Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

35 bitokojn forigis ,  antaŭ 2 monatoj
esperantigita parametro, pli bona ŝablono (-), formatigo de titoloj, +Projektoj, +Bibliotekoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj
<!-- *** Lando ktp. *** -->
| lando_faldo = 1
| lando = {{Bulgario}}
| lando1 = {{Rumanio}}
| lando2 = {{Turkio}}
| lando3 = {{Ukrainio}}
| lando4 = {{Rusio}}
| lando5 = {{Kartvelio}}
| lando_tipo =
| parto_montrilo = Duoninsulo troviĝanta en Nigra Maro
| parto_faldo =
| parto = Krimeo
| urbo_tipo = Kelkaj havenurboj
| urbo_montrilo = Havenurboj troviĝantaj surborde de Nigra Maro
| urbo3 = Kerĉo
| urbo3_noto = Ukrainio
| urbo4 = Novorossijsk
| urbo4_noto = Rusio
| urbo5 = Soĉi
| urbo5_noto = Rusio
| urbo6 = Poti
| urbo6_noto = Kartvelio
| urbo7 = Batumo
| urbo7_noto = Kartvelio
| urbo8 = Trabzon
| urbo8_noto = Turkio
| urbo9 = Samsun
| urbo10 = Varna
| urbo10_noto = Bulgario
| urbo11 = Burgas
| urbo11_noto = Bulgario
| urbo12 = [[Konstanco (Rumanio)|Konstanco]]
| urbo14 =
| urbo14_noto =
| urbo15 =
| urbo15_noto =
| memorindaĵo =
| memorindaĵo1 =
| memorindaĵo_tipo =
| rivero_tipo = Alfluantoj
| rivero_faldo = 1
| rivero = Danubo
| rivero1 = Dnestro
| rivero7 = Yeşilırmak
| rivero8 = Bzyb
| konstruaĵo =
| konstruaĵo_tipo =
| ŝoseo =
| ŝoseo_tipo =
<!-- *** Situo *** -->
| areo = 461000
| leviĝo =
<!-- *** Dimensioj *** -->
| mapo_priskribo = Nigra Maro
| mapo_lokumilo = Nigra Maro
| mapo1 = BlackSea-1.A2003105.1035.250m.jpg
| mapo1_priskribo = Satelita vido al Nigra Maro
| mapo2 = Black-Sea-NASA.jpg
<!-- *** Retpaĝoj *** -->
| commons = Black Sea
| retpaĝo =
| portalo =
<!-- *** Notoj *** -->
Surfaco: 430 mil kv. km. La plej profunda punkto: 2212 m. Grandaj golfoj: Dnestra kaj Dnepro-Buga, Kalamita, Samsuna kaj Sinopa. Enfluas gravaj [[rivero]]j: [[Danubo]], [[Dnestro]], [[Don (rivero)|Don]], [[Suda Bugo]], [[Dnepro]], [[Rioni]], [[Kizil-Irmak]]. En la profundo pli ol 150 m, la akvo estas sulfurhidrogena. Pli profunde forestas vivaj estuloj pro fakte venenaj kondiĉoj. Ĉe ĝiaj bordoj troviĝas multaj kurac- kaj ripozlokoj.
 
La Nigra Maro havas precizan areon de 436,400 km² (sen inkludi la Maron Azov),<ref>Surface Area—{{citeCite web|title=Black Sea Geography |work=University of Delaware College of Marine Studies |url=https://www.ceoe.udel.edu/blacksea/geography/index.html |year=2003|accessdate=3a Aprilo, 2014}}</ref> maksimuman profundan punkton de 2212 m,<ref>Maximum Depth—{{citeCite web|title=Europa – Gateway of the European Union Website|work=Environment and Enlargement – The Black Sea: Facts and Figures |url=http://ec.europa.eu/environment/enlarg/blackseafactsfigures_en.htm}}</ref> kaj volumon de 547,000 km³.<ref>{{cite web |title=Unexpected changes in the oxic/anoxic interface in the Black Sea |work=Nature Publishing Group |url=http://www.nature.com/nature/journal/v338/n6214/abs/338411a0.html|date=30a de Marto, 1989|accessdate=2a de Decembro, 2006}}</ref> La Nigra Maro formas orientan al okcidento tendencan elipsan depresion kiu kuŝas inter la menciitaj landoj [[Bulgario]], [[Kartvelio]], [[Rumanio]], [[Rusio]], [[Turkio]], kaj [[Ukrainio]].<ref name="UNEP2001">{{citeCite web|title=Socio-economic indicators for the countries of the Black Sea basin|year=2001|author=UNEP/GRID-Arendal Maps and Graphics Library|url=http://maps.grida.no/go/graphic/sosio_economic_indicators_for_the_countries_of_the_black_sea_basin_giwa|accessdate=December 11, 2010}}</ref> Lastatempe (2014) Ukrainio perdis parton de la marbordaj regionoj per la aliĝo de [[Krimeo]] al Rusio. La maro estas retenita de la [[Pontaj Montoj]] sude kaj de la [[Kaŭkaza Montaro]] oriente, kaj prezentas ampleksan breron al nordokcidento. La plej longa orienta al okcidento etendo estas ĉirkaŭ 1,175 km longa.
 
