Klasika latino: Malsamoj inter versioj

10 bitokojn forigis ,  antaŭ 17 jaroj
Poluris
e (Ligiloj kaj korektetoj)
(Poluris)
[[Lingvo]] > [[Lingvaj familioj]] > [[Hindeŭropa lingvaro]] > [[Latinida lingvaro]] > [[Latino]] > Klasika
----
La '''klasika latina''' estis la [[latina lingvo]] de la registaro kaj alta literaturo de [[Romio]]. Eĉ en la tempo de [[Julio Cezaro]], ĝi ne jam estis la lingvo de la strato, kie oni parolis la [[vulgara latina|vulgaran latinan]].
 
<b>La ora epoko</b> de [[latina literaturo]] estis en la
[[1-a jarcento a.K.|jarcento -I]] (la fina jarcento de la Romia [[Respubliko]]) sub la plumo de
[[Cicerono]],
[[Cezaro]],
kaj aliaj.
 
La jarcentosekva sekvintajarcento (la unua de la [[romia imperio|Imperio]]) estis <b>la epoko
arĝenta</b>.
Ĝi floris sub la plumo de
kaj aliaj.
 
La klasika latina plejparