Malfermi la ĉefan menuon

Ŝanĝoj

9 bitokojn aldonis ,  antaŭ 2 monatoj
esperantigita parametro, +Bibliotekoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj
Agrikulturaj praktikoj kiaj ekzemple [[irigacio]], kultivciklo, apliko de [[sterko]]j kaj [[insekticido]]j, kaj la malsovaĝigo de brutaro estis evoluigita antaŭ longe, sed esti farinta grandan progreson en la pasinta jarcento. La agrikulturhistorio ludis gravan rolon en homa [[historio]], ĉar agrikultura progreso estis decida faktoro en tutmonda sociekonomia ŝanĝo. [[Labordivido]] en agrikulturaj socioj faris ordinarajn specialiĝojn malofte viditaj ĉe kulturoj de [[ĉasistoj-kolektistoj]], kio permesis la kreskon de [[urbo]]j kaj eĉ grandurboj, nun nomitaj [[civilizo]]j, kaj la kompleksajn sociojn. Kiam farmistoj iĝis kapablaj je produktado de manĝaĵo preter la bezonoj de siaj propraj familioj, aliaj en ilia socio estis liberaj dediĉi sin al projektoj krom manĝakiro.
 
[[Historiisto]]j kaj [[Antropologio|antropologoj]] longe argumentis ke la evoluo de agrikulturo ebligis civilizon. Laŭ [[geografiisto]] Jared Diamond, la kostoj de agrikulturo estis: "la meza ĉiutaga nombro da laborhoroj pliiĝis, nutrado plimalboniĝis, infektaj malsanoj kaj korpoeluzado estis pliigitaj, kaj vivotempo mallongiĝis."<ref>{{citeCite book|title=The World Until Yesterday|author=Jared Diamond|page=353|isbn=978-0-670-02481-0|publisher=Viking|year=2012}}</ref>
 
=== Prahistoriaj originoj ===
Fruktoĝardeno, fabrik-bazita manĝaĵproduktada sistemo, supozeble estis la plej malnova agroekosistemo de la mondo.<ref>{{citeCite book|title=The Forest Farms of Kandy: And Other Gardens of Complete Design|author=Douglas John McConnell|year=2003|page=1|url=http://books.google.co.uk/books?id=QYBSfUJPQXcC&lpg=PP1&dq=the%20forest%20farms%20of%20kandy%20and%20other%20gardens%20of%20complete%20design&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0-7546-0958-2}}</ref> Tiuj arbar-ĝardenoj originiĝis de la pratempo laŭlonge de ĝangalecaj kotecaj [[rivero|riverbordoj]] kaj de la malsekaj elstaraĵoj de [[Musono|musonaj]] regionoj. En la laŭpaŝa procezo de familioj plibonigantaj sian tujan medion, utilaj arboj kaj plantospecioj estis identigitaj, protektitaj kaj plibonigitaj dum nedezirindaj specioj estis eliminitaj. Poste superaj fremdaj specioj estis selektitaj kaj integrigitaj en la ĝardeno de la familio.<ref>{{citeCite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|url=http://books.google.co.uk/books?id=G3QPo7lTĥsC&lpg=PP1&dq=The%20forest-garden%20farms%20of%20Kandy%2C%20Sri%20Lanka.&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref>
 
=== Revoluciaj aperoj ===
[[Dosiero:Dili Reisfelder.jpg|eta|Rizterasoj en [[Orienta Timoro]].]]
Agrikulturo ekis sendepende en diversaj partoj de la mondo, kaj inkludis diversajn gamojn de taksonoj. Almenaŭ 11 apartaj regionoj de la Malnova kaj de la Nova Mondo estis konsiderita kiel sendependaj devenejoj.<ref>{{cite journal |doi=10.1073/pnas.1323964111 |title=Current perspectives and the future of domestication studies|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |page=6139 |year=2014 |last1=Larson |first1=G. |last2=Piperno |first2=D. R. |last3=Allaby |first3=R. G. |last4=Purugganan |first4=M. D. |last5=Andersson |first5=L. |last6=Arroyo-Kalin |first6=M. |last7=Barton |first7=L. |last8=Climer Vigueira |first8=C. |last9=Denham |first9=T. |last10=Dobney |first10=K. |last11=Doust |first11=A.N. |last12=Gepts |first12=P. |last13=Gilbert |first13=M. T. P. |last14=Gremillion |first14=K. J. |last15=Lucas |first15=L. |last16=Lukens |first16=L. |last17=Marshall |first17=F. B. |last18=Olsen |first18=K.M. |last19=Pires |first19=J.C. |last20=Richerson |first20=P.J. |last21=Rubio De Casas |first21=R. |last22=Sanjur |first22=O.I. |last23=Thomas |first23=M.G. |last24=Fuller |first24=D.Q.}}</ref> Naturaj grenoj estis kolektitaj kaj manĝitaj el almenaŭ antaŭ 105,000 jaroj.<ref>{{citeCite web|last1=Harmon|first1=Katherine|title=Humans feasting on grains for at least 100,000 years|url=http://blogs.scientificamerican.com/observations/humans-feasting-on-grains-for-at-least-100000-years/|publisher= Scientific American |accessdate=28a de Aŭgusto 2016|date=17a de Decembro 2009}}</ref> [[Porko]]j estis [[Hejmigo|hejmigitaj]] en Mezopotamio antaŭ ĉirkaŭ 15,000 jaroj.<ref>{{cite book |last=Nelson |first=Sarah M. |date=1998 |title=Ancestors for the Pigs. Pigs in prehistory |url=https://books.google.co.il/books?id=N5dN_A29v58C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |location= |publisher=University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology}}</ref> [[Rizo]] estis malnutarigita en Ĉinio antaŭ inter 13,500 kaj 8,200 jaroj, sekve de [[Mungfabo|mungaj]], [[sojo|sojaj]] kaj [[Azuki-fabo|azuki]] faboj. [[Ŝafo]]j estis hejmigitaj en Mezopotamio antaŭinter 13,000 kaj 11,000 jaroj.<ref>{{cite book |title=Sheep and Goat Science |edition=Fifth |last=Ensminger |first=M.E. |author2=Parker, R.O. |year=1986 |publisher=Interstate Printers and Publishers |isbn=0-8134-2464-X}}</ref> El antaŭ ĉirkaŭ 11,500 jaroj, la ok neolitikaj pioniraj rikoltoj nome [[ameltritiko|amela]] kaj [[Unugrajno|unugrajna tritiko]], ŝelenhava [[Ordinara hordeo|hordeo]], [[Ĝardena pizo|pizoj]], [[lento]]j, [[Vicio|amara vicio]], [[kikero]]j kaj [[Ordinara lino|lino]] estis kultivata en [[Levantenio]]. [[Bovo]]j estis hejmigitaj el naturaj [[uro]]j en areoj de moderna Turkio kaj Pakistano antaŭ ĉirkaŭ 10,500 jaroj.<ref name="McTavish">{{citeCite journal|author=McTavish, E.J. |author2=Decker, J.E. |author3=Schnabel, R.D. |author4=Taylor, J.F. |author5=Hillis, D.M. |last-author-amp=yes |year=2013 |title=New World cattle show ancestry from multiple independent domestication events |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A |volume=110 |pages=E1398–406 |doi=10.1073/pnas.1303367110 |pmid=23530234 |pmc=3625352}}</ref> En [[Andoj]] de Sudameriko, [[terpomo]]j estis malnaturigitaj antaŭ inter 10,000 kaj 7,000 jaroj, kune kun faboj, [[Kokao (planto)|kokao]], [[lamo]]j, [[alpako]]j, kaj [[kobajo]]j. [[Sukerkano]] kaj kelkaj [[radiklegomo]]j estis malnaturigitaj en [[Nov-Gvineo]] antaŭ ĉirkaŭ 9,000 jaroj. [[Sorgo]] estis malnaturigita en [[Sahelo]] en Afriko antaŭ ĉirkaŭ 7,000 jaroj. [[Kotono]] estis malnaturigita en [[Peruo]] antaŭ ĉirkaŭ 5,600 jaroj,<ref name="Broudy1979">{{cite book |last=Broudy |first=Eric |title=The Book of Looms: A History of the Handloom from Ancient Times to the Present |url=http://books.google.com/books?id=shN5_-W1RzcC&pg=PA81 |year=1979 |publisher=UPNE |isbn=978-0-87451-649-4 |page=81}}</ref> kaj estis sendepende malnaturigita en Eŭrazio oni ne scias kiam. En Mezameriko, natura [[Zeo|teosinto]] estis malnaturigita al [[maizo]] antaŭ ĉirkaŭ 6,000 jaroj.<ref>S. Johannessen and C. A. Hastorf (eds.) ''Corn and Culture in the Prehistoric New World'', Westview Press, Boulder, Colorado.</ref>
 