Gravaj urboj laŭlonge de la marbordo estas [[Batumi]], [[Burgas]], [[Constanța]], [[Giresun]], [[Hopa]], [[Istanbul]], [[Kerĉo]], [[Mangalia]], [[Năvodari]], [[Novorossijsk]], [[Odeso]], [[Ordu]], [[Poti]], [[Rize]], [[Samsun]], [[Sebastopolo]], [[Soĉi]], [[Suĥumo]], [[Trabzon]], [[Varna]], [[Jalto]] kaj [[Zonguldak]].
En la pasinto, la akvonivelo variis grave. Pro tiuj variadoj en la akvonivelo en la baseno, la ĉirkaŭaj bretoj kaj asociaj elstaraĵoj foje estis tero. Je iaj precizaj akvoniveloj eblas konekti kun ĉirkaŭaj akvejoj. Tra la plej aktiva el tiuj konektejaj vojoj, nome la [[Turkaj Markoloj]], la Nigra Maro aliĝas al la [[oceano]]. Kiam tiu hidrologia ligilo ne funkcias, la Nigra Maro estas [[endorea baseno]], kiu funkcias sendepende el la tutmonda oceana sistemo. Nune la akvonivelo de la Nigra Maro estas relative alta, kaj tiele oni interŝnaĝas akvon kun la [[Mediteraneo]]. La Turkaj Markoloj konektas la Nigran Maron kun la Egea Maro, kaj tio koncernas al la Bosporo, la Marmara Maro kaj la Dardanelo.
 
[[Dosiero:Black Sea Coast of Batumi, Georgia (Europe).jpg|thumbeta|La Nigra Maro en [[Batumi]], [[Kartvelio]]]]
 
== Etendo ==
La [[Internacia Hidrografia Organizo]] difinas la limojn de la Nigra Maro jene:<ref>{{citeCite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher= International Hydrographic Organization|accessdate=February 7, 2010}}</ref>
 
