Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

39 bitokojn aldonis, antaŭ 4 monatoj
sen resumo de redaktoj
 
Dum la Mezepoko en Eŭropo oni uzis la terminon de «urbaj demokratioj» por aludi al komercaj urboj, ĉefe en [[Italio]] kaj [[Flandrio]], sed reale ili estis regataj pere de [[aristokratio|aristokratia reĝimo]]. Ekzistis ankaŭ kelkaj demokratioj nome kamparanaj, kiel tiu de [[Islando]], kies unua [[parlamento]] kunsidis en 930 kaj tiu de la svisaj kantonoj en la [[13-a jarcento]]. Fine de la [[12-a jarcento]] organiziĝis sur demokratiaj principoj la Kortumoj de la [[Reĝlando Leono]] (1188), dekomence nomita «ayuntamiento» (municipo, urbestraro), pro tio kiu kunigis reprezentantojn de ĉiuj sociaj tavoloj. En verkistoj kiel [[Vilhelmo de Okhamo]], [[Marsilio de Padovo]] kaj [[Johannes Althusius|Altusio]] aperis konceptoj pri la suvereneco de la popolo, kiuj estis konsiderataj kiel revoluciemaj kaj kiuj poste estos kolektitaj de aŭtoroj kiel [[Thomas Hobbes|Hobbes]], [[John Locke||Locke]] kaj [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]]. En Eŭropo la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] kun duopa [[politika sistemo]], nome Demokratio de Nobeluloj aŭ Ora Libereco, karakterizis per la limigo de la povo de la monarko pere de la leĝoj kaj de la leĝofara ĉambro ([[Sejmo (Pollando)|Sejmo]]) kontrolita de la Nobelaro de Pollando (''[[Szlachta]]''). Tiu sistemo estis la antaŭaĵo de la modernaj konceptoj de demokratio,<ref name="Janowski"> Maciej Janowski, ''Pola liberala pensaro'', Universitato de Centra Eŭropo, 2001, ISBN 963-9241-18-0, Google Print: [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN9639241180&id=ieF7NYaEqQYC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=Polish+Lithuanian+Commonwealth+federation&vq=4&sig=ePKU45u4CTs4btOI8KKxV4nwxA4 p.3], [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0887068332&id=8keIXDyF_EoC&pg=PA13&lpg=PA13&dq=Polish+Lithuanian+Commonwealth+federation&sig=7scGhSOWNHxZm7xKeUimB9Cr4D0 p. 12]</ref>[[konstitucia monarkio]],<ref name="Schroeder"> Paul W. Schroeder, ''Transformo de eŭropaj politikoj 1763-1848'', Universitato de Oksfordo, 1996, ISBN 0-19-820654-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0198206542&id=BS2z3iGPCigC&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&sig=VDTkfWKi5PAqIlCIKlGa6tha6lw Google print p.84]</ref><ref name="Ludwikowski"> Rett R. Ludwikowski, ''Farante la konstitucion en la mondoregiono de soveta dominado'', Universitato de Duke, 1997, ISBN 0-8223-1802-4, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0822318024&id=qw8o0_c0m74C&pg=PA34&lpg=PA34&dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&sig=tFj2eSPXILPkUodrTTGxQtj7X4w Google Print, p. 34]</ref><ref name="Sanford"> George Sanford, ''Demokratia registaro en Pollando: konstituciaj politikoj ekde 1989'', Palgrave, 2002, ISBN 0-333-77475-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0333774752&id=tOaXi0hX1RAC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Poland+%22constitutional+monarchy%22&sig=lnh18en73lGnEOdO0GkC-mh42z0 Google print p. 11 - konstitucia monarkio], [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0333774752&id=tOaXi0hX1RAC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=Poland+anarchy&sig=wQoLBVyfoT7MaBQ_66fD0LS_Nf4 p.3 - anarkio]</ref> kaj [[federacio]].<ref name="Gella">Aleksander Gella]], ''Klaso de kultura disvolvigo en Orienta Eŭropo: Pollando kaj ĝiaj sudaj najbaroj'', SUNY Press, 1998, ISBN 0-88706-833-2, [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0887068332&id=8keIXDyF_EoC&pg=PA13&lpg=PA13&dq=Polish-Lithuanian+Commonwealth+%22federation%22+Gella&sig=7scGhSOWNHxZm7xKeUimB9Cr4D0 Google Print, p. 13]</ref>
 