En la Mezepoko, kaj en [[Islama Orepoko|la islama mondo]] kaj en Eŭropo, agrikulturo estis transformita per plibonigaj teknikoj kaj per la disvastigo de kultivplantoj, kiaj per la enkonduko de sukerindustrio, rizo, kotono kaj fruktarboj kiaj la [[Oranĝujo|oranĝo]] en Eŭropon tra [[Al-Andalus]].<ref name=Watson>{{cite journal |first=Andrew M. |last=Watson |date=1974 |title=The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700-1100 |journal=The Journal of Economic History |volume=34 |issue=1 |pages=8–35}}</ref><ref name=NatGeographic2015>{{cite book |author=National Geographic |title=Food Journeys of a Lifetime |url=http://books.google.com/books?id=h2Q5BgAAQBAJ&pg=PA126 |year=2015 |publisher=[[National Geographic Society]] |isbn=978-1-4262-1609-1 |page=126}}</ref> Post la [[Kolumba interŝanĝo]] el 1492 oni alportis novmondajn rikoltojn kiaj maizo, terpomoj, [[batato]]j kaj [[manioko]] al Eŭropo, kaj malnovmondajn rikoltojn kiaj tritiko, hordeo, rizo kaj [[rapo]], kaj gregon kia ĉevaloj, bovoj, ŝafoj kaj kaproj al Ameriko.<ref>{{cite web |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/american-indians/essays/columbian-exchange |title=The Columbian Exchange |publisher=The Gilder Lehrman Institute of American History |author=Crosby, Alfred |accessdate=11a de Majo 2013}}</ref>
{{Ĉefartikolo|Neolitika revolucio}}
[[Dosiero:Trilla del trigo en el Antiguo Egipto.jpg|eta|Draŝado de greno en antikva Egiptujo.]]
La [[Fekunda Duonluno]] de [[Sudokcidenta Azio]] unue vidis la malsovaĝigon de bestoj, komencante la [[Neolitika revolucio|neolitikan revolucion]]. Inter 10,000 kaj 13,000 jaroj antaŭe, la prapatroj de moderna brutaro, [[ŝafo]]j, [[kapro]]j kaj [[porko]]j estis malsovaĝigitaj en tiu areo. La laŭpaŝa transiro de natura rikoltlaboro ĝis konscia kultivado okazis sendepende en pluraj lokoj ĉirkaŭ la globo.<ref name=NatGeo/> Agrikulturo enkalkulis la subtenon de pliigita loĝantaro, kaŭzante pli grandajn sociojn kaj poste la evoluon de [[grandurbo]]j. Ĝi ankaŭ kreis la bezonon de pli granda organizo de politikaj rajtigoj (kaj la kreado de socia tavoliĝo), ĉar decidoj devis fariĝi koncerne laboron kaj rikoltasignadon kaj aliraj [[rajto]]j al akvo kaj tero. Agrikulturo okazigis senmovecon, kiam loĝantaroj kontentiĝis resti ie je longaj tempodaŭroj, kio kaŭzis la amasiĝon de materiaj varoj.<ref>{{citeCite web|url=http://anthro.ucsd.edu/~dkjordan/arch/neolithic/Neo3-LivRev.html|title= Living the Revolution|author=DK Jordan|date=24a Novembro 2012|work=The Neolithic|publisher=University of California – San Diego|accessdate=22a Aprilo 2013}}</ref>
 
Fruaj neolitikaj vilaĝoj montras signojn de la kapablo prilabori grenon, kaj la [[Proksima Oriento]] estas la praa hejmo de la prapatroj de [[tritiko]], [[hordeo]] kaj [[pizo]]j. Ekzistas spuroj de la kultivado de [[figo]]j en la [[Jordano (rivero)|Jordana Valo]] tiom longe kiom antaŭ 11,300 jaroj, kaj de [[cerealo]]- (greno) produktado en [[Sirio]] antaŭ ĉirkaŭ 9,000 jaroj. Dum la sama periodo, farmistoj en [[Ĉinio]] komencis kulturi [[rizo]]n kaj [[milio]]n, utiligante homfaritajn [[inundo]]jn kaj fajrojn kiel parton de sia kultivadreĝimo.<ref name=NatGeo>{{citeCite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/|title=The Development of Agriculture|publisher=National Geographic|accessdate=22a de Aprilo 2013}}</ref> Fibrokultivaĵoj estis kulturitaj dekomence kiel manĝkultivaĵoj, kak tiele Ĉinio kulturis [[kanabo]]n kaj [[kotono]]n kaj same sendepende en [[Afriko]] kaj [[Sudameriko]], kaj la Proksima Oriento malsovaĝigantan [[lino]]n.<ref>{{citeCite book|title=Plant evolution and the origin of crop species|page=119|author=Hancock, James F.|url=http://books.google.com/?id=j_O9ZnFRNngC&pg=PA119&lpg=PA119&dq=domestication+of+fiber+crops#v=onepage&q=domestication%20of%20fiber%20crops&f=false|publisher=CABI|year=2012|isbn=1-84593-801-1|edition=3rd}}</ref> La uzado de grundamendoj, inkluzive de stalsterko, fiŝoj, kompoŝto kaj cindro, ŝajnas esti komenciĝinta frue, kaj evoluigita sendepende en pluraj lokoj de la mondo, inkluzive de [[Mezopotamio]], la [[Nilvalo]] kaj orienta Azio.<ref name=FertMan>{{citeCite book|url=http://books.google.com/?id=qPkoOU4BvEsC&pg=PA44&dq=history+of+fertilizer#v=onepage&q=history%20of%20fertilizer&f=false|page=46|author=UN Industrial Development Organization, International Fertilizer Development Center|title=The Fertilizer Manual|publisher=Springer|year=1998|edition=3rd|isbn=0-7923-5032-4}}</ref>
 