::''Ĉe Sudokcidento.'' La nordorienta limo de la [[Marmara Maro]] [Linio kuniganta la areon de la [[Kabo Rumili]] kun la [[Kabo Anatoli]] (41°13'N)].
{|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%"
|-
! style="text-align:center;" colspan=11|Plej loĝataj urbaj areoj laŭlonge de la marbordo de la Nigra Maro
|-
!rowspan=23 width:150|<br />
[[Dosiero:Istanbul2010.jpg|border|135px|Odessa]]<br />Istanbul<br />
[[Dosiero:Pantelejmonowski Kirche Odessa.jpg|border|135px|Samsun]]<br />Odessa<br />
! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Rango
! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Urbo
! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Lando
! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Regiono/Provinco
! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|Loĝantaro (urba)
!rowspan=23 width:150|
[[Dosiero:Samsun.jpg|border|135px|Sevastopol]]<br />Samsun<br />
[[Dosiero:Sevastopol IMG 0919 1725.jpg|border|135px|Sochi]]<br />Sevastopol<br />
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|1||align=left|'''[[Istanbul]]'''||Turkio||[[Provinco İstanbul|Istanbul]]||13,624,240<ref>{{citeCite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Turkish Statistical Institute |publisher=Rapor.tuik.gov.tr |date= |accessdate=2014-01-14}}</ref>
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|2||align=left|'''[[Odeso]]'''||Ukrainio||[[Odesa provinco|Odeso]]||1,003,705
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|3||align=left|'''[[Samsun]]'''||Turkio||[[Provinco Samsun|Samsun]]||535,401<ref>{{citeCite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=55&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Turkish Statistical Institute |publisher=Rapor.tuik.gov.tr |date= |accessdate=2014-01-14}}</ref>
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|4||align=left|'''[[Varna]]'''||Bulgario||[[Provinco Varna|Varna]]||474,076
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|5||align=left|'''[[Sevastopol]]'''||Rusio||''<small>sendependa municipo en [[Krimeo]]</small>||379,200
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|6||align=left|'''[[Soĉi]]'''||Rusio||[[Krasnodara regiono]]||343,334
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|7||align=left|'''[[Trabzon]]'''||Turkio||[[Provinco Trabzon|Trabzon]]||305,231<ref>{{citeCite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=61&p_kod=1&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Turkish Statistical Institute |publisher=Rapor.tuik.gov.tr |date= |accessdate=2014-01-14}}</ref>
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|8||align=left|'''[[Constanța]]'''||Rumanio||[[Distrikto Constanța|Constanța]]||283,872<ref>{{citeCite web|author=Stiati.ca |url=http://stiati.ca/cele-mai-mari-orase-din-romania/ |title=Cele mai mari orase din Romania |publisher=Stiati.ca |date= |accessdate=2014-01-14}}</ref>
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|9||align=left|'''[[Novorossijsk]]'''||Rusio||[[Krasnodara regiono]]||241,952
|-
| style="text-align:center; background:#f0f0f0;"|10||align=left|'''[[Burgas]]'''||Bulgario||[[Provinco Burgas|Burgas]]||223,902<ref>{{citeCite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=67&p_ilce1=1741&p_kod=2&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |title=Turkish Statistical Institute |publisher=Rapor.tuik.gov.tr |date= |accessdate=2014-01-14}}</ref>
|}
{{clear-}}
 
[[Dosiero:Ласточкино гнездо.jpg|thumbeta|[[Hirunda nesto (Jalto)]] en [[Krimeo]]]]
[[Dosiero:sochi edited.jpg|thumbeta|Foto de la Nigra Maro ĉe [[Gagra]], [[Abĥazio]], [[Rusia Imperio]] farita en 1915]]
 
== Nomo ==
[[Dosiero:Crimea Laspi Sunset.jpg|thumbeta|Sunsubiro ĉe la Nigra Maro ĉe Laspi, Krimeo]]
[[Dosiero:Veleka-sinemorets-mouth-dinev.jpg|thumbeta|La estuaro de la rivero [[Veleka]] en la [[Nigra Maro]]. [[Sinemorets]], Bulgario]]
 
=== Modernaj nomoj ===
Angla-lingvaj verkistoj de la 18-a jarcento ofte utiligis la nomon "Euxine Sea" (/ˈjuːksɨn / aŭ /ˈjuːkˌsaɪn/) por rilati al Nigra Maro. [[Edward Gibbon]], ekzemple, nomas la maron sub tiu nomo ĉe ''[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]'' (La Historio de la Malkresko kaj Falo de la [[Romia Imperio]]).<ref>Gibbon, Edward. ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire.'' Everyman's Library, 1910; represita 1993. ISBN 0-679-42308-7. Passim.</ref>
 
== Geologio kaj batimetrio ==
== Hidrologio ==
== Hidrokemio ==
== Ekologio ==
[[Dosiero:POTI.JPG|rightdekstra|thumbeta|La haveno de [[Poti]], Kartvelio]]
La Nigra Maro eltenas aktivan kaj dinamikan maran ekosistemon, dominitan de specioj konvenigitaj al la [[Saleta akvo|saletaj]], nutraĵ-riĉaj, kondiĉoj. Kiel ĉe ĉiuj maraj manĝo-retoj, la Nigra Maro havas serion da trofaj grupoj, kun [[Aŭtotrofo|aŭtotrofaj]] [[algo]]j, inkluzive de [[diatomeo]]j kaj dinoflagelatoj, funkciante kiel primaraj produktantoj. La riveraj sistemoj drenantaj Eŭrazion kaj centran Eŭropon enkondukas grandajn volumojn el [[sedimento]] kaj dissolvitaj nutraĵoj en Nigra Maro, sed distribuado de tiuj nutraĵoj estas kontrolita per la grado da fizikokemia tavoliĝo, kiu estas, en victurno, diktita per laŭsezona fiziografia evoluo.<ref name="Oguz99">{{citeCite journal|author=Oguz, T., H. W. Ducklow, ''et al.''|year=1999|title=A physical-biochemical model of plankton productivity and nitrogen cycling in the Black Sea|url=http://www.ims.metu.edu.tr/cv/oguz/PDFs/oguz_etal_DSR99.pdf|journal= Deep Sea Research Part I: |volume=46|issue=4|pages=597–636|doi=10.1016/S0967-0637(98)00074-0|bibcode = 1999DSRI...46..597O }}</ref>
 
