Munkeno: Malsamoj inter versioj

2 bitokojn aldonis ,  antaŭ 1 jaro
formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj
e (Ŝablono Lang-xx per AWB)
(formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj)
<!-- *** Kapo *** -->
| nomo = Munkeno
| devena_nomo =
| alia_nomo = {{Lang-de|München}}
| alia_nomo1 = {{Lang-en|Munich}}
| alia_nomo2 = {{Lang-pl|Monachium}}
| alia_nomo3 = {{Lang-it|Monaco di Baviera}}
| parenco_tipo =
| parenco =
| parenco1 =
| distrikto = Supra Bavario
| distrikto_tipo = Distriktaro
| limo =
| limo_noto =
| municipo =
| memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj
| memorindaĵo = [[Palaco Nymphenburg|Nymphenburg]]
| areo_rondumo = 2
<!-- *** Loĝantaro *** -->
| loĝantaro = 1326807
| loĝantaro_dato = 31.12.2008
| loĝantaro_denseco = auto
| areo_kodo = (+49) (0)89
| areo_kodo_tipo = Tel. antaŭkodo
| kodo = 09 1 62 000 | kodo_tipo = ISO 3166
| kodo1 = M | kodo1_tipo = [[Aŭtokodoj en Germanio|Aŭtokodoj]]
<!-- *** Liberaj kampoj *** -->
[[Dosiero:München Hofgartentempel.jpg|eta|250px|Hofgarten]]
[[Dosiero:Frauenkirche.JPG|eta|250px|[[Katedralo de Munkeno|Frauenkirche]]]]
 
== Vidindaĵoj ==
* [[Katedralo de Munkeno]], ankaŭ nomata [[Frauenkirche (Munkeno)|Frauenkirche]] ("Kirko de nia sinjorino“)
 
<!-- tiu ĉi alineo iru al la artikolo pri la festo -->
 
=== Faktoj pri la Oktoberfest 2005 ===
* 17 fest-tagoj
Multaj grandaj entreprenoj havas sian ĉefsidejon en Munkeno. Precipe post la [[Dua mondmilito]] multaj firmaoj translokis sian centron de Berlino aŭ orienta Germanio al Munkeno.
 
{{divDiv col|cols = 3}}
* [[Allianz AG]]
* [[Amazon.de]]
* [[GlaxoSmithKline]]
* [[Yahoo!|Yahoo! Deutschland GmbH]]
{{divDiv col end}}
 
{{Granda dosiero|Panorama olympiaturm.jpg|1200px|Panoramo de Munkeno - turo de la [[Olimpika Stadiono de Munkeno|olimpika parko]]}}
 
[[Dosiero:München - Olympische Bauten.jpg|eta|300px|<center>la Olimpika Parko]]
 
== Sporto ==
En 1972 en la urbo okazis la [[Somera Olimpiko 1972|Somera Olimpiko]]; kadre de ĝi konstruiĝis vasta [[Olimpika parko de Munkeno|olimpika parko]] kun impresa centra [[Olimpika Stadiono de Munkeno|olimpika stadiono]], rekonebla pro gigantaj "veloj" kiuj protektas la publikon kaj kontraŭ tro forta sunbrilo kaj kontraŭ pluvo.
 
=== Futbalo ===
''[[FC Bayern München]]'', fondita en 1900, estas granda kaj fama klubo de [[futbalo]] en Eŭropo. Ĝia nuna hejma [[stadiono]] nomiĝas [[Allianz Arena]]; ĝi sekvis la olimpikan stadionon en la olimpika parko. La stadionon la klubo dividas kun la loka rivalo ''[[TSV 1860 München]]'', kaj ankaŭ la vira [[germana nacia teamo de futbalo]] kaj la [[germana virina nacia teamo de futbalo|koresponda virina nacia teamo]] ofte uzas ĝin por internaciaj matĉoj.
 