[[Dosiero:Roman harvester, Trier.jpg|eta|Romia rikoltmaŝino.|maldekstra]]
[[Kukurbo]]j estis kultivitaj en [[Meksiko]] antaŭ preskaŭ 10,000 jaroj, dum [[maizo]]-similaj plantoj, derivitaj de la natura genro ''[[Zeo]]'', komencis esti viditaj je proksimume 9,000 jaroj antaŭe. La derivaĵo de ''[[Zeo]]'' en modernan maizon estis malrapida, aliflanke, kaj ĝi prenis ĝis 5,500<ref name=NatGeo/> antaŭ ĝis 6,000 jaroj por iĝi tio kion ni hodiaŭ konas kiel [[maizo]]. Ĝi tiam iom post iom disvastiĝis en tuta [[Nordameriko]] kaj estis la plej grava kultivaĵo de indianoj dum eŭropa esplorado.<ref>{{citeCite book|editor=S. Johannessen and C. A. Hastorf (eds.) |title=Corn and Culture in the Prehistoric New World|publisher= Westview Press|location=Boulder, Colorado|year=1994|isbn=0-8133-8375-7}}</ref> [[Fabo]]j estis kulturitaj ĉirkaŭ la sama tempo, kaj kune tiuj tri plantoj formis la trifratan nutrofondon de multaj denaskaj loĝantaroj en Norda kaj Meza Ameriko. Kombinitaj kun [[pipro]]j, tiuj kultivaĵoj disponigis ekvilibran dieton por granda parto da la kontinento.<ref>{{citeCite web|url=http://anthro.ucsd.edu/~dkjordan/arch/neolithic/Neo2-Beyond.html|title= Beyond Wheat|author=DK Jordan|date=24a de Novembro 2012|work=The Neolithic|publisher=University of California – San Diego|accessdate=22a de Aprilo 2013}}</ref> [[Vinbero]]j unue estis kreskigitaj por [[vino]] antaŭ ĉirkaŭ 8,000 jaroj, en la Suda [[Kaŭkazo]], kaj antaŭ 3000 a.K. atingis la Fekundan Duonlunon, la Jordanan Valon kaj Egiptujon.<ref>{{citeCite journal|url=http://content.usatoday.com/communities/sciencefair/post/2011/01/domestics-grape-genome-sequenced/1#.UYWuIcrEl-A|title=Grapes domesticated 8,000 years ago|author=Vergano, Dan|date=19a de Januaro 2011|accessdate=4a de Majo 2013|journal=USA Today}}</ref>
 
[[Dosiero:Fruchtbarer Halbmond.JPG|eta|200px|[[Fekunda duonluno]].]]
Agrikulturo avancis al [[Eŭropo]] iomete poste, atingante la nordorienton de la kontinento de la oriento ĉirkaŭ 4000 a.K. La ideo ke agrikulturo atingis Eŭropon, anstataŭ sendepende formiĝi tie, kondukis al du ĉefaj hipotezoj. La unua estas "ondo de antaŭeniĝo", kiu diras ke agrikulturo vojaĝis malrapide kaj konstante trans la kontinenton, dum la dua, "populacisalta" teorio, diras ke ĝi moviĝis laŭ saltoj.<ref>{{citeCite web|url=http://anthro.ucsd.edu/~dkjordan/arch/neolithic/Neo1-AgRev.html|title= The "Agricultural Revolution"|author=DK Jordan|date=24a Novembro 2012|work=The Neolithic|publisher=University of California – San Diego|accessdate=22a de Aprilo 2013}}</ref> Antaŭ proksimume 6000 jaroj, [[ĉevalo]]j unue komencis esti malsovaĵigitaj en la eŭraziaj [[stepo]]j. Komence uzitaj por manĝaĵo, estis rapide malkovrite ke ili estas utilaj por kampolaboro kaj portado de varoj kaj homoj.<ref name=Horse>{{citeCite web|url=http://www.nal.usda.gov/awic/pubs/HorseHistory/intro.shtml|title=Horses in History: A Bibliography|publisher=USDA National Agricultural Library|accessdate=24a de Majo 2013|author=Adams, Kristina}}</ref> Antaŭ proksimume 5,000 jaroj, [[sunfloro]]j unue estis kultivitaj en Nordameriko, dum la regiono de [[Andoj]] en [[Sudameriko]] evoluigis la [[terpomo]]n.<ref name=NatGeo/> Ĉe ne tiom grava centro de malsovaĝigo, la indiĝenaj popoloj de la posta [[Orienta Usono]] ŝajne estis kulturintaj multajn kultivaĵojn, inkluzive de [[tabako]].<ref>{{citeCite journal|author=Heiser, Carl B., Jr.|year=1992|title= On Possible Sources of the Tobacco of Prehistoric Eastern North America|journal=Current Anthropology|volume=33|pages=54–56|doi=10.1086/204032}}</ref>
 
=== Bronz- kaj Fer-epokoj ===
==== Sumero ====
[[Dosiero:VAM - Rollsiegel 1.jpg|thumbeta|leftmaldekstra|Hejmigitaj bestoj ĉe [[cilindrosigelo]] de [[Sumero]]. 2500 a.K.]]
Farmistoj de [[Sumero]] estis kreskintaj cerealojn kiaj [[hordeo]] kaj [[tritiko]], ekloĝantaj en vilaĝoj jam ĉirkaŭ 8,000 a.K. pro la malaltaj pluvokavnto de la regiono, la agrikulturo dependis el la riveroj [[Tigris]] kaj [[Eŭfrato]]. Irigaciaj kanaloj kondukantaj el la riveroj ebligis la kreskon de cerealoj en sufiĉe grandaj kvantoj por elteni urbojn. La unuaj plugiloj aperis en [[piktogramo]]j el Uruk de ĉirkaŭ 3,000 a.K.; semo-plugiloj kiuj enmetis semojn en la plugita grundo aperas ĉe [[sigelo]]j de ĉirkaŭ 2300 a.K. Vegetalaj kultivaĵoj estis [[pizo]]j, [[lento]]j, [[kikero]]j, faboj, [[cepo]]j, [[ajlo]]j, [[laktuko]]j, [[poreo]]j kaj [[brasiko]]j. Ili kreskis ankaŭ fruktojn kiaj [[Daktilopalmo|daktiloj]], vinberoj, pomoj, melonoj, kaj figoj. Kune kun tiu farmado, Sumeroj ankaŭ kaptis fiŝojn kaj ĉasis [[ĉasbirdo]]jn kaj [[gazelo]]jn. La viando de ŝafoj, kaproj, bovoj kaj kortobirdoj estis manĝata, ĉefe de elitoj. Fiŝoj estis konservitaj per sekigado, saligado kaj fumigado.<ref name=BritMus>{{cite web |title=Farming |url=http://www.mesopotamia.co.uk/staff/resources/background/bg08/home.html |publisher=[[British Museum]] |accessdate=15a de Junio 2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The fine art of food |first=Reay |last=Tannahill |publisher=Folio Society |year=1968 |page= }}</ref>
 
==== Antikva Egipto ====
[[Dosiero:Tomb of Nakht (2).jpg|thumbeta|upright|Agrikulturaj scenoj de [[draŝado]], grenstokado, rikoltado pere de [[falĉileto]]j, elfosado, arbohakado kaj plugado en Antikva Egipto. Tombo de astronomo Naĥt, 15a jarcento a.K.]]
La civilizo de [[Antikva Egipto]] dependis el la rivero [[Nilo]] kaj de ties dependaj sezoninundoj. La antaŭvideblo de la fluktuoj de la rivero kaj la fekunda grundo permesis al la egiptanoj konstrui imperion sur la bazo de granda agrikultura riĉo. Egiptanoj estis inter la unuaj popoloj kiuj praktikis agrikulturon je granda skalo, ebligita de la disvoolvigo de la riverbasena irigacio.<ref>{{cite book |author=Kees, Herman |title=Ancient Egypt: A Cultural Topography |publisher=University of Chicago Press |date=1961 |pages= }}</ref> Ties baza manĝokultivoj estis greno kia tritiko kaj hordeo, kun industriaj kultivoj kiaj [[lino]] kaj [[papiruso]].<ref>{{cite journal |author=Janick, Jules |title=Ancient Egyptian Agriculture and the Origins of Horticulture |journal=Acta Hort. |volume=583 |pages=23–39}}</ref>
 