Dum vintro, forta vento antaŭenigas konvektan renversadon kaj suprenfluon de nutraĵoj, dum altaj someraj temperaturoj rezultigas konsiderindan vertikalan tavoliĝon kaj varman, malprofundean miksitan tavoligon.<ref name="Oguz">{{citeCite journal|author=Oguz, T. kaj A. Merico |year=2006|title=Factors controlling the summer Emiliania hŭleyi bloom in the Black Sea: A modeling study|journal=Journal of Marine Systems|volume=59|issue=3–4|pages=173–188|url=http://www.ims.metu.edu.tr/cv/oguz/PDFs/JMS_EHŬ_article.pdf|doi=10.1016/j.jmarsys.2005.08.002|bibcode=2006JMS....59..173O}}</ref> Ankaŭ taglongo kaj sunradiuma intenseco kontrolas la amplekson de la eŭfotika zono. Subsurfaca produktiveco estas limigita per nutra havebleco, ĉar la anoksaj malsupraj akvoj funkcias kiel lavujo por reduktita [[nitrato]], en la formo de [[amoniako]]. Ankaŭ la [[benta zono]] ludas gravan rolon en nigramara nutra reciklado, ĉar kemosintezaj organismoj kaj anoksaj geokemiaj vojoj reciklas nutraĵojn kiuj povas esti suprenmetitaj al la eŭfotika zono, plifortigante produktivecon.<ref>{{citeCite journal|author=Friedrich, J., C. Dinkel, ''et al.''|year=2002|title=Benthic Nutrient Cycling and Diagenetic Pathways in the North-western Black Sea|doi=10.1006/ecss.2000.0653 |url=http://epic.awi.de/Publications/Fri2002d.pdf|journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science|volume=54|issue=3|pages=369–383|bibcode=2002ECSS...54..369F}}</ref>
[[Dosiero:POTI.JPG|right|thumb|La haveno de [[Poti]], Kartvelio]]
La Nigra Maro eltenas aktivan kaj dinamikan maran ekosistemon, dominitan de specioj konvenigitaj al la [[Saleta akvo|saletaj]], nutraĵ-riĉaj, kondiĉoj. Kiel ĉe ĉiuj maraj manĝo-retoj, la Nigra Maro havas serion da trofaj grupoj, kun [[Aŭtotrofo|aŭtotrofaj]] [[algo]]j, inkluzive de [[diatomeo]]j kaj dinoflagelatoj, funkciante kiel primaraj produktantoj. La riveraj sistemoj drenantaj Eŭrazion kaj centran Eŭropon enkondukas grandajn volumojn el [[sedimento]] kaj dissolvitaj nutraĵoj en Nigra Maro, sed distribuado de tiuj nutraĵoj estas kontrolita per la grado da fizikokemia tavoliĝo, kiu estas, en victurno, diktita per laŭsezona fiziografia evoluo.<ref name="Oguz99">{{cite journal|author=Oguz, T., H. W. Ducklow, ''et al.''|year=1999|title=A physical-biochemical model of plankton productivity and nitrogen cycling in the Black Sea|url=http://www.ims.metu.edu.tr/cv/oguz/PDFs/oguz_etal_DSR99.pdf|journal= Deep Sea Research Part I: |volume=46|issue=4|pages=597–636|doi=10.1016/S0967-0637(98)00074-0|bibcode = 1999DSRI...46..597O }}</ref>
 
