Belo: Malsamoj inter versioj

4 bitokojn forigis ,  antaŭ 10 monatoj
esperantigita ŝablono (Dosiero), esperantigita parametro, formatigo de titoloj, kosmetikaj ŝanĝoj
(esperantigita ŝablono (Dosiero), esperantigita parametro, formatigo de titoloj, kosmetikaj ŝanĝoj)
[[Dosiero:Pfau imponierend.jpg|eta|260px|Azidevena [[pavo]], kiu estis konsiderita tre ofte [[simbolo]] de la belo, pro la virtuoza montro de koloroj en la vostoplumoj de la masklo kiam li klopodas pariĝi; ĝi estas ankaŭ simbolo de [[Barato]].]]
[[Dosiero:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|eta|260px|Belega [[fenestrorozo]] en [[Nia Damo de Parizo]]. Lumo estis konsiderita kiel la plej bela revelacio de Dio, kiel estis manifestita en [[Gotika arkitekturo]]. Tiu arkitektura elemento oftas en kristanaj preĝejoj.]]
[[Dosiero:Taj Mahal in March 2004.jpg|240px|thumbeta|maldekstre|La [[Taĝ-Mahalo]] estas ekzemplo de atingo de beleco pere de [[simetrio]] en [[arkitekturo]].]]
[[Dosiero:Jade ornament with grape design.jpg|eta|180px|Ĉinia [[jado]] uzata por dekori per flora dezajno, [[Dinastio Jin (1115–1234)|Dinastio Jin]] (1115-1234), [[Ŝanghaja Muzeo]].]]
[[Dosiero:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|eta|320 px|[[La naskiĝo de Venuso]] estas tre konata pentraĵo de [[Sandro Botticelli]]; [[Venuso]] estis la romia diino de [[amo]] kaj belo kune.]]
[[Dosiero:Rosa sp. 172 'Lucy Cramphorn'.jpg|eta|180px|La diversaj specioj de la planta genro ''Rosa'' estis laŭlonge de la jarcentoj konsideritaj kiel simbola floro de beleco, kaj ankaŭ de la efemera daŭro de la belo.]]
[[Dosiero:Parthenon temple at the Acropolis Athens in 2004.jpg|eta|250 px|La Partenono estas impona montro de la supera belo de la klasika [[Antikveco]].]]
[[Dosiero:Platon.jpg|thumbeta|maldekstre|Platono en ''[[La Lernejo de Ateno]]''; indikas al la ĉielo alude al la mondo de la ideoj, kie estas la belo.]]
[[Dosiero:NAMA Diadumène 2.jpg|eta|200px|Inter la Grekoj, la belo estis ligita al la ideo de ekvilibro, de matematiqka harmonio inter la tuto kaj ties partoj. Ĉi tie, kopio de la Diadumeno de [[Polikleto]], ĉ. [[-100|100 a.K.]], [[Nacia Arkeologia Muzeo de Ateno]].]]
[[Dosiero:Typhoon in Hong Kong.jpg|eta|180px|Foto de [[uragano]] ĉe [[Honkongo]], [[Ĉinio]]. La spektaklo de la naturaj katastrofoj eĉ tiu de la plej detrupovaj povas provoki emocian estetikon ege povan, kaj certe tre diferenca el tiu kiu naskiĝas de la kontemplado de la klasika belo de atika greka statuo. Burke kaj Kant parolis pri la koncepto ''[[sublimo]]''.]]
[[Dosiero:Mrs Texas.jpg|thumbeta|dekstre|180px|Miss Teksaso kronita en [[beleco-konkurso]]. En difinitaj epokoj, landoj, sociaj tavoloj ktp., okazis diverstipaj konkursoj pri belecoj, ĉefe de virinoj, sed ankaŭ de viroj, infanoj, geknaboj ktp. Ili okazigis polemikojn laŭ diversaj kriterioj.]]
[[Dosiero:Old female on the long neck karentribe in Thailand.jpg|thumbeta|dekstre|180px|Virino el la popolo de karenoj en [[Tajlando]], montranta kolon longigitan pere de sinsekvaj kolringoj. La koncepto de beleco ege dependas el la kulturoj de la diversaj popoloj kaj epokoj.]]
La '''belo''' kaj '''beleco''' estas abstrakta koncepto rilate al multaj elementoj de homa ekzisto. Tiun ĉi koncepton ekzamenas ĉefe la filozofia disciplino de [[estetiko]], sed ankaŭ aliaj kampoj, kiel [[historio]], [[sociologio]], [[psikologio]], kaj [[artoteorio]]. Arto estis la celo de multnombraj artistoj laŭlonge de la jarcentoj.
 