 
==== Antikva Ĉinio ====
[[Dosiero:Shennong2.jpg|thumbeta|upright|Tomba murpentraĵo de la [[dinastio Han]] kiu montras plugadon fare de [[Shennong]], the legendary "Dia Farmisto".]]
Registroj el la [[Militŝtata periodo|Militaj Ŝtatoj]], de la [[dinastio Qin]], kaj de la [[dinastio Han]] havigas bildon de la komenco de la agrikulturo en Ĉinio el la 5a jarcento a.K., kio inkludas tutlandan sistemon de [[grenejo]]j kaj disvastigata uzado de [[silkokulturo]]. Grafa frua ĉina libro pri agrikulturo estas ''Ĉimin Jaoŝu'' de la jaro 535 p.K., verkita de Jia Siksia.<ref name="needham volume 6 part 2 55 56">Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 6, Part 2''. Taipei: Caves Books Ltd. p55-56.</ref> La verko de Jia citas multajn aliajn ĉinajn librojn kiuj estis verkitaj antaŭe sed jam ne plu ekzistis.<ref name="needham volume 6 part 2 56"/> La enhavo de la libro de Jia inkludas sekciojn pri terpreparado, semado, kultivado, fruktoĝardenado, forstado kaj bestobredado. La libro inkludas perifere ankaŭ rilatan enhavon kovrantan komercajn kaj kuirartajn uzojn de kultivaĵoj.<ref name="needham volume 6 part 2 57">Needham, Volume 6, Part 2, 57.</ref> Tiu verko montriĝis influa sur postaj ĉinaj [[Agronomio|agronomoj]], kiaj Ŭang Ĵen kaj sia sukcesa ''Nong Ŝu'' de lajaro 1313 p.K.<ref name="needham volume 6 part 2 56">Needham, Volume 6, Part 2, 56.</ref>
 
==== Romia Imperio ====
{{Ĉefartikolo|Romia Imperio}}
[[Dosiero:Roman harvester, Trier.jpg|thumbeta|leftmaldekstra|upright=1.3<!--size for very low image-->|[[Romia Imperio|Romia]] rikoltilo, [[Treviro]].]]
 
En [[grek-romia antikvo]], agrikulturo uzis teknikojn pionirigitaj de Sumeranoj, transmititaj al ili fare de sekvaj kulturoj, kun specifa emfazo al la kultivado de varoj por komerco kaj eksportado. Romanoj metis la bazon por la ekonomia sistemo de [[senjorio]] pere ekzemplo de [[servuteco]], kio floros en la Mezepoko. La farmograndoj en Romio povas esti dividata en tri kategorioj. Malgrandaj farmoj estis el 18-88 ''iugera'' (unu ''iugerum'' egalas al ĉirkaŭ 0.65 akreoj). Mezgrandaj farmoj estis el 80-500 ''iugera''. Grandaj bienoj (nome ''latifundia'') estis de ĉirkaŭ 500 ''iugera''.<ref name="White">White, K. D. (1970), ''Roman Farming'' (Cornell University Press)</ref>
En [[Mezameriko]], la [[Aztekoj]] estis aktivaj farmistoj kaj havis agrikulturbazitan ekonomion. La tero ĉirkaŭ [[Lago Tekskoko]] estis ege fekunda, sed ne sufiĉe granda por produkti la kvanton de manĝaĵoj necesaj por la loĝantaro de ties etendanta imperio. La Aztekoj disvolvigis irigaciajn sistemojn, formis montetajn terasojn, fekundigis sterke ties grundon, kaj disvolvigis ''ĉinampojn'' aŭ artefaritajn insulojn, konatajn ankaŭ kiel "flosĝardenoj". La [[Majaoj]] inter 400 a.K. kaj 900 p.K. uzis etendajn kanalojn kaj zorgis kamposistemojn por farmigi marĉojn de la [[Jukatano|Jukatana Duoninsulo]].<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2010/101105/full/news.2010.587.html|title=Mayans converted wetlands to farmland |author=Mascarelli, Amanda |journal=Nature |date=5 November 2010 |doi=10.1038/news.2010.587}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.soils.org/publications/sh/articles/53/6/3 |title=Invisible Artifacts: Uncovering Secrets of Ancient Maya Agriculture with Modern Soil Science |journal=Soil Horizons|author=Morgan, John |date=6 November 2013 |doi=10.2136/sh2012-53-6-lf |volume=53 |issue=6 |pages=3}}</ref>
 
[[Dosiero:Trabajo-inca8.jpg|thumbeta|upright|[[Inkaoj|Inkaaj farmistoj]] uzantaj ''ĉaki taklla'', hom-energia pied-[[plugilo]].]]
En la regiono de Andoj de Sudameriko, kun civilizoj kiaj la [[Inkaoj]], la ĉefa rikoloto estis la [[terpomo]], aldomigita proksimume antaŭ 7,000–10,000 jaroj.<ref name="Spooner 2005 14694–99">{{cite journal | title=A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping | last=Spooner | first=David M. |first2=Karen |last2=McLean |first3=Gavin |last3=Ramsay |first4=Robbie |last4=Waugh |first5=Glenn J. |last5=Bryan |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=102 | issue=41 | doi=10.1073/pnas.0507400102 | pmc=1253605 | pages=14694–99 | pmid=16203994 | year=2005 | url=http://www.pnas.org/content/102/41/14694}}</ref><ref name="online">{{cite book |author=Office of International Affairs |title=Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation |date=1989 |url=http://www.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X&page=92 |work=nap.edu |isbn=030904264X |page=92}}</ref><ref name="John Michael Francis 2005">{{cite book | author=John Michael Francis |title=Iberia and the Americas | publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2005|url=https://books.google.com/?id=OMNoS-g1h8cC&pg=PA867&dq=artistic+potato | isbn=1-85109-426-1 }}</ref> [[Kokao (planto)|Kokao]], ankoraŭ grava kultivaĵo ĝis nun, estis aldomigita en Andoj, same kiel [[arakido]]j, [[tomato]]j, [[tabako]], kaj [[ananaso]]j.<ref name=Murphy2011/> [[Kotono]] estis aldomigita en [[Peruo]] ĉirkaŭ 3,600 a.K.<ref name="Broudy1979"/> Ankaŭ animaloj estis aldomigitaj, kiaj [[lamo]]j, [[alpako]]j, kaj [[kobajo]]j.<ref name="RischkowskyPilling2007">{{cite book |last1=Rischkowsky |first1=Barbara |last2=Pilling |first2=Dafydd |title=The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture |url=http://books.google.com/books?id=Skpj197tU0oC&pg=PA10 |year=2007 |publisher=Food & Agriculture Organization |isbn=978-92-5-105762-9 |page=10}}</ref>
 