Dum vintro, forta vento antaŭenigas konvektan renversadon kaj suprenfluon de nutraĵoj, dum altaj someraj temperaturoj rezultigas konsiderindan vertikalan tavoliĝon kaj varman, malprofundean miksitan tavoligon.<ref name="Oguz">{{cite journal|author=Oguz, T. kaj A. Merico |year=2006|title=Factors controlling the summer Emiliania hŭleyi bloom in the Black Sea: A modeling study|journal=Journal of Marine Systems|volume=59|issue=3–4|pages=173–188|url=http://www.ims.metu.edu.tr/cv/oguz/PDFs/JMS_EHŬ_article.pdf|doi=10.1016/j.jmarsys.2005.08.002|bibcode=2006JMS....59..173O}}</ref> Ankaŭ taglongo kaj sunradiuma intenseco kontrolas la amplekson de la eŭfotika zono. Subsurfaca produktiveco estas limigita per nutra havebleco, ĉar la anoksaj malsupraj akvoj funkcias kiel lavujo por reduktita [[nitrato]], en la formo de [[amoniako]]. Ankaŭ la [[benta zono]] ludas gravan rolon en nigramara nutra reciklado, ĉar kemosintezaj organismoj kaj anoksaj geokemiaj vojoj reciklas nutraĵojn kiuj povas esti suprenmetitaj al la eŭfotika zono, plifortigante produktivecon.<ref>{{cite journal|author=Friedrich, J., C. Dinkel, ''et al.''|year=2002|title=Benthic Nutrient Cycling and Diagenetic Pathways in the North-western Black Sea|doi=10.1006/ecss.2000.0653 |url=http://epic.awi.de/Publications/Fri2002d.pdf|journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science|volume=54|issue=3|pages=369–383|bibcode=2002ECSS...54..369F}}</ref>
 
=== Endemiaj bestospecioj ===
 
=== Ekologiaj efikoj de poluo ===
Ekde la [[1960-aj jaroj]], rapida industria vastiĝo laŭ la marborda linio de la Nigra Maro kaj la konstruado de grava [[akvobaraĵo]] signife pliigis ĉiujaran ŝanĝeblecon en la proporcio N:P:Si en la baseno. En marbordaj regionoj, la biologia efiko de tiuj ŝanĝoj estis pliiĝo en la frekvenco de monospecifa [[fitoplanktono]], kun frekvenco de florado de [[diatomeo]]j pliiĝanta je faktoro 2.5 kaj frekvenco de florado de ne-diatomeoj pliiĝanta je faktoro 6. La ne-diatomeoj, kiaj ekzemple la primnesiofitaj ''Emiliania huxleyi'' (kokolitoforo), ''Chromulina sp.'', kaj la eŭglenofita ''Eutreptia lanowii'' povas for-konkurenci diatomeajn speciojn pro la limigita havebleco de Si, necesa ero de diatomea frustulaĵoj..<ref>{{citeCite journal|title=Effect of Danube River dam on Black Sea biogeochemistry and ecosystem structure|doi=10.1038/386385a0|year=1997|last1=Humborg|first1=Christoph|last2=Ittekkot|first2=Venugopalan|last3=Cociasu|first3=Adriana|last4=Bodungen|first4=Bodo v.|journal=Nature|volume=386|issue=6623|pages=385–388|bibcode=1997Natur.386..385H}}</ref> Kiel sekvo de tiuj floraroj, bentaj makrofitaj populacioj estis senigitaj je lumo, dum oksigenmanko kaŭzis tumormortigan oftecon en marbestoj..<ref>{{citeCite journal|author=Sburlea, A., L. Boicenco, ''et al.''|title=Aspects of eutrophication as a chemical pollution with implications on marine biota at the Romanian Black Sea shore|year=2006|doi=10.1007/978-1-4020-5098-5_28|journal=Chemicals as Intentional and Accidental Global Environmental Threats|pages=357–360|series=NATO Security through Science Series|isbn=978-1-4020-5096-1}}</ref><ref>{{citeCite journal|author=Gregoire, M., C. Raick, ''et al.''|title=Numerical modeling of the central Black Sea ecosystem functioning during the eutrophication phase|doi=10.1016/j.pocean.2008.01.002|year=2008|journal=Progress in Oceanography|volume=76|issue=3|pages=286–333|bibcode=2008PrOce..76..286G}}</ref>
 