La [[majaoj]] konsideris ke havi [[strabismo]]n estas belo, kaj por atingi ĝin, la patrinoj metis kruĉojn plenaj je akvo antaŭ la infanoj por ke ili kreskiĝu havante tiun defekton; la koncepto de belo povas varii inter kulturoj.
 
=== Antikvaj grekoj ===
La klasika greka vorto kiu plej bone tradukas la esprimojn "belo" aŭ "bela" estis [[wikt:κάλλος|κάλλος]], ''kallos'', kaj la adjektivo estis καλός, ''kalos''. Tamen, ''kalos'' povas kaj estas ankaŭ tradukitaj kiel ″bona″ aŭ ″bonkvalita″ kaj tiele ĝi havas pli ampleksan signifon ol simple fizika aŭ materia belo. Simile, ''kallos'' estis uzita diference el la vorto ''bela'' je tio ke dekomence estis aplikita al homoj kaj portas erotan konotacion.<ref>{{citeCite book|last1=Konstan|first1=David|title=Beauty - The Fortunes of an Ancient Greek Idea|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-992726-5|pages=30–35}}</ref>
 
La [[Kojnea greka lingvo|kojnegreka]] vorto por ''bela'' estis ὡραῖος, ''hōraios'',<ref>Matthew 23:27, Acts 3:10, Flavius Josephus, 12.65</ref> adjektivo etimologie derivita el la vorto ὥρα, ''hōra'', signife "horo". En Kojnea greka, ''belo'' estis tiele asocia kun "unuhora".<ref name="Euripides, Alcestis 515">Euripides, ''Alcestis'' 515.</ref> Tiele, freŝa frukto (de tiu temmpo) estis konsiderata bela, dum juna virino klopodanta aspekti pli aaĝa aŭ pli aĝa virino klopodanta aspekti pli juna ne estus konsiderata bela. En Atika greka, ''hōraios'' havis multajn signifojn, inklude "juna" kaj "matura".<ref name="Euripides, Alcestis 515"/>
La klasika [[filozofio]] kaj skulptaĵoj de kaj viroj kaj virinoj produktitaj laŭ la principoj de la [[Greka filozofio|grekaj filozofoj]] pri la ideala homa beleco estis remalkovritaj en la [[Renesanco]] de la tua Eŭropo, kio kondukis al re-adopto de tio kio iĝis konata kiel "klasika idealo". Laŭ terminoj de ina homa belo, virino kies aspekto kongruas kun tiuj principoj estas ankoraŭ nomata "klasika belaĵo" aŭ oni diras ke ŝi posedas "klasikan belon", dum ankaŭ la kreaĵoj faritaj de la grekaj kaj romiaj artistoj havigis la normigon por la vira belo en la civilizacio de Okcidento. Dum la epoko de [[Gotiko]], la klasika estetika kanono de belo estis amlakceptita kiel pekiga. Poste, la pensuloj de la [[Renesanco]] kaj de [[Humanismo]] remalakceptis tiun vidpunkton, kaj konsideris ke la beleco estas la produkto de racia ordo kaj harmoniaj proporcioj. La renesancaj artistoj kaj arkitektoj (kiel [[Giorgio Vasari]] en sia "Vivoj de artistoj") kritikis la Gotikan periodon kiel neracia kaj barbara. Tiu vidpunkto pri la [[Gotika arto]] daŭris ĝis la [[Romantismo]], en la 19a jarcento.
 