La indiĝena popolo de Orienta Usono ŝajne aldomigis nombrajn kultivaĵojn. [[Sunfloro]]j, [[tabako]],<ref>Heiser, Carl B., Jr. (1992) On possible sources of the tobacco of prehistoric Eastern North America. ''Current Anthropology'' 33:54-56.</ref> variaĵoj de kukurboj kaj de [[kenopodio]] (''Chenopodium''), same kiel ''Iva annua'' kaj la hordeo ''Hordeum pusillum'', estis aldomigitaj.<ref>''Prehistoric Food Production in North America'', eldonita de Richard I. Ford. Museum of Anthropology, University of Michigan, Anthropological Papers 75.</ref><ref>Adair, Mary J. (1988) ''Prehistoric Agriculture in the Central Plains.'' Publications in Anthropology 16. University of Kansas, Lawrence.</ref> Naturaj manĝaĵoj kiaj [[natura rizo]] kaj [[sukeracero]] estis rikoltitaj.<ref name="Smith2013">{{cite book |last=Smith |first=Andre w|title=The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America |url=http://books.google.com/books?id=DOJMAgAAQBAJ&pg=RA1-PA571 |year=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-973496-2 |pages=1–}}</ref> La plej ofta variaĵoj de [[frago]]j estis aldomigitaj el Orienta Nordameriko.<ref>Paul E. Minnis (editor) (2003) ''People and Plants in Ancient Eastern North America.'' Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.</ref> Du gravaj kultivaĵoj, [[pekano]]j kaj naturaj [[vinbero]]j, estis uzataj etende el prahistoriaj tempoj sed ŝajne ne estis aldomigitaj ĝis la 19a jarcento.<ref>{{citeCite web|url=http://pecankernel.tamu.edu/introduction/index.html |title=Pecans at Texas A&M University |publisher=Pecankernel.tamu.edu |date=2006-08-18 |accessdate=2010-06-03}}</ref><ref>The History of Concord Grapes, http://www.concordgrape.org/bodyhistory.html</ref>
 
La indiĝenoj de tio kio estas nune Kalifornio kaj en la Pacifika Nordokcidento praktikis variajn formojn de [[arbarĝardenado]] kaj de [[hakado kaj bruligado]] en arbaroj, herbejoj, miksitaj arbaroj kaj humidejoj, por certigi ke dezirata manĝo kaj medicinaj plantoj pluestu disponeblaj. La [[Indianoj]] kontrolis fajron je regiona skalo por krei malalt-intensa fajrekologion kiu evitu pli grandajn, katastrofajn incendiojn kaj [[Eltenebla agrikulturo|eltenu malalt-densan agrikulturon]] en izola rotacio; ia speco de "natura" [[permakulturo]].<ref>{{cite book |title=Fire in California's Ecosystems |editor1=Neil G. Sugihara |editor2=Jan W. Van Wagtendonk |editor3=Kevin E. Shaffer |editor4=Joann Fites-Kaufman |editor5=Andrea E. Thode |publisher=University of California Press |year=2006 |pages=417 |chapter=17 |isbn=978-0-520-24605-8}}</ref><ref>{{cite book |editor=Blackburn, Thomas C. and Kat Anderson |year=1993 |title=Before the Wilderness: Environmental Management by Native Californians |location=Menlo Park, California |publisher=Ballena Press |isbn=0879191260}}</ref><ref name=Cunningham2010>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nuYuYGHwCygC&pg=PA135 |pages=135, 173–202 |last=Cunningham |first=Laura |title=State of Change: Forgotten Landscapes of California |publisher=Heyday |location=Berkeley, California |year=2010 |isbn=1597141364}}</ref><ref>{{cite book |last=Anderson |first=M. Kat |title=Tending the Wild: Native American Knowledge And the Management of California's Natural Resources |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=0520248511}}</ref>
 
==== Araba mondo ====
[[Dosiero:Hama-3 norias.jpg|thumbeta|upright|La uzado de [[norio]], nome [[akvorado]]j por levi akvon por irigacia kaj hejma uzoj estis inter la teknologiojn enkondukitaj al Eŭropo tra [[Al-Andalus]] en la [[Islama Ora Epoko|mezepoka islama mondo]].]]
{{Ĉefartikolo|Araba Agrikultura Revolucio}}
 
 
=== Eŭropo ===
En la Mezepoko okazis pluaj plibonigoj en agrikulturo. Monaĥejoj etendiĝis tra tuta Eŭropo kaj iĝis gravaj centroj por la kolekto de konoj rilataj al agrikulturo kaj forstado. La sistemo de [[Senjorio]] ebligis al grandaj [[terposedanto]]j kontroli sian teron kaj siajn laboristojn, en la formo de kamparanoj aŭ [[servutulo]]j.<ref>{{citeCite web|url=http://www.hcs.ohio-state.edu/hcs/TMI/HCS210/HortOrigins/MiddleAges.html|title=Medieval Horticulture/Agriculture|publisher=Ohio State University|accessdate=2013-04-24|author=Jourdan, Pablo}}</ref> Dum la mezepoka periodo, la [[Araba mondo]] ludis gravan rolon en la interŝanĝo de kultivaĵoj kaj teknologio inter la kontinentoj Eŭropo, Azio kaj Afriko. Krom transporti nombrajn kultivaĵojn, ili enkondukis la koncepton de somera irigacio en Eŭropon kaj disvolvigis la komencojn de la sistemo de [[plantejo]]j de [[sukerkano]] ĉefe per uzado de sklavoj por intensa kultivado.<ref>{{citeCite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/hort_306/text/lec22.pdf|title=Islamic Influences on Western Agriculture|author=Janick, Jules|year=2008|publisher=Purdue University|accessdate=2013-05-23}}</ref>
 
[[Dosiero:Crescenzi calendar.jpg|thumbeta|leftmaldekstra|Agrikulturala kalendaro el manuskripto de [[Pietro de Crescenzi]].]]
En la Mezepoko okazis pluaj plibonigoj en agrikulturo. Monaĥejoj etendiĝis tra tuta Eŭropo kaj iĝis gravaj centroj por la kolekto de konoj rilataj al agrikulturo kaj forstado. La sistemo de [[Senjorio]] ebligis al grandaj [[terposedanto]]j kontroli sian teron kaj siajn laboristojn, en la formo de kamparanoj aŭ [[servutulo]]j.<ref>{{cite web|url=http://www.hcs.ohio-state.edu/hcs/TMI/HCS210/HortOrigins/MiddleAges.html|title=Medieval Horticulture/Agriculture|publisher=Ohio State University|accessdate=2013-04-24|author=Jourdan, Pablo}}</ref> Dum la mezepoka periodo, la [[Araba mondo]] ludis gravan rolon en la interŝanĝo de kultivaĵoj kaj teknologio inter la kontinentoj Eŭropo, Azio kaj Afriko. Krom transporti nombrajn kultivaĵojn, ili enkondukis la koncepton de somera irigacio en Eŭropon kaj disvolvigis la komencojn de la sistemo de [[plantejo]]j de [[sukerkano]] ĉefe per uzado de sklavoj por intensa kultivado.<ref>{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/hort_306/text/lec22.pdf|title=Islamic Influences on Western Agriculture|author=Janick, Jules|year=2008|publisher=Purdue University|accessdate=2013-05-23}}</ref>
 
[[Dosiero:Crescenzi calendar.jpg|thumb|left|Agrikulturala kalendaro el manuskripto de [[Pietro de Crescenzi]].]]
Ĉirkaŭ la jaro 900, disvolvigoj en [[fandado|ferfandado]] ebligis pliigon de produktado en Eŭropo, kondukante al disvolvigoj en la produktado de agrikulturaj iloj kiaj plugiloj, permanaj iloj kaj [[hufofero]]j. La peza plugilo pliboniĝis el la pli frua tirplugilo, kun la adopado de la ĉina deŝutila [[plugilo]] por turnigi la pezajn, humidajn grundojn de norda Eŭropo. Tio kondukis al la klarigado de arbaroj de norda Eŭropo kaj al pliigo de la agrikultura produktado, kiu siavice kondukis al pliigo de la loĝantaro.<ref name=Backer>{{cite web |url=http://www.engr.sjsu.edu/pabacker/history/middle.htm |title=Part 1 – Medieval European history |author=Backer, Patricia |publisher=San Jose State University |accessdate=24a de Aprilo 2013 |work=History of Technology}}</ref> Samtempe, farmistoj en Eŭropo el [[kultivciklo]] dukampa al trikampa en kiu unu kampo el tri estis lasata nekultivita ĉiujare. Tio rezultis en pliigita produktiveco kaj nutreblo, ĉar la ŝanĝoj en kultivciklo permesis [[nitrogenfiksado]]n de [[legomo]]j kiaj pizoj, lentoj kaj faboj. Plibonigitaj [[jungilaro]]j kaj bestoligiloj plie plibonigis kultivadon.<ref name=Backer/> [[Akvomuelejo]]j estis enmetitaj de romianoj, sed estis plibonigitaj laŭlonge de la Mezepoko, kun la [[ventomuelejo]]j, kaj uzitaj por mueli grenon en faruno, por tranĉi lignon kaj por procezi linon kaj lanon.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=1-mss7-OStgC&pg=PA88 |title=Daily Life in the Middle Ages |author=Newman, Paul B. |pages=88–89 |publisher=McFarland |isbn=0786450525 |year=2001}}</ref>
 