La malkresko en makrofitoj estis pliigita per troa [[fiŝkaptado]] dum la [[1970-aj jaroj]], dum la enpenetra ktenofora ''Mnemiopsis'' reduktis la biomason de [[kopepodo]]j kaj alia [[zooplanktono]] en la fino de la [[1980-aj jaroj]]. Plie, fremda specio - la verukeca kombil[[meduzo]] (''Mnemiopsis leidyi'') - povis establi sin en la baseno, eksplodante el kelkaj individuoj ĝis laŭtaksa biomaso de unu miliardo da tunoj.<ref>{{citeCite book|author=Colin Woodard|title=Ocean's end: travels through endangered seas|url=http://books.google.com/books?id=QsVeUi_XbF4C&pg=PA1|accessdate=1-a de aŭgusto 2011|date=11-a Februaro 2001|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-01571-9|pages=1–28}}</ref> La ŝanĝo en speciokonsisto en nigramaraj akvoj ankaŭ havas sekvojn por hidrokemio, ĉar C-produktanta Kokolitoj influas salecon kaj [[pH]], kvankam tiuj konsekvencoj ankoraŭ devas esti plene kvantigitaj. En centraj nigramaraj akvoj, Si niveloj ankaŭ estis signife reduktitaj, pro malkresko en la fluo de Si asociita kun advekcio trans isopiknaj surfacoj. Tiu fenomeno montras la potencialon por lokalizitaj ŝanĝoj en nigramara nutra enigaĵo por havi basen-kovrantajn efikojn.
Ekde la [[1960-aj jaroj]], rapida industria vastiĝo laŭ la marborda linio de la Nigra Maro kaj la konstruado de grava [[akvobaraĵo]] signife pliigis ĉiujaran ŝanĝeblecon en la proporcio N:P:Si en la baseno. En marbordaj regionoj, la biologia efiko de tiuj ŝanĝoj estis pliiĝo en la frekvenco de monospecifa [[fitoplanktono]], kun frekvenco de florado de [[diatomeo]]j pliiĝanta je faktoro 2.5 kaj frekvenco de florado de ne-diatomeoj pliiĝanta je faktoro 6. La ne-diatomeoj, kiaj ekzemple la primnesiofitaj ''Emiliania huxleyi'' (kokolitoforo), ''Chromulina sp.'', kaj la eŭglenofita ''Eutreptia lanowii'' povas for-konkurenci diatomeajn speciojn pro la limigita havebleco de Si, necesa ero de diatomea frustulaĵoj..<ref>{{cite journal|title=Effect of Danube River dam on Black Sea biogeochemistry and ecosystem structure|doi=10.1038/386385a0|year=1997|last1=Humborg|first1=Christoph|last2=Ittekkot|first2=Venugopalan|last3=Cociasu|first3=Adriana|last4=Bodungen|first4=Bodo v.|journal=Nature|volume=386|issue=6623|pages=385–388|bibcode=1997Natur.386..385H}}</ref> Kiel sekvo de tiuj floraroj, bentaj makrofitaj populacioj estis senigitaj je lumo, dum oksigenmanko kaŭzis tumormortigan oftecon en marbestoj..<ref>{{cite journal|author=Sburlea, A., L. Boicenco, ''et al.''|title=Aspects of eutrophication as a chemical pollution with implications on marine biota at the Romanian Black Sea shore|year=2006|doi=10.1007/978-1-4020-5098-5_28|journal=Chemicals as Intentional and Accidental Global Environmental Threats|pages=357–360|series=NATO Security through Science Series|isbn=978-1-4020-5096-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Gregoire, M., C. Raick, ''et al.''|title=Numerical modeling of the central Black Sea ecosystem functioning during the eutrophication phase|doi=10.1016/j.pocean.2008.01.002|year=2008|journal=Progress in Oceanography|volume=76|issue=3|pages=286–333|bibcode=2008PrOce..76..286G}}</ref>
 
