche: siglo XIX y XX''. [1985]. Santiago de Chile: LOM.
* Ibarra, Mario. 2003. ''Algunas reflexiones y notas a propósito de algunos tratados,
en éste momento, no reconocidos, firmados entre potencias coloniales o Estados actuales y pueblos indígenas.'' en Seminario de expertos sobre tratados, convenios y otros acuerdos constructivos entre los estados y los pueblos indígenas. Ginebra, Oficina del Alto Comisionado de las Naciones
Unidas para los Derechos Humanos.
 
(es) Ibarra, Mario (2003), ''Algunas reflexiones y notas a propósito de algunos tratados, ''en éste momento, no reconocidos, firmados entre potencias coloniales o Estados actuales y pueblos indígenas.'' en : Seminario de expertos sobre tratados, convenios y otros acuerdos constructivos entre los estados y los pueblos indígenas.'','' GinebraĜenevo, OficinaOficejo delde Altola Comisionadoalta komisaro de lasla NacionesUN por homaj rajtoj.
* Hérnandez, Isabel: ''Autonomía o ciudadanía incompleta. El pueblo mapuche en Chile y Argentina''. Santiago de Chile: Pehuén, 2003. ISBN 956-16-0371-3.
 
*(es) Saavedra PelézHérnandez, Alejandro.Isabel: ''LosAutonomía o ciudadanía incompleta. El pueblo mapuche en la sociedadChile chilenay actualArgentina''. Santiago de Chile: LOMPehuén, 20022003. ISBN 956-28216-4900371-X3.
 
*(es) Verta, Ricardo,Saavedra José AywinPeléz, Andrea Coñuecar y Elicurá Chihauilaf:Alejandro. ''ElLos despertarmapuche delen pueblola mapuche. Nuevos conflictos,sociedad viejaschilena demandasactual''. Santiago de Chile: LOM, 20042002. ISBN 956-282-647490-3X.i
 
(es) Verta, Ricardo, José Aywin, Andrea Coñuecar y Elicurá Chihauilaf: ''El despertar del pueblo mapuche. Nuevos conflictos, viejas demandas''. Santiago de Chile: LOM, 2004. ISBN 956-282-647-3.i
[[Kategorio:Etnoj]]
[[Kategorio:Indianaj etnoj en Argentino]]