Ĉefaj kultivaĵoj estis tritiko, [[sekalo]], hordeo kaj [[aveno]]. Pizoj, faboj, kaj [[vicio]] iĝis oftaj el la 13a jarcento antaŭen kiel [[furaĝo]] por bestoj kaj ankaŭ pro ties [[nitrogen-fiksado|nitrogen-fiksigaj]] sterkaj proprecoj. Tiuj kultivaĵoj pintis en la 13a jarcento, kaj restis pli malpli utilaj dum la 18a jarcento.<ref name=Campbell1>{{cite journal |last=Campbell |first=Bruce M. S. |author2=M. Overton |title=A New Perspective on Medieval and Early Modern Agriculture: Six Centuries of Norfolk Farming, c.1250-c.1850 |journal=Past and Present |year=1993 |volume=141 |pages=38–105 |doi=10.1093/past/141.1.38}}</ref> Kvankam la limigoj de mezepoka farmado estis iam supozitaj ke ili havigis tegmentan produktadon por la kresko de la loĝantaro en la Mezepoko, ĵusaj studoj<ref name=Campbell2>{{cite book |last=Campbell |first=Bruce M.S. |title=English Seigniorial Agriculture, 1250–1450 |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-30412-1}}</ref><ref name=Stone1>{{cite book |last=Stone |first=David |title=Decision-Making in Medieval Agriculture |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-924776-5}}</ref> montris ke la teknologio de mezepoka agrikulturo estis ĉiam sufiĉa por la necesoj de la personoj laŭ normalaj cirkonstancoj, kaj ke nur pro sociala malegaleco aŭ dum escepte akra vetero, kiel ĉe [[Granda malsatego de 1315-1317|terura vetero de 1315–17]], la necesoj de la loĝantaro ne estis plenumitaj.<ref name="John Langdon 2010 20–23">{{citeCite book|title=The Oxford Dictionary of the Middle Ages|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-866262-4|author=John Langdon|editor=Robert E. Bjork|pages=20–23}}</ref><ref>{{cite book |last=Jordan |first=William Chester |title=The Great Famine: Northern Europe in the Early Fourteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=R6mBDhnM76EC |year=1997 |publisher=Princeton U.P.}}</ref>
 
=== Tutmonda interŝanĝo ===
[[Dosiero:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|thumbeta|230px|''La rikoltistoj''. [[Pieter Bruegel la pliaĝa|Pieter Bruegel]] – 1565]]
 
[[Dosiero:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|thumb|230px|''La rikoltistoj''. [[Pieter Bruegel la pliaĝa|Pieter Bruegel]] – 1565]]
{{Ĉefartikolo|Kolumba interŝanĝo}}
La '''Kolumba interŝanĝo''' aŭ '''Granda interŝanĝo''' estis la disvastigita transdono de animaloj, plantoj, kulturo, homaj loĝantaroj, teknologio, kaj de ideoj inter la hemisferoj de [[Ameriko]] kaj [[Afrik-Eŭrazio]] en la 15a kaj 16a jarcentoj, rilate al la fare de eŭropanoj koloniigo kaj komerco post la veturoj de [[Kristoforo Kolumbo]] el 1492.<ref name = "history">{{cite journal |last1= Nunn |first1= Nathan |last2= Qian |first2= Nancy |year= 2010 |title= The Columbian Exchange: A History of Disease, Food, and Ideas |journal= [[Journal of Economic Perspectives]] |volume= 24 |issue= 2 |pages= 163–188 |jstor= 25703506 |doi= 10.1257/jep.24.2.163 }}</ref> Kvankam plej verŝajne senintence tiam, [[Infekto|komunikeblaj malsanoj]] estis kromprodukto de tiu interŝanĝo.
La kontakto inter la du areoj cirkuligis ampleksan varion de novaj kultivaĵoj kaj brutaro, kiuj eltenis pliigon de loĝantaroj en ambaŭ hemisferoj, kvankam malsanoj dekomence okazigis subitajn malpliĝojn en la nombroj de la [[indianoj]]. Komercistoj revenis al Eŭropo kun [[maizo]], [[terpomo]]j, [[batato]]j, [[manioko]], [[kapsiko]]j kaj [[tomato]]j, kiuj iĝis tre gravaj kultivaĵoj en Eŭropo ĉirkaŭ la 18a jarcento. Simile, eŭropanoj enkondukis [[manioko]]n kaj [[arakido]]jn al tropikaj [[Azio]] kaj [[Okcidenta Afriko]], kie ili floris sur grundoj kiuj antaŭe ne produktis grandajn rikoltojn. Variaĵoj de tritiko, hordeo, rizo kaj [[rapo]] veturis el Malnova Mondo al la Nova. Estis malmultaj gregaj specioj en Ameriko, kaj tiele ĉevaloj, bovoj, ŝafoj kaj kaproj estis tute nekonataj antaŭ ties alveno kun la setlantoj el la Malnova Mondo.
 
Kultivaĵoj movantaj en ambaŭ direktoj tra la [[Atlantika Oceano]] okazigis kreskon de la loĝantaro tra la tuta mondo kaj longdaŭra efiko sur multaj kulturoj.<ref>{{citeCite web|url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/american-indians/essays/columbian-exchange|title=The Columbian Exchange|publisher=The Gilder Lehrman Institute of American History|author=Crosby, Alfred|accessdate=2013-05-11}}</ref> Maizo kaj manioko estis enmetitaj el Brazilo en Afriko fare de portugalaj komercistoj en la 16a jarcento,<ref>{{citeCite web|url=http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm |title=Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa|publisher=The Ohio State University|author=Wagner, Holly|accessdate=2013-05-11}}</ref> kaj iĝis bazmanĝaĵoj, anstataŭante indiĝenajn afrikajn kultivaĵojn.<ref>{{citeCite web|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/16/default.html|title=Advances in Maize Streak Virus Disease Research in Eastern and Southern Africa|editor1=Florence Wambugu |editor2=John Wafula |year=2000|publisher=International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications|accessdate=2013-04-16}}</ref>
 