La malkresko en makrofitoj estis pliigita per troa [[fiŝkaptado]] dum la [[1970-aj jaroj]], dum la enpenetra ktenofora ''Mnemiopsis'' reduktis la biomason de [[kopepodo]]j kaj alia [[zooplanktono]] en la fino de la [[1980-aj jaroj]]. Plie, fremda specio - la verukeca kombil[[meduzo]] (''Mnemiopsis leidyi'') - povis establi sin en la baseno, eksplodante el kelkaj individuoj ĝis laŭtaksa biomaso de unu miliardo da tunoj.<ref>{{cite book|author=Colin Woodard|title=Ocean's end: travels through endangered seas|url=http://books.google.com/books?id=QsVeUi_XbF4C&pg=PA1|accessdate=1-a de aŭgusto 2011|date=11-a Februaro 2001|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-01571-9|pages=1–28}}</ref> La ŝanĝo en speciokonsisto en nigramaraj akvoj ankaŭ havas sekvojn por hidrokemio, ĉar C-produktanta Kokolitoj influas salecon kaj [[pH]], kvankam tiuj konsekvencoj ankoraŭ devas esti plene kvantigitaj. En centraj nigramaraj akvoj, Si niveloj ankaŭ estis signife reduktitaj, pro malkresko en la fluo de Si asociita kun advekcio trans isopiknaj surfacoj. Tiu fenomeno montras la potencialon por lokalizitaj ŝanĝoj en nigramara nutra enigaĵo por havi basen-kovrantajn efikojn.
 
Poluoreduktado kaj reguligaj klopodoj kaŭzis partan normaligon de Nigramara ekosistemo dum la [[1990-aj jaroj]], kaj EU-monitorada ekzercaro, "EROS21", rivelis malpliigon de N kaj P-valorojn, relative al la 1989-datita pinto.<ref>{{citeCite journal|doi=10.1006/ecss.2000.0659|url=http://www.physoz.icbm.de/download/sebastian/ECSS_lsebs.pdf|title=Modelling the Danube-influenced North-western Continental Shelf of the Black Sea. II: Ecosystem Response to Changes in Nutrient Delivery by the Danube River after its Damming in 1972|year=2002|last1=Lancelot|first1=C|journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science|volume=54|issue=3|pages=473–499|bibcode=2002ECSS...54..473L}}</ref> Lastatempe, sciencistoj notis signojn de ekologia normaligo, parte pro la konstruado de novaj akvopurigejoj en [[Slovakio]], [[Hungario]], [[Rumanio]], kaj [[Bulgario]] lige kun membreco en la [[Eŭropa Unio]]. La populacioj de ''Mnemiopsis leidyi'' estis kontrolitaj kun la alveno de alia fremda specio kiu nutriĝas je ili.<ref>[http://www.colinwoodard.com/ Woodard, Colin], [http://www.cqpress.com/docs/AffiliationsPDFs/oceans.pdf "The Black Sea's Cautionary Tale,"] ''Congressional Quarterly Global Researcher'', Oktobro 2007, pp. 244–245</ref>
 
<center><gallery>
 
== Klimato ==
== Historio ==
== Moderna stato ==
=== Feriejoj kaj banurboj ===
[[Dosiero:Cities of the Black Sea.png|thumbeta|350px|Urboj de la Nigra Maro]]
[[Dosiero:Gagra. Аbkhazia.jpg|thumbeta|Nigramara marbordo kun subtropika flaŭro en [[Gagra]], Abĥazio]]
[[Dosiero:Amasra, Bartın, Turkey.jpg|thumbeta|[[Amasra]], Turkio, situanta sur malgranda insulo en la Nigra Maro]]
[[Dosiero:Здание санатория «Орджоникидзе» (Сочи, курортный пр.)102.jpg|thumbeta|Ordzhonikidze banloko en [[Soĉi]], Rusio]]
[[Dosiero:Widok na Jałtę ze statku 06.JPG|thumbeta|[[Jalto]], Krimeo]]
 
En la jaroj post la fino de la [[Malvarma Milito]], la populareco de la Nigra Maro kiel [[turismo|turisma]] allogaĵo rapide pliiĝis. La turismaj distrejoj ĉe la Nigra Maro iĝis unu el la plej kreskaj industrioj de la regiono.<ref>{{cite web |url=http://www.bulgariansearesorts.com|title=Bulgarian Sea Resorts|accessdate=2007-02-02}}</ref> Jene estas listo de konataj feriejoj de la Nigra Maro:
 
