Piano: Malsamoj inter versioj

1 bitokon aldonis ,  antaŭ 1 jaro
formatigo de buloj, formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, kosmetikaj ŝanĝoj
e (Roboto: Automata tekst-anstataŭigo: (- ĉ. + ĉirkaŭ ))
(formatigo de buloj, formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, kosmetikaj ŝanĝoj)
| [[Celesto]], [[Zimbalono]]
|-<!--
! bgcolor="#FFEC8B" | Klangbeispiel
|-
| [[Media:Klavier.ogg]]-->
 
== Deveno de la vorto ==
 
La nomo ''piano'' estas mallongigo de la itala nomo „pianoforte“ kaj „fortepiano“ (de [[Itala lingvo|itala]] ''piano'' [{{IPA|ˈpi̯aːno}}] „plata, mallaŭta“ kaj ''forte'' [{{IPA|ˈfɔrte}}] „forta, laŭta“). Ĉi tiuj esprimoj akcentis, ke - kompare kun pli fruaj klavaristrumentoj inklude la [[klaviceno]]n - fariĝis eble, per diversforta [[frapmaniero (piano)|frapado]] sur la klavoj ludi laŭvole [[dinamiko (muziko)|mallaŭte aŭ laŭte]] kaj subigi la [[terasdinamiko]]n.
 
== Konstruformoj kaj nomado ==
 
Pianoj nuntempe ekzistas laŭ du ĉefaj konstruformoj: ''[[koncertpiano]]'' (pianego, fortepiano, vostpiano) kaj ''[[pianeto]]'' (starpiano, kestopiano):
* Pianego staras, samkiel klaviceno, libere en ĉambro aŭ salono; apognoĉoj, resonancplanko kaj kordaro paralelas al la planko
 
== Sistemo ==
 
Piano konsistas el jenaj eroj:
* Kesto kaj apognoĉoj (el ligno): trabokonstruaĵo, sur kiu estas surgluitaj la resonancplanko kaj la agordotrabo
 
; Akustikaj instalaĵoj
* Kordoj (el metalo)
* Resonancplanko (el malpeza ligno, kutime abio): plifortigas la svingaĵojn de la kordoj
=== Skema sistemo de koncertpiano ===
[[Dosiero:Fortepian - schemat.svg|eta|center|600px|
{| style="width:100%;" align=left
| valign= top |
1 Gisfera kadro<br />
=== Ekfrapmekaniko de koncertpiano ===
[[Dosiero:Fortepian - mechanizm angielski.svg|eta|center|600px|
{| style="width:100%;" align=left
| valign= top |
1 Klavo<br />
=== Pedaloj ===
La sonon oni povas influi per du aŭ tri [[pedalo]]j:
* Dekstra pedalo, ankaŭ „laŭtpedalo“, „dampilolevilo“ „maldampopedalo“ , uzata ekz. en la 1-a movimento de la „Mondscheinsonate“ (sonato n-o 14) de [[Beethoven]]:
* : la dekstra pedalo faras, ke ĉiuj [[dampilo (muzikinstrumento)|dampiloj]] tuŝantaj la [[kordo]]jn estas forlevitaj kaj tiel la tono povas plusoni post ekfrapado kaj malprenado de la klavo. Krome kunsvingas la nun maldampitaj kordoj de aliaj tonoj, kio donas al la piano pli plenan sonon.
* :: [[Dosiero:Music-pedaldown.png|40px]] notacia instrukcio por ekigo de ĉi tiu pedalo
* :: [[Dosiero:Music-pedalup.png|30px]] notacia instrukcio por malpremado de ĉi tiu pedalo
 