[[Dosiero:Colorado_potato_beetle.jpg|eta|maldekstre|230px|[[Terpoma skarabo]].]]
Post sia enmeto el Sudameriko al Hispanio en la fino de la 1500-aj jaroj, la terpomo iĝis bazmanĝaĵo tra tuta Eŭropo ĉirkaŭ la fino de la 1700-aj jaroj. La terpomo ebligis al farmistoj produkti pli da manĝo, kaj dekomence aldonis variecon al la eŭropana dieto. La pliigita havigo de manĝaĵoj malpliigis malsanojn, pliigis naskojn kaj malpliigis mortindicon, kaŭzante eksplodon de la loĝantaro tra la tuta [[Brita Imperio]], Usono kaj Eŭropo.<ref name="Chapman, Jeff">{{citeCite journal|url=http://www.history-magazine.com/potato.html |title=The Impact of the Potato|journal=History Magazine|author=Chapman, Jeff|issue=2}}</ref> La enmeto de la terpomo ankaŭ alportis la unuan intensan uzadon de sterko, en la formo de [[guano]] importita al Eŭropo el Peruo, kaj la unuan artefaritan pesticidon, en la formo de kompono el [[arseno]] uzata por lukti kontraŭ la [[terpoma skarabo]]. Antaŭ la adopto de la terpomo kiel grava bazmanĝaĵo, la dependo el greno estis okazinta ripetajn regionajn kaj landajn malsategojn kiam la rikolotoj malsukcesis, kiel la 17 ĉefaj malsategoj en Anglio inter 1523 kaj 1623. La rezulta dependo el la terpomo tamen okazigis la Eŭropan Terpoman Krizon, nome katastrofa rikolta malsukceso pro terpoma malsano kiu rezultis en enorma [[malsatego]] kaj la morto de ĉirkaŭ unu miliono da personoj en [[Irlando]] sole.<ref name="Mann, Charles C">{{citeCite journal|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Potato-Changed-the-World.html|title=How the Potato Changed History|author=Mann, Charles C.|journal=Smithsonian|date=November 2011}}</ref>
 
=== Modernaj evoluoj ===
==== Brita Agrikultura Revolucio ====
{{Ĉefartikolo|Brita Agrikultura Revolucio|Mekanizita agrikulturo|Intensa agrikulturo}}
[[Dosiero:Charles Townshend, 2nd Viscount Townshend by Sir Godfrey Kneller, Bt (2).jpg|thumbeta|dekstre|upright|[[Charles Townshend]], 2a Vicgrafo Townshend, agrikulturisto kiu enkondukis la [[kultivciklo]]n kvarkampan kaj la kultivadon de rapoj.]]
Inter la 16a kaj mezo de la 19a jarcentoj, en Britio okazis granda pliigo en agrikultura produktiveco kaj rezulta produkto. Novaj agrikulturaj praktikoj kiaj [[Ĉirkaŭbaro|ĉirkaŭbarado]], mekanizado, [[kultivciklo]] kvarkampa por reteni grundonutraĵojn, kaj [[selekta bredado]] ebligis senprecedencan kreskon de loĝantaro al 5.7 milionoj en 1750, liberigante gravan procenton de laborforto, kaj tiele helpante la aperon de la [[Industria Revolucio]]. La produktiveco de tritikproduktado atingis el ĉirkaŭ 19 buŝeloj por akreo en 1720 al ĉirkaŭ 30 buŝeloj ĉirkaŭ 1840, markante ĉefan altigon en historio.<ref>{{Cite book |last=Snell |first=K.D.M. |title=Annals of the Labouring Poor, Social Change and Agrarian England 1660–1900 |year=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-24548-6}} Chapter 4</ref>
 
Studoj pri pli produktivaj teknikoj por farmado ekaperis en Anglio en la mezo de la 17a jarcento, fare de verkistoj kiaj [[Samuel Hartlib]], [[Walter Blith]] kaj aliaj.<ref>{{Cite web|last=Thirsk|first=Joan|title='Blith, Walter (bap. 1605, d. 1654)'|publisher= Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; reta eldono, Jan 2008| url=http://www.oxforddnb.com/view/article/2655|accessdate=2a de Septembro 2011}}</ref> La ĉefa problemo por elteni agrikulturon en unu loko dum longa tempo estis la elĉerpado de nutraĵoj, ĉefe de la gravaj nitrogenaj niveloj, en la grundo. Por permesi al la grundo regenereĝi, produktiva tero devas ofte esti lasata nekultivita kaj en kelkaj lokoj necesas [[kultivciklo]]. La nederlanda sistemo de kultivciklo kvarkampa aŭ kvarplanta estis popularigita de la brita agrikulturisto [[Charles Townshend]] en la 18a jarcento. Tiu sistemo (tritiko, rapo, hordeo kaj trifolio), ebligis grandkvantan rikolotn kaj furaĝon por ke la brutaro manĝu la tutan jaron. La uzado de [[trifolio]] estis speciale grava ĉar la legomaj radikoj replenigas la grundajn nitratojn.<ref>Jaap Harskamp, "The Low Countries and the English Agricultural Revolution." (2009): 32-41. [http://www.jstor.org/stable/10.1525/gfc.2009.9.3.32 in JSTOR]</ref>
 
 
La mekanizado kaj raciigo de agrikulturo estis alia grava faktoro. [[Robert Bakewell]] kaj [[Thomas Coke]] enkondukis la uzadon de la [[selekta bredado]], kaj iniciatis procezon de endogamia bredado por maksimumi la konservadon de dezireblaj trajtoj el la mezo de la 18a jarcento, kiel ĉe la ŝafoj [[New Leicester]]. Maŝinoj estis inventitaj por plibonigi la efikecon de variaj agrikulturaj operacioj, kiaj la [[semomaŝino]] de [[Jethro Tull (agrikulturisto)|Jethro Tull]] de 1701 kiu mekanizigis la semadon je ĝusta profundeco kaj spaco kaj la [[draŝmaŝino]] de [[Andrew Meikle]] de 1784. Plugiloj estis tuj plibonigitaj, el Rotherham-aj feraj plugiloj de Joseph Foljambe en 1730<ref>[http://www.rotherhamweb.co.uk/h/plough.htm The Rotherham Plough]</ref> al plibonigitaj metalaj plugiloj "Scots Plough" de [[James Small (inventisto)|James Small]] de 1763. En 1789 [[Ransomes, Sims & Jefferies]] estis produktantaj 86 plugilajn modelojn por diferencaj grundoj.<ref>Barlow, Robert Stockes; "300 Years of Farm Implements and Machinery 1630–1930"; Krause Publications (2003); p.33; ISBN 978-0873496322</ref> La agrikultura maŝinaro kun energio ekis per la [[fiksa vapormotoro]] de [[Richard Trevithick]], uzata por transporti draŝmaŝinon, en 1812.<ref name=Hodge>{{cite book | last=Hodge | first=James | title=Richard Trevithick | publisher=Shire Publications | year=1973 | isbn=0-85263-177-4 | page=30}}</ref> Mekanizado etendiĝis al aliaj agrikulturaj uzoj laŭlonge de la 19a jarcento. La unua benzin-konsuma [[traktoro]] estis konstruita en Usono de [[John Froelich]] en 1892.<ref>{{cite book |author1=Macmillan, Don |author2=Broehl, Wayne G. |title=The John Deere Tractor Legacy |publisher=Voyageur Press |url=https://books.google.com/books?id=3cJeffKoriEC&pg=PA45 |page=45}}</ref>
[[Dosiero:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|eta|dekstre|Bildo de [[traktoro]] de la 20a jarcento pluganta kampon de [[luzerno]].]]
 