Inter la 9-a de junio kaj la 9-a je julio 2006 en Germanio okazis la [[Futbala Mondpokalo 2006|Futbala Mondpokalo]], inter alie en Munkeno. En la munkena stadiono, kiu dum la konkurso havis 59 416 sidlokojn, okazis pluraj matĉoj kaj ankaŭ la 9-an de junio la unua, "malferma" matĉo.
** [[Johannes R. Becher]], politikisto, romanisto, kaj poeto
** [[Johann Andreas Buchner]], [[apotekisto]], [[fizikisto]], [[kemiisto]], toksologo
** [[Leopold Anton von Firmian]], episkopo de Lavant (1718-1724), de Seckau (1724-1727), de Ljubljana (1727) kaj [[princĉefepiskopo de Salcburgo]] (1727 ĝis sia morto).
** [[Fritz Hilpert]], esperantisto
** [[Gyula Benczúr (kuracisto)]]
En la kvina kanto de la verko de [[Abel Montagut]] nome ''[[Poemo de Utnoa]]'' okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo [[Noa]]) pere de la drogo ''anoŭdo''. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto [[Valmikio]] kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el [[Ĉina Murego]] al insulo [[Srilanko]]. Poste aperas la japana pentristo [[Hokusajo]] kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el [[Azio]]. Kaj poste venas la vico de [[Fidiaso]], kiu montras mirindaĵojn el suda kaj centra [[Eŭropo]] kaj la venonta ĉiĉerono estas [[Maria Sklodovska]], kiu montros al Utnoa la mirindaĵojn de centra kaj orienta [[Eŭropo]]. Jen kiel ŝi prezentas [[Munkeno]]n kun nura intereso al la [[Munkena Olimpa Stadiono]]:
 
{{citaĵoCitaĵo|:Super Munkeno vidas la Stadionon Olimpan,
:strukturon pleksiglacan, kiun ŝtaleca tubaro
:subtenas, anticipon trafan al ekologia
 
== Volapuko ==
 
En Munkeno ekzistis [[Volapukisto]]j, kaj ili organizis tie [[1889]] la 2-an mondkongreson de [[Volapuko]].
 
 
=== Antaŭ Unua Mondmilito ===
Ekis la [[Esperanto-movado]] en Munkeno [[1891]] per la fondo de "[[Societo Esperantista Münĥen]]" de kvar homoj: [[Ludwig Meier]], [[Franz Müller]], [[Ludwig Kahn]] kaj [[Herman Ermold]]. Februara numero [[1892]] de [[La Esperantisto]] montras kiel personojn, kiuj ellernis la lingvon Esperanton, krom la 4 supre cititajn nomojn de la Societo Esperantista Münĥen 3 novajn nomojn (stud.phil.Konold, H., stud.teĥnol.Kriechbaum, Friedricĥ kaj Wieser, B.). Aliflanke la vivo de la [[1891]] fondita societo laŭŝajne ne tro bone funkciis, ĉar en aprila numero [[1892]] (paĝo 53) de La Esperantisto ni legas:
 
{{Cquote|La klubo Esperantista en Munĥeno, kiu en la pasinta jaro disfalis baldaŭ post sia naskiĝo, nun denove formiĝis. Ĝia nuna estro estas s-ro [[Kurt Wagner]] (Dachauerstrasse 25/II r. R.G. München. Bayern). La unua kunveno de la klubo estis la 9-an de marto en la loĝejo de s-ro Wagner. La kunvenoj estos ĉiusemajnaj. La klubo komencis jam korespondadon kun diversaj Esperantistoj.}}
Ekis la [[Esperanto-movado]] en Munkeno [[1891]] per la fondo de "[[Societo Esperantista Münĥen]]" de kvar homoj: [[Ludwig Meier]], [[Franz Müller]], [[Ludwig Kahn]] kaj [[Herman Ermold]]. Februara numero [[1892]] de [[La Esperantisto]] montras kiel personojn, kiuj ellernis la lingvon Esperanton, krom la 4 supre cititajn nomojn de la Societo Esperantista Münĥen 3 novajn nomojn (stud.phil.Konold, H., stud.teĥnol.Kriechbaum, Friedricĥ kaj Wieser, B.). Aliflanke la vivo de la [[1891]] fondita societo laŭŝajne ne tro bone funkciis, ĉar en aprila numero [[1892]] (paĝo 53) de La Esperantisto ni legas:
 