=== Klerismo ===
Dum la [[Klerismo|Klerisma epoko]] okazis plialtiĝo de la intereso en belo kiel filozofia temo. Por ekzemplo, la skota filozofo [[Francis Hutcheson]] argumentis ke la belo estas "unueco en vario kaj vario en unueco".<ref>An Inquiry Into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue; en ''Two Treatises''.</ref> Ankaŭ la poetoj de la Romantismo iĝi tre implikitaj pri la naturo de la belo, kaj [[John Keats]] asertis en "Ode on a Grecian Urn" (Odo al greka urno) ke
 
: Belo estas vero, vera belo, —tio estas ĉio.
: Kion vi scias surtere, kaj kion necesas koni.
 
La sintenoj de la plej parto de artistoj kaj artoteoriistoj de la Klerismo plifortigis la teoriojn de la klasikaj pensuloj per la nova reveno de la emo al la klasika antikveco kiu konsistigis la [[Novklasikismo]]n. La [[Baroko|barokaj]] troigoj tamen ankoraŭ dum la tuta 18-a jarcento daŭris iel ĝis la definitiva venko de la klasika remodigo.
 
=== La Romantika periodo ===
En la Romantika periodo, [[Edmund Burke]] postulis diferencon inter belo kaj ties klasika signifo unu flanke kaj la [[Sublimo]]. La koncepto de sublimo, kiels estis klarigita de Burke kaj de [[Immanuel Kant|Kant]], sugestis la revizion de la Gotikaj arto kaj arkitekturo, kvankam ne kongrue kun la klasika normigo de belo, kiel sublima. La miisma sinteno de la fieregaj poetoj kaj artistoj ĝenerale ŝnaĝis la vidpunkton de belo, nun kuŝanta en la propra konsidero de la artisto kiel ia dieca estaĵo. Krome la dekoracio aldonis al la tipaj agrablaj printempaj pejzaĝoj tre ampleksan gamon de aliaj etosoj antaŭ konsideritaj nebelaj, kiel ruinoj, [[tombejo]]j, la nokto, ŝtormoj, la enormega forto de la koleriĝinta marforto ktp. Kaj fronte al tio la terura kaj kortuŝa esto de la solema kaj foje eĉ diablema heroo romantika.
 
=== La 20a jarcento kaj poste ===
Dum la 20a jarcento okazis pliiĝanta malakcepto de la belo fare kaj de artistoj kaj de filozofoj, finante en la kontraŭestetiko de la [[postmodernismo]].<ref>''The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture'' de Hal Foster</ref> Tio okazis spite la fakton ke belo estis ŝlosila afero de unu el ĉefaj influantoj de postmodernismo, nome [[Friedrich Nietzsche]], kiu argumentis ke la Povemo estas la Belemo.<ref>Povemo, de [[Friedrich Nietzsche]]</ref>
 
 
==== La simetrio ====
[[Dosiero:Sharon Stone 2005.jpg|thumbeta|230px|Simetrio en beleco: [[Sharon Stone]] en 2005.]]
Psikologoj klopodis analizi kiuj fizikaj trajtoj estas konsiderataj kiel allogaj. Tiele, laŭ Judith Langlois, psikologa de la 20-a jarcento, la vizaĝoj kiuj plej alproksimiĝas al la averaĝo estas juĝataj plij allogaj ol tiuj kiuj havas markitajn fizikajn partikularaĵojn <ref name="Langlois & Roggman, 1990">Langlois kaj Roggman 1990</ref>. Tio povas klariĝi pro la fakto ke la genetikaj mutacioj estas plej ofte malprofitaj, kaj la individuoj havas tendencon serĉi partnerojn kiuj prezentu plej malmulte eble, tiele alproksimiĝante fizike al la averaĝo. Alia klarigo estas ke la simetrio duflanka fundamenta de la korpo estas ŝanĝita de akcidentoj de kreskiĝo plej ofte pro la kaŭzo de malsanoj, kio pruvus la malfortigon de la imuna sistemo. Laŭ [[Thierry Lodé]], elektante seksajn partnerojn de simetriaj trajtoj, la animalo selektas partneron kiu disponas de [[imuna sistemo]] tranpasebla al sia idaro libera el malsanoj. La malsimetriaj fluktuoj evidentigas la staton de sano kaj la [[genetiko|genetikajn]] malfortecojn de la partneroj.
 