[[Dan Albone]] konstruis la unuan komerce sukcesan benzin-energian traktoron de ĝeneralaj celoj en 1901, kaj la traktoro ''Farmall'' de 1923 de [[International Harvester]] markis ŝlosilan punkton en la anstataŭo de tiranimaloj (ĉefe ĉevaloj) pere de maŝinoj. Ekde tiam, mem-pelitaj mekanikaj rikoltiloj ([[kombajno]]j), plantiloj, transplantiloj kaj alia ekiparo estis disvolvigita, plie revoluciante agrikulturon.<ref>{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/hort_306/text/lec32.pdf |title=Agricultural Scientific Revolution: Mechanical |author=Janick, Jules |publisher=Purdue University |accessdate=24a de Majo 2013}}</ref> Tiuj inventoj ebligis ke farmotaskoj estu faritaj rapide je skalo antaŭe malebla, kio kondukis al fakto ke modernaj farmoj produktu multe pli grandajn volumojn de alt-kvalitaj produktoj por terunuo.<ref>{{citeCite journal|url=http://www.nae.edu/Publications/Bridge/52548/52645.aspx |title=The Impact of Mechanization on Agriculture |journal=The Bridge on Agriculture and Information Technology |date=2011 |volume=41 |number=3 |author=Reid, John F.}}</ref>
 
La [[procezo Haber|metodo Haber-Bosch]] por sintezigi [[Amonia nitrato|amonian nitraton]] reprezentis ĉefan progreson kiu ebligis ke la agrikultura produkto superu antaŭajn malfacilaĵojn. Ĝi estis unue patentita de germana kemiisto [[Fritz Haber]]. En 1910 [[Carl Bosch]], laborante por germana kemia entrepreno [[BASF]], sukcese komercigis la procezon kaj sekurigis pliajn patentojn. En la jaroj post [[Dua Mondmilito]], la uzado de sinteza sterko pliiĝis rapide, kongrue kun la pliiĝanta monda loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://www.fertilizer.org/ifa/HomePage/SUSTAINABILITY/Climate-change/A-historical-perspective.html |title=A Historical Perspective |publisher=International Fertilizer Industry Association |accessdate=7a de Majo 2013}}</ref>
 
== Laboristaro ==
[[Dosiero:KerbauJawa.jpg|thumbeta|maldekstre|Plugante [[rizkampo]]jn pere de [[akvobubalo]]j, en [[Indonezio]].]]
Je 2011, la [[Internacia Organizaĵo de Laboro]] asertas ke proksimume unu mil milionoj da personoj, aŭ ĉirkaŭ 1/3 de la disponebla laborforto, estas dungita (laboranta) en la tutmonda agrikultura sektoro. Agrikulturo konstituas proksimume 70% de la tutmonda dungitaro de infanoj, kaj en multaj landoj ĝi uzas la plej granda procento de virinoj de ajna industrio.<ref name=ILO > "Safety and health in agriculture". International Labour Organization. 21a de Marto 2011. [http://www.ilo.org/safework/info/standards-and-instruments/codes/WCMS_161135/lang%e2%80%94en/lang--en/index.htm] Alirita la 24an de Aprilo 2013.</ref> La [[sektoro serva]] superis la agrikulturan sektoron kiel la plej granda tutmonda dunganto nur en 2007. Inter 1997 kaj 2007, la procento de personoj dumgitaj en agrikulturo falis je ĉirkaŭ kvar procentaj punktoj, tendenco kiu espereble pluos.<ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/story/191279 |title=Services sector overtakes farming as world's biggest employer: ILO|agency=Associated Press|date=26a de Januaro 2007|accessdate=24a de Aprilo 2013|publisher=''The Financial Express''}}</ref> La nombro de personoj dungitaj en agrikulturo varias amplekse je laŭlanda bazo, game el malpli ol 2% en landoj kiaj Usono kaj Kanado al ĉirkaŭ 80% en multaj afrikaj landoj.<ref name=LaborForce>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |title=Labor Force – By Occupation |publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|accessdate=4a de Majo 2013}}</ref> En disvolvigitaj landoj, tiuj ciferoj estas grave pli malaltaj ol en antaŭaj jarcentoj. Dum la 16a jarcento en Eŭropo, por ekzemplo, inter 55 kaj 75 procento de la loĝantaro estis engaĝita en agrikulturo, depende de la lando. Ĉirkaŭ la 19a jarcento en Eŭropo, tio falis al inter 35 kaj 65 procento.<ref>{{cite journal |url=http://economics.ouls.ox.ac.uk/13621/1/uuid9ef3c3c6-512f-44b6-b74e-53266cc42ae2-ATTACHMENT01.pdf |title=Economic structure and agricultural productivity in Europe, 1300–1800 |journal=European Review of Economic History |volume=3 |pages=1–25 |author=Allen, Robert C.}}</ref> En la samaj landoj nuntempe, la ciferoj estis malpli ol 10%.<ref name=LaborForce />
 
== Agrikulturaj produktadsistemoj ==
[[Dosiero:Baumwoll-Erntemaschine auf Feld.jpeg|thumbeta|dekstre|[[Kotonplukilo]] labore. La unuaj sukcesaj modeloj estis prezentitaj en la mezo de [[1940-aj jaroj]] kaj ĉiu povis fari la laboron de 50 manplukistoj. Jen ekzemplo de [[mekanizita agrikulturo]].]]
{{Div col|cols = 3}}
* [[Agrikultura industrio]]
 
== Subtemoj ==
[[Dosiero:Cattle grazing, Fillmore County, Minnesota.jpg|thumbeta|rightdekstra|300px|Paŝtanta bovaro en [[paŝtejo]].]]
Plantoproduktado:
* donas la ĉefajn materialojn por la homa nutrado
== Agrikulturaj proprecoj laŭ terregionoj ==
=== Tropikaj kaj duonsekaj regionoj ===
 
[[Dosiero:Rice Field.jpg|eta|maldekstra|280px|Viro laborante ĉe kultivo de [[rizo]] en [[Bangladeŝo]].]]
 
 
== Iloj kaj teĥnikoj ==
[[Dosiero:Heißdampf-Kipppflug.jpg|thumbeta|220px|Plugilo tirota de traktoro.]]
 
=== Agrikulturiloj ===
* [[Ilo]]j, [[maŝino]]j, [[plugilo]], [[traktoro]]j kaj ekipaĵo, aŭ [[ĉevaltira veturado]]
 
== Vidu ankaŭ ==
{{Projektoj
{{projektoj
|commons=Agriculture
|commonscat=Agriculture
}}
{{Projektoj
{{projektoj
|commonscat_title=Agrikulturaj maŝinoj
|commonscat=Agricultural machines
}}
{{Projektoj
{{projektoj
|commonscat_title=Agrikulturaj iloj
|commonscat=Agricultural tools
 
== Notoj ==
{{referencojReferencoj|2}}
 
== Bibliografio ==
=== Anglalingva ===
* Isabel Alfonso (Eld.), ''The Rural History of Medieval European Societies. Trends and Perspectives'', Brepols, 2007
 
=== Franclingva ===
* Aubry C & Chiffoleau Y (2009) ''Le développement des circuits courts et l'agriculture péri-urbaine: histoire, évolution en cours et questions actuelles''. INRA/FAO-AGRIS: International Information System for the Agricultural Science and Technology
* C. Ferault kaj D. Le Chatelier, ''Une Histoire des agricultures'', illustrations de G. Nocq, éd. Campagne et Compagnie, 184 p., juin 2012 (dua eldono).
* M. Mazoyer kaj L. Roudart, ''Histoire des Agricultures du Monde. Du néolithique à la crise contemporaine'', Points histoire, éd. du Seuil, 2002. (No. 2013/44782). ULB--Université Libre de Bruxelles, 1997.
 
=== Germanlingva ===
* Wilhelm Abel: ''Agrarkrisen und Agrarkonjunktur in Mitteleuropa vom 13. bis zum 19. Jahrhundert''. 3-a eldono. Hamburg kaj Berlin 1978
* http://www.fao.org/waicent/portal/statistics_en.asp Statistikoj de FAO
 
{{projektojProjektoj|q=Agrikulturo}}
{{havendaHavenda artikolo|Agrikulturo}}
{{Bibliotekoj}}
 
[[Kategorio:Agrikulturo|*]]
95 875

redaktoj