{{Cquote|La klubo Esperantista en Munĥeno, kiu en la pasinta jaro disfalis baldaŭ post sia naskiĝo, nun denove formiĝis. Ĝia nuna estro estas s-ro [[Kurt Wagner]] (Dachauerstrasse 25/II r. R.G. München. Bayern). La unua kunveno de la klubo estis la 9-an de marto en la loĝejo de s-ro Wagner. La kunvenoj estos ĉiusemajnaj. La klubo komencis jam korespondadon kun diversaj Esperantistoj.}}
 
En [[1897]] la Esperanto-grupo de Mukeno ne plu ekzistis.
Germana Esperantisto informas en la Januara [[1907]] numero, ke la sekretario de Esperantista Grupo Munĥena, s-ano [[Hans Wulkow]] fariĝis komitatano de novfondita [[Germana Esperanto Societo]] - ek de majo [[Germana Esperanto-Asocio]] ([[GEA]]). Kvankam Dr. [[Heinrich Molenaar]] propagandis por sia nova lingvo [[Universal]], la 16-a [[Internacia Pacifista Kongreso]] en München akceptis je la ferma kunsido tre fervorajn proponojn por Esperanto, kaj pri ĉio ekzistis sufiĉe granda eĥo en diversaj Munkenaj gazetoj. El tio rezultis ne nur, ke s-ro Meier povis kursestri en sufiĉe famkonata Munkena restoracio ''Humpelmayr'', sed ke [[Munkena Esperanto-klubo]] sukcesis, je la 10-a de oktobro aranĝi publikan propagandan kunvenon kun ekspozicio.
 
La [[ido-movado|ido-skismo]] en [[1908]] malhelpis la Esperanto-movandon en Munkeno, kie multaj homoj iĝis [[idisto]]j. Post du jaroj de debatoj, [[1910]] la Munkenaj esperantistoj aktive kaj sukcesplene laboris: Fondiĝis nova grupo, kiu speciale celis la propagandon en kleraj rondoj, kaj novaj societoj (la unua estis [[Stenografia Esperanto-Societo]], la dua nomiĝis [[Internacia Esperanto-Societo]], kiu celis kunligi izolitajn esperantistojn kaj progresigi ilin per korespondado). Cetere la diversaj grupoj kolektiĝis en nova unuiĝo kun la nomo [[Esperanto Klub München]], la estraranoj estis i.a. s-roj d-ro Stuhlberger kiel prezidanto kaj d-ro Geist kiel vicprezidanto, klubejo estis Parkhotel, Maximilianspl.21, kie oni renkontiĝis regule marde. Sed la grupoj plue laboris, ĉiu sur sia kampo; ekz.la tiea laborista grupo sukcesis, ke de la kursoj restis 50 personoj ĝis la fino.- La klubo decidis sendi 2 delegitojn al ĉi-jara GEA-kongreso en Augsburg, kaj cetere ili fondis specialan informejon kaj propagandejon, kiu troviĝis en Türkenstr. 96 kaj estis malfermata ĉiutage de la 9a ĝis 12a! Tre pozitiva estis ankaŭ la reveno de la iama grupfondinto, ekskapitano L.E.Meier de Ido al Esperantujo, kiu tuj denove diligente varbparolis, - ekz.je postkongreso en Munkeno post la GEA-kongreso en Augsburg antaŭ 250 aŭskultantoj. La Munkenaj esperantistoj partoprenis ankaŭ per Esperanto-oficejo ekspozicion de mahometana arto kaj dum jaro okazis ne nur sufiĉe multaj aliaj, sukcesplenaj, publikaj paroloj kaj kursoj, kiuj kaŭzis multajn novajn membrojn en ĉiuj sekcioj kaj grupoj, sed oni ankaŭ sukcesis enpenetri en gravajn cirklojn. Ekz., en la plej influhava komerca unuiĝo de [[Bavarujo]] [[Kaufmännischer Verein von 1873]] ekestis lingvaj kursoj, same en [[Arbeiterbildungsverein]]. kaj precipe bone: De la plej alta turo de [[Oktobrafesto]] sur la [[Theresienwiese]], nome de la [[Löwenbräu]], flirtis dum daŭro de festo 15-m2-granda Esperanto-flago, kaj sur ĉiuj enirejoj de tiu budo estis sub girlandoj Esperanto-steloj, kaj en budo atentigis granda tabulo kun surskribo ''Lernt Esperanto'' (= lernu Esperanton) al giĉetejo de la esperantistoj. Kompreneble tiel Esperanto atingis ne nur plian konatecon, sed krome tio kaŭzis multajn novajn amikojn.
 