===Demokratio ankaŭ por virinoj===
Kiel la komencon de moderna demokratio oni povas nomi la enkondukon de ĝenerala kaj egala balotrajto. En multaj landoj la viroj ricevis balotrajton fine de la [[19-a jarcento]]. La regantaj pensmanieroj ne konsideris ebla, ke [[virino]]j pertoprenu en [[politiko]] (ili estis forbaritaj eĉ el supera edukado kaj for el plej multaj el profesioj). Pri vere egala balotrajto oni povas paroli nur kiam ankaŭ la virinoj ricevis la rajton voĉdoni. En multaj landoj tio okazis post la jaro [[1900]]. [[Novzelando]] kiel la unua lando en la mondo enkondukis virinan balotrajton en [[1894]] kaj [[Aŭstralio]] en [[1902]]. [[Finnlando]] estis la unua lando en Eŭropo, kiu donis al virinoj la rajton voĉdoni, en la jaro [[1905]]; lastaj regionoj en Eŭropo estis kelkaj [[kantono]]j de [[Svisio]], kiuj donis al virinoj balotrajton nur en la [[1970-aj jaroj]]. En multaj landoj daŭre ne ekzistas ĝenerala kaj egala balotrajto.<ref>Jacques Dalarun [http://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Dalarun] en ''Gouverner c’est servir. Essai de démocratie médiévale'', Alma éditeur, Paris, 2012 (ISBN 978-2-36279-024-9), rimarkigas ke la ideo de demokratio estis ĉiam ĉeborde de la kreiĝo en la pensmaniero inter la kristanaj popoloj. Fakte, oni rajtas pensi ke la miloj de monaĥejoj kies monaĥoj laŭlonge de mil jaroj renkontiĝas (= kapitulumas) kaj demokratie (sendinastia obeo) elektas [[Abato|abaton]] ne povis ne inokuli pensmanieron «demokratan» en la ĉirkaŭaj popoloj. Krome per la alveno de la [[Ordenoj almozantaj]] (13-a jarcento) ne povis ne intensigi tiun menslinion: tiuj ĉi fakte elektas (ordinare) ĉiun trian jaron sian provincan superulon kaj generalan reganton, kiuj elektindas ordinare ne pli ol du fojoj... En [[Italio]], ekzemple, ofte subtenantoj kaj regantoj de la Liberaj Komunumoj por kune decidi kaj kandidatigi renkontiĝis ĉe la franciskanaj kaj domenikanaj [[Konvento|konventoj]]. Kaj ankaŭ en la virinaj monaĥejoj foje la monaĥinoj praktikis tiun privilegion: elekti siajn superulinojn.</ref>
 
En Eŭropo [[protestantismo]] helpis la demokratian reagon pro la malakcepto de la aŭtoritateco de la [[Papo]], kvankam aliflanke, plifortigis la politikan povon de la [[princo]]j. En la flanko de la [[katoliko]]j, la [[Salamanka skolo]] atakis la ideon de la povo de la reĝoj kiel nomumitoj de dioj, defendante, ke estas la popolo kiu estas la ricevanto de la [[suvereneco]]. Siavice, la popolo povis reteni la suverenecon por si mem (estante la demokratio la natura formo de registaro) aŭ transigi ĝin volonte por ebligi la regadon fare de [[monarkio]]. En 1653 oni publikigis en [[Britio]] la ''Instrument of Government'', verko en kiu oni plifirmigis la ideon de la limigon de la [[politika povo]] pere de la establado de garantioj antaŭ la ebla misuzo de la reĝa povo. El 1688 la demokratio venkinta en Anglio baziĝis sur la principo de diskutlibereco, plenumita ĉefe en la [[Parlamento]].
{{redaktata}}
En América la revolución de los comuneros de [[Paraguay]] de [[1735]] sostuvo el principio democrático elaborado por [[José de Antequera y Castro]]: ''la voluntad del común es superior a la del propio rey''. Por su parte, en [[Brasil]], los [[afroamericano]]s que lograban huir de la [[esclavitud]] a la que habían sido reducidos por los [[Portugal|portugueses]], se organizaron en [[república]]s democráticas llamadas [[quilombo]]s, como el [[Quilombo de los Palmares]] o el [[Quilombo de Macaco]].
 