 
== Homa belo ==
[[Dosiero:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|200px|thumbeta|Idealaj proporcioj de la homa korpo skemigitaj en la [[Vitruvia homo]], de [[Leonardo da Vinci]].]]
La karakterizo de persono kiel «belo», ĉu individue aŭ por konsento de la komunumo, ofte baziĝas sur kombino de ''interna belo'', kiu inkludas la psikologiajn faktorojn —kiaj kongruo, eleganteco, ĉarmo, gracio, integreco, [[inteligenteco]] kaj personeco —, kaj ''ekstera belo'', tio estas, fizika allogo, kio inkludas fizikajn faktorojn —kiaj juneco, mezeco, korpa [[sano]], sens-amo kaj simetrio—.
 
== Malbelo ==
{{Ĉefartikolo|Malbelo}}
[[Dosiero:Quentin_Matsys_-_A_Grotesque_old_woman.jpg|thumbeta|''[[La malbela dukino]]'' (1513) pentrita de [[Quentin Massys]], [[simbolo]] de [[malbelo]].]]
Malbelo estas propreco de persono aŭ aĵo kiu ne estas agrable rigardebla. En multaj socioj la juĝo esti konsiderata "malbela" egalas esti malmulte estetika, abomeninda aŭ ofenda. Same kiel sia malo, nome la belo, la malbelo implicas subjetivan juĝon kaj tiu almenaŭ parte, en la "okulo de la observanto"; oni ne forgesu ankaŭ la influon faritan de la kulturo de la "observanto". Tiele, la percepto de la malbelo povas esti erara aŭ misa, kiel en la fabelo de ''[[La malbela anasido]]'' de [[Hans Christian Andersen]].
 
La malbelo havas sian originon en la konsideron de la "okulo observanta" kaj de la memestimo kiu disvolviĝas en la personoj kiam oni vidas la stereotipojn de viroj kaj virinoj agrablaj al oniaj sentoj de percepto.
 
== Belo en arto ==
[[FileDosiero:Heavens Above Her.jpg|thumbeta|240px|[[Lakta Vojo]] super virina silueto, ĉe Trona Pinnacles, [[Kalifornio]], arta montro de teknika [[fotografio]].]]
En la [[Klasika Grekio]], unu de la ĉefaj temoj de la unua duono de la verko [[Fedro (dialogo)|Fedro]] de [[Platono]] estas la Belo.<ref> Garrido, Manuel (2013). «La filosofía platónica del amor». En Sacristán, Manuel; García Bacca, David. Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro (Manuel Sacristán kaj David García Bacca, trad.). Madrid: Tecnos. p. 11. ISBN 9788430958207. </ref> La temo daŭre estas centra afero de la scienca fako estetiko kaj la celo de la artaĵoj laŭlonge de la jarcentoj.
 
{{Referencoj|2}}
 
== Bibliografio ==
* Blunt, Anthony (1940) La teoría de las artes en Italia del 1450 a 1560. Madrid: Cátedra (hispana eldono de 1979) ISBN 84-376-0194-0
* Eco, Umberto (2004). Historia de la belleza. Lumen, Barcelona. ISBN 84-264-1468-0.
* {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Beauty|revizio=813648637}}
 
{{projektojProjektoj|q=Belo}}
 
{{Ĝermo}}
 
{{havendaHavenda artikolo|Belo}}
 
[[Kategorio:Estetiko]]
146 840

redaktoj