{{divDiv col}}
* [[2 Mai]] (Rumanio)
* [[Agigea]] (Rumanio)
* [[Jalto]] (Krimeo, Rusio/Ukrainio <small>(disputata)</small>)
* [[Zonguldak]] (Turkio)
{{divDiv col end}}
 
=== Konfliktoj ===
==== Krizo en 2008 pro Sud-Osetia Milito ====
[[Dosiero:2008 South Ossetia war es.svg|250px|maldekstre|thumbeta|Mapo de Kartvelio montranta la sendependismajn regionojn kaj lokojn de la konflikto]]
{{Ĉefartikolo|Milito en Sud-Osetio (2008)}}
La Milito en [[Sud-Osetio]] en 2008 estis militista konflikto inter [[Kartvelio]], en unu flanko, kaj la du parte agnoskitaj respublikoj Sud-Osetio kaj [[Abĥazio]] en alia flanko, kun partopreno de Rusio. Ĝi komenciĝis la 7-an de aŭgusto 2008. La bataloj ekiĝis en Sud-Osetio, per la Batalo de Cĥinval, kaj poste etendiĝis al aliaj kartvelaj regionoj kaj al la Nigra Maro.
 
==== Krizo en 2014 en Krimeo ====
[[Dosiero:Krimeo_simpla_mapo.gif|thumbeta|250px|dekstra|Simpla mapeto de la duoninsulo [[Krimeo]], kie videblas Krimeo sude de Ukrainio kaj okcidente de Rusio: ĝi estis transdonita de [[Nikita Ĥruŝĉov]] al [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|Ukrainio]] kaj ĝi revenis al Rusio marte de 2014.]]
 
[[Dosiero:Krimeo_simpla_mapo.gif|thumb|250px|dekstra|Simpla mapeto de la duoninsulo [[Krimeo]], kie videblas Krimeo sude de Ukrainio kaj okcidente de Rusio: ĝi estis transdonita de [[Nikita Ĥruŝĉov]] al [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|Ukrainio]] kaj ĝi revenis al Rusio marte de 2014.]]
{{Ĉefartikolo|Politika krizo en Krimeo (2014)}}
'''Politika krizo en Krimeo''' estas serio de politikaj konfliktoj kaj internacia krizo en [[Krimeo]], kun koncerno al [[Ukrainio]] kaj al [[Rusio]], okazintaj ekde [[januaro de 2014|januaro]] [[2014]]. La konfliktoj komenciĝas dum la [[Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|politika krizo en Ukrainio]] kaj daŭras ĝis nun, kvankam jam malaltiĝis la ebloj de militaj okazoj aŭ de perfortaj konfliktoj{{Mankas fonto}}. Dum la konflikto okazis okupoj de administraj konstruaĵoj, surstrataj interbataloj, okupo de flughavenoj kaj amasaj mitingoj en diversaj urboj de la duoninsulo. Sekvis [[referendumo]] pri la eventuala aliro (kaj historie reveno) de Krimeo al Rusio. Partianoj de tia eblo venkis kaj la rusiaj instancoj akceptis la peton de la porrusiaj krimeanoj (21-a de marto 2014).
 
=== Rusio ===
 
[[Dosiero:Novo-2010-08-27-043.jpg|eta|Novorossijsk]]
* [[Novorossijsk]]
* [[Poti]]
* [[Batumi]]
 
 
[[Dosiero:Varna Plage.JPG|eta|Plaĝo de Varna]]
 
=== Rumanio ===
* [[Constanţa]]
 
== Vidu ankaŭ ==
 
[[Dosiero:Taukliman.jpg|eta|dekstre|220px|Arbaroj ĉe la bulgara nigra-mara marbordo.]]
* [[Balkanaj miksaj arbaroj]]
 
== Eksteraj ligiloj ==
{{Projektoj}}
* [http://www.BlackSea-online.com/eng Space Monitoring of the Black Sea Coastline and Waters]
* [http://www.mapofukraine.net/crimean_peninsula/black_sea/crimea_black_sea_coast.html Pictures of the Black sea coast all along the Crimean peninsula]
{{Atlantika Oceano}}
 
{{havendaHavenda artikolo|Nigra Maro}}
{{Bibliotekoj}}
 
[[Kategorio:Nigra maro| ]]
95 775

redaktoj