En Ameriko la revolucio de la komunumuloj de [[Paragvajo]] de [[1735]] subtenis la demokratian principon prilaboritan de [[José de Antequera y Castro]]: ''la volo de la komunaĵo estas supera al tiu de la reĝo mem''. Siaflanke, en [[Brazilo]], la afrikamerikanoj kiuj sukcesis eskapi el [[sklaveco]] al kiu ili estis submetitaj de la [[Portugaloj|portugaloj]], organiziĝis en demokratiaj [[respubliko]]j nome [[kilombo]]j, kiel tiu de Palmares aŭ de Makako. Simila situacio okazis en apartaj areoj de la hispanaj kolonioj de [[Karibio]].
{{redaktata|Kani}}
La [[Declaración de Independencia de los Estados Unidos|Independencia de Estados Unidos]] en [[1776]] estableció un nuevo ideal para las instituciones políticas de base democráticas, expandido por la [[Revolución francesa]] de [[1789]] y la [[Guerra de Independencia Hispanoamericana]] (1809-1824), difundiendo las [[liberalismo|ideas liberales]], los [[derechos humanos]] concretados en la [[Declaración de Derechos de Virginia]] y la [[Declaración de los Derechos del Hombre y del Ciudadano]], el [[constitucionalismo]] y el [[independencia|derecho a la independencia]], principios que constituyeron la base ideológica sobre la que se desarrolló toda la evolución política de los siglos XIX y XX. La suma de estas revoluciones se conoce como las [[Revoluciones burguesas]].
 
 
En realidad recién puede hablarse de la aparición progresiva de países democráticos a partir del siglo XX, con la abolición de la [[esclavitud]], la conquista del [[sufragio universal]], el [[sufragio femenino|reconocimiento de la igualdad legal de las mujeres]], el fin del [[descolonización|colonialismo europeo]], el reconocimiento de los [[derecho laboral|derechos de los trabajadores]] y las garantías de no [[discriminación]] para las [[racismo|minorías raciales y étnicas]].
 
===Demokratio ankaŭ por virinoj===
Kiel la komencon de moderna demokratio oni povas nomi la enkondukon de ĝenerala kaj egala balotrajto. En multaj landoj la viroj ricevis balotrajton fine de la [[19-a jarcento]]. La regantaj pensmanieroj ne konsideris ebla, ke [[virino]]j pertoprenu en [[politiko]] (ili estis forbaritaj eĉ el supera edukado kaj for el plej multaj el profesioj). Pri vere egala balotrajto oni povas paroli nur kiam ankaŭ la virinoj ricevis la rajton voĉdoni. En multaj landoj tio okazis post la jaro [[1900]]. [[Novzelando]] kiel la unua lando en la mondo enkondukis virinan balotrajton en [[1894]] kaj [[Aŭstralio]] en [[1902]]. [[Finnlando]] estis la unua lando en Eŭropo, kiu donis al virinoj la rajton voĉdoni, en la jaro [[1905]]; lastaj regionoj en Eŭropo estis kelkaj [[kantono]]j de [[Svisio]], kiuj donis al virinoj balotrajton nur en la [[1970-aj jaroj]]. En multaj landoj daŭre ne ekzistas ĝenerala kaj egala balotrajto.<ref>Jacques Dalarun [http://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Dalarun] en ''Gouverner c’est servir. Essai de démocratie médiévale'', Alma éditeur, Paris, 2012 (ISBN 978-2-36279-024-9), rimarkigas ke la ideo de demokratio estis ĉiam ĉeborde de la kreiĝo en la pensmaniero inter la kristanaj popoloj. Fakte, oni rajtas pensi ke la miloj de monaĥejoj kies monaĥoj laŭlonge de mil jaroj renkontiĝas (= kapitulumas) kaj demokratie (sendinastia obeo) elektas [[Abato|abaton]] ne povis ne inokuli pensmanieron «demokratan» en la ĉirkaŭaj popoloj. Krome per la alveno de la [[Ordenoj almozantaj]] (13-a jarcento) ne povis ne intensigi tiun menslinion: tiuj ĉi fakte elektas (ordinare) ĉiun trian jaron sian provincan superulon kaj generalan reganton, kiuj elektindas ordinare ne pli ol du fojoj... En [[Italio]], ekzemple, ofte subtenantoj kaj regantoj de la Liberaj Komunumoj por kune decidi kaj kandidatigi renkontiĝis ĉe la franciskanaj kaj domenikanaj [[Konvento|konventoj]]. Kaj ankaŭ en la virinaj monaĥejoj foje la monaĥinoj praktikis tiun privilegion: elekti siajn superulinojn.</ref>
 
== Notoj ==
154 756

redaktoj