La laboro por Esperanto daŭris fruktdona en Munkeno ĝis la eko de la [[unua mondmilito]], multaj idistoj revenis al Esperanto en tiu periodo kaj multaj homoj lernis nian lingvon.
 
=== Post la Unua Mondmilito ===
La milito finita, la posteuloj kolektiĝis por konstati, kiom grandaj estis la vundoj kaj perdoj. Tiam la movado estis dividitaj inter laboristaj kaj burĝaj grupoj, kiuj ne kunvenis. Decembro [[1919]] [[Germana Laborista Esperanto-Ligo]] malpermesis kunlaboron kun burĝaj grupoj, [[Munkena laborista Esperanto-grupo]] ekde tiam zorgis pri Esperanto-kursoj je laborista akademio.
 
La milito finita, la posteuloj kolektiĝis por konstati, kiom grandaj estis la vundoj kaj perdoj. Tiam la movado estis dividitaj inter laboristaj kaj burĝaj grupoj, kiuj ne kunvenis. Decembro [[1919]] [[Germana Laborista Esperanto-Ligo]] malpermesis kunlaboron kun burĝaj grupoj, [[Munkena laborista Esperanto-grupo]] ekde tiam zorgis pri Esperanto-kursoj je laborista akademio.
 
En [[1920]] fondiĝis katolika grupo, la jaro 1921 alportis pluan progreson. La ekonomia krizo post [[1923]] malhelpis la movadon. En [[1927]] [[GEA]] kaĵ [[LEA]] ([[Laborista Esperanto-Asocio]]) al [[Bavara Lando-Parlamento]] proponis, ke oni, kiam ekzistus emo, permesu nedevigan Esperanto-instruon je ĉiuj mezlernejoj en Bavarujo. En [[1928]] la Bavara Lando-Parlamento pritraktis tiun peticion, parlamento kontraŭ la voĉoj de socialdemokratoj kaj komunistoj decidis, ne akcepti la peticion. La [[granda depresio]] [[1929]] preskaŭ frakasis la tutan movadon, sed nur post [[1933]], kiam [[Naziisto]]j prenis la povon, la movado tute haltiĝis. En [[1934]] oni festis ankoraŭ en malgranda cirklo la 25-jaran feston de esperantistiĝo, sed je jarfino restis ankoraŭ nur 18 membroj, de kiuj kelkaj eĉ delonge ne plu pagis kotizon. En [[1935]] oni devis doni al politika polico liston de ĉiuj membroj kaj skribis private al iama esperantisto, ke estus pli bone, vorton Esperanto tute ne elparoli, por eviti molestiĝi.
 
=== Post la Dua Mondmilito ===
 
Tuj post [[dua mondmilito]], decembro [[1945]] germana milita registaro permesis fondiĝon de [[Munkena Esperanto-grupo Laboro]]. Dum Januaro [[1946]] tiam okazis la unua Generala Kunsido kun pli ol 100 gesamideanoj. Munkenaj esperantistoj agis tre kuraĝe kaj en konsento kun [[GEA]] decidis, organizi Pentekoste [[1948]] la unuan postmilitan Germanan Esperanto-Kongreson kaj helpe de junularo krome postkongresan internacian Esperanto-junularan tendaron en [[Garmisch-Partenkirchen]].
 
 
{{Urboj en Germanio}}
{{Bibliotekoj}}
 
[[Kategorio:Munkeno| ]]
152 136

redaktoj