* Maldekstra pedalo, ankaŭ „mallaŭtpedalo“, „forŝovpedalo“ aŭ „[[unu kordo]]“:
* : la maldekstra pedalo movas la martelojn de pianeto pli proksimen al la kordoj, tiel ke la forto, kiun povas evolui ĉiu martelo, estas malpli alta. Tio faciligas la ludadon de aparte mallaŭtaj pecoj. Ĉe pianego la tuta mekaniko estas dekstrenŝovata kelkajn milimetrojn, tiel ke la marteloj ne plu trafas ĉiujn tri kordojn de kordoĥoro, sed nur du resp. unu kordojn. Per tio ŝangiĝas ankaŭ la [[sonkoloro]], ĉar nun ekzistas kordoj, kiuj estas svingigitaj ne per rekta ekfrapo, sed per resonanco. Krome je forŝovado aliaj lokoj sur la martelofelto trafas sur la kordojn. Ĉi tiujn lokojn [[pianagordisto]] intonacias (t.e. moligi per intonacipinglo aŭ malmoligi per fajlilo) ol la feltolokojn kiuj en normalpozicio ekfrapas la kordojn. La fabrikanto [[Fazioli]] ofertas pianegoversion kun du mallaŭtpedalojn, kiuj donas al pianisto la elekton inter „forŝovado“ kaj la pianopedalo laŭ pianetotekniko.
* Meza pedalo, aŭ „moderiga pedalo“ aŭ „sostenutopedalo“:
* : La meza (ne ĉiam ekzistanta) pedalo povas havi malsamajn funkciojn. Se ''pianeto'' havas mezan pedalon, plejofte temas pri moderigilo. Je ties ekigo [[felto]]strio sin ŝovas inter martelojn kaj kordojn kaj klare mallaŭtigas la instrumenton. Ĉe kelkaj pianetoj tamen oni ne ekfunkciigas per pedalo, sed per ŝovebla butono aŭ turnebla levumilo, kiu troviĝas maldekstre de la klavaro aŭ sub ĝi. Precipe en la 1960-aj jaroj kelkaj fabrikantoj provizis la feltostrion kun [[nito]]j, kiuj donis al piano tintan, klavicenecan sonon. Ĉar ĉi tiuj metalplatetoj tro ofte difektis kordojn kaj martelkapojn, tiu tekniko ne disvastiĝis. Se ''pianego'' havas mezan pedalon, kutime temas pri toneltena pedalo (ankaŭ ''[[sostenuto]]''pedalo). Ĉi tiu instalaĵo malhelpas la ĵus mallevitajn dampilojn refali. Ludanto do povas elteni unuopajn tonojn aŭ sonojn per sostenutopedalo, dum kiam ĉiuj aliaj dampiloj plue reagas sur la ludado kaj malprenado de la klavoj. Ĉi tiun pedalon – intertempe ankaŭ trovebla en pli grandaj kaj pli kostaj pianetoversioj – oni ĉefe bezonas en pianomuziko de la 20-a jarcento.
 
En la 18-a kaj 19-a jarcentoj ĉe kelkaj [[Prapiano|pianoj]] estis eĉ plu pedaloj, per kiuj oni povis celi variajn sonefektojn, t.n. ŝanĝojn“. Ekzemple per ili eblis meti striojn el papero, pergameno aŭ felto inter martelojn kaj kordojn kaj tiel generi variajn sonojn. Oni povis ankaŭ sonigi tiel tintilojn aŭ tamburojn („[[janiĉar]]“tirilo). Ĉe pli fruaj instrumentoj genuolevumiloj plenumis la taskojn, kiujn poste transprenis la pedaloj.
 
== Songenerado ==
 
Apartaĵo de piano estas, ke la tonojn escepte la plej malsuprajn [[oktavo]]jn ne generas unu, sed du ĝis tri idente agorditaj kordoj, t.n. kordoĥoro. Komence tio celis plifortigi la laŭtecon de piano; kondukis tamen al kompleksa pasado de la sono, kiu kunmetiĝas el tuja kaj posta sono.
 
 
== Agordo ==
 
Pianoj kutime estas [[egalŝtupa agordo|egalŝtupe agordataj]]. Tio signifas, ke escepte la [[oktavo]]j ĉiuj aliaj [[intervalo (muziko)|intervaloj]] kompare kun la samaj, sed pure agorditaj intervaloj pli malpli sonas „malĝustaj“, do pli malpli ŝvebas . Ekzemple [[kvinto]]j estas ĉirkaŭ 2 [[cendo (muziko)|cendojn]] (centonajn duontonojn) tro malvastaj ([[kvarto]] – kiu kompletigas kvinton al oktavo – sekve estas ĉirkaŭ cendojn tro vasta), malgranda [[tercio]] ĉ.16 cendojn tro malvasta, granda tercio ĉirkaŭ 14 cendojn tro vasta.
 
