Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

1 061 bitokojn aldonis, antaŭ 1 monato
sen resumo de redaktoj
'''Egiptio''' (arabe: مِصر Misr) aŭ '''Egiptujo''', oficiale la Araba Respubliko de Egiptio, estas transcontinenta lando tra la nordorienta angulo de [[Afriko]] kaj sudokcidenta angulo de [[Azio]] per landponto formita de la [[Sinajo|Sinaja]] Duoninsulo. Egiptio estas lando mediteranea borde de la [[Gaza sektoro|Gaza Bendo]] kaj [[Israelo]] al la nordoriento, la [[Akaba Golfo]] oriente, la [[Ruĝa Maro]] oriente kaj sude, [[Sudano]] sude kaj [[Libio]] okcidente. Tra la golfo de [[Akabo]] kuŝas [[Jordanio]], kaj trans la Sinaja Duoninsulo kuŝas Saud-Arabio, kvankam [[Jordanio]] kaj [[Saud-Arabio]] ne dividas landlimon kun Egiptujo.
 
Egiptio havas unu el la plej longaj historioj de iu ajn lando, traktanta sian heredaĵon reen al la 6-a al la 4-a jarmilo a.K. Konsiderata lulilo de [[civilizacio]], Malnova Egiptio vidis iujn el la plej fruaj evoluoj de [[skribado]], [[agrikulturo]], [[urbanizado]], organizita [[religio]] kaj centra registaro.<ref> Midant-Reynes, Béatrix. The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Kings. Oxford: Blackwell Publishers. </ref> Konkretaj monumentoj kiel ekzemple la [[piramidoj de Gizo]] ([[Nekropolo de Gizo|nekropolo]]) kaj ĝia Granda [[Sfinkso]], ankaŭ la ruinoj de [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]], [[Karnak]], kaj la [[Valo de la Reĝoj]], reflektas ĉi tiun heredaĵon kaj restas grava fokuso de scienca kaj populara intereso. La longa kaj riĉa kultura heredaĵo de Egiptio estas integra parto de sia nacia identeco, kiu suferis kaj ofte asimilis diversajn fremdajn influojn, inkluzive de [[greka]], [[persa]], [[roma]], [[araba]], [[otomana]] kaj nubia. Egiptio estis frua kaj grava centro de [[kristanismo]], sed estis plejparte izolita en la sepa jarcento kaj daŭre estas plejparte [[islama]], kvankam kun grava kristana minoritato.
 
De la 16-a ĝis la komenco de la 20-a jarcento, Egiptujo estis regita de eksterlandaj imperiaj potencoj: nome la [[Otomana Imperio]] kaj la [[Brita Imperio]]. Moderna Egiptio datiĝas de 1922, kiam ĝi gajnis nominalan sendependecon de la Brita Imperio kiel monarkio. Tamen, brita militokupacio de Egiptio daŭris, kaj multaj egiptoj kredis, ke la [[monarkio]] estis instrumento de brita [[koloniismo]]. Post la [[revolucio]] de 1952, Egiptio forpelis britajn soldatojn kaj burokratojn kaj finis britan okupacion, oni ŝtatigis la brit-tenitan [[Sueza Kanalo|Suezan Kanalon]], oni [[ekzilo|ekzilis]] la reĝon [[Faruk la 1-an]] kaj sian familion, kaj la lando deklaris sin kiel [[respubliko]]. En 1958 ĝi kunfandiĝis kun [[Sirio]] por formi la [[Unuiĝinta Araba Respubliko|Unuiĝintan Araban Respublikon]], kiuj dissolviĝis en 1961. Dum la dua duono de la 20-a jarcento, Egiptujo suferis socian kaj religian disputon kaj politikan nestabilecon, batalis plurajn armitajn konfliktojn kontraŭ la najbara [[Israelo]] nome en 1948, 1956, 1967 kaj 1973, kaj okupante la Gazan Bendon ĝis 1967. En 1980, Egiptio subskribis la Camp David-Interkonsentojn, retiriĝante de la Gaza Bendo kaj agnoskante [[Israelo]]n. La lando daŭre alfrontas defiojn de [[terorismo]], politika mizero kaj ekonomia [[subevoluintaj landoj|subevoluo]].
 
[[Islamo]] estas la oficiala religio de Egiptujo kaj la [[araba]] estas ĝia [[oficiala lingvo]].<ref>[http://www.sis.gov.eg/Newvr/Dustor-en001.pdf "Constitution of The Arab Republic of Egypt 2014" (PDF).] sis.gov.eg. Arkivita (PDF) el la originalo en 18a de julio 2015. Alirita la 22an de julio 2019. </ref> Kun pli ol 95 milionoj da loĝantoj, Egiptujo estas la plej loĝata lando en [[Nordafriko]] kaj en la [[araba mondo]], la tria plej loĝata en Afriko (post [[Niĝerio]] kaj [[Etiopio]]), kaj la dek-kvina plej loĝata en la mondo. La granda plimulto da ĝiaj homoj loĝas proksime de la bordoj de la [[Nilo]]-rivero, areo de ĉirkaŭ 40,000 kvadrataj kilometroj, kie troviĝis la sola plugebla (kultivebla) teritorio. La grandaj regionoj de la [[Sahara Dezerto]], kiuj konsistigas la plej multajn areojn de Egiptujo, estas malmulte loĝataj. Ĉirkaŭ duono de la loĝantoj de Egiptujo loĝas en urbaj areoj, kun plejparto disvastigita tra la dense loĝataj centroj de plej granda [[Kairo]], [[Aleksandrio]] kaj aliaj gravaj urboj en la [[Nildelto]].
 
Egiptio estas konsiderita regiona potenco en Nordafriko, Mezoriento kaj la [[islama mondo]], kaj meza potenco tutmonde.<ref> "Lessons from/for BRICSAM about south–north Relations at the Start of the 21st Century: Economic Size Trumps All Else?". International Studies Review. 9. </ref> La ekonomio de Egiptio estas unu el la plej grandaj kaj plej diversigitaj en [[Mezoriento]], kaj estas projektita kiel unu el la plej grandaj en la 21a jarcento. En 2016, Egiptio renkontis Sudafrikon kaj iĝis la dua plej granda ekonomio de Afriko (post Niĝerio).<ref>[https://qz.com/africa/682877/south-africa-loses-its-spot-as-africas-second-largest-economy-to-egypt/ "South Africa just lost its spot as Africa's second largest economy".] Arkivita el la originalo en 13a de novembro 2017. Alirita la 22an de julio 2019. </ref><ref>[https://www.forbes.com/sites/tobyshapshak/2016/05/12/south-africas-economy-falls-to-third-behind-nigeria-egypt/#5de61a254b78 "South Africa's Economy Falls To Third Behind Nigeria, Egypt". Arkivita el la originalo en 1a de decembro 2017. Alirita la 22an de julio 2019. </ref> Egiptio estas fondinta membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[Movado de Nealiancitaj Landoj]], [[Araba Ligo]], [[Afrika Unio]] kaj [[Organizo de Islama Kunlaboro]].
 
==Nomoj==
156 385

redaktoj