 
== Ĉambroklimato ==
 
La ĉambroklimato de la starloko efikas sur reguligo, agordo kaj sono de piano kaj entute sur ĝia valorkonstanteco.
 
 
== Historio ==
 
[[Dosiero:Ludwig Emil Grimm Mann am Klavier.jpg|eta|Ludwig Emil Grimm: Viro ĉe piano Klavier, 1826]]
Al la antaŭuloj de piano apartenas [[klaviceno]], [[klavikordo]] samkiel diversaj specoj de klavarinstrumentoj. Jam en la [[15-a jarcento]] estis projektita [[klavarinstrumento]] kun [[martelmekaniko]].
 
== Famaj fabrikantoj ==
 
Famaj [[pianoproduktanto]]j estas (laŭ alfabeta sinsekvo): [[Pianoforte-Fabrik C. Bechstein|Bechstein]], [[Julius Blüthner Pianofortefabrik GmbH|Blüthner]], [[Bösendorfer]], [[Fazioli]], [[August Förster|Förster]], [[Grotrian-Steinweg]], [[Kawai]], [[Pfeiffer (pianokonstruisto)|Pfeiffer]], [[Pleyel]], [[Carl Sauter|Sauter]], [[Wilhelm Schimmel Pianofortefabrik GmbH|Schimmel]], [[Seiler Pianofortefabrik|Seiler]], [[Steingraeber & Söhne]], [[Steinway & Sons]], kaj [[Yamaha Corporation|Yamaha]].
 
 
== Pianoludado ==
 
Historio de pianludado kaj historio de la klavarinstrumentoj pasas en streĉa, interŝanĝa ligiteco. La unuaj prapianoj kun bufromekankiko estis facile funkciigeblaj; malfone gravas la fingroludado, ĉar nek levado de la brakoj nek movado de la supra korpoparto estas celtaŭga; modele ludis ĉefe [[Wolfgang Amadeus Mozart]] kaj sia lernanto [[Johann Nepomuk Hummel]]. Ankaŭ la unuaj prapianoj kun puŝmekankiko postulis kaj ebligis nenian korpoagadon; modele ludis [[Ludwig van Beethoven]] kaj sia lernanto [[Carl Czerny]]. Tutmondan kaj daŭre efikan influon havis la pianisto, komponisto, eldonisto kaj pianokonstruisto [[Muzio Clementi]] kaj sia lernanto [[Friedrich Kalkbrenner]].
 
 
== Pianomuziko ==
 
Ekde ĉirkaŭ 1775<ref>Diese Angabe sowie die folgenden Jahreszahlen: ''Harvard Dictionary of Music''. London 1970. Artikel ''Piano music'' und ''Impressionism''.</ref> Muzio Clementi, [[Joseph Haydn]] kaj Wolfgang Amadeus Mozart komponis verkojn, kiujn ili eksplicite destinas por piano, ne plu por klaviceno aŭ klavikordo. Ekde tiam preskaŭ ĉiuj gravaj komponsitoj sin dediĉis al pianomuziko.
 
 
== Notacio ==
 
Pianovoĉo plejofte estas notita sur du [[Notacio|notsistemoj]], interligitaj per [[notliniaro|akolado]] kaj [[taktostreko]]j. Ofte, sed ne ĉiam, en la malsupra liniaro staras [[klefo|basklefo]] kaj la pli malaltaj tonoj ludendaj de la maldekstra mano, en la supra liniaro sopranklefo kaj la pli altaj tonoj ludendaj de la dekstra mano.
 
 
== Kultura graveco ekster muziko ==
 
Ankaŭ ekster muziko piano havas kulturan gravecon. Ekz. transporto de piano estas ofta temo en [[slapstiko]]j kaj desegnitaj filmoj, kiu ofte finiĝas per la ruiniĝo de la instrumento.
 
== Notoj ==
{{referencojReferencoj|2}}
 
== Bibliografio ==
 
{{ADLS|2009|34}} <!-- kaj 35 -->
{{havendaHavenda artikolo|Piano}}
{{Bibliotekoj}}
 
[[Kategorio:Klavarinstrumentoj]]
153 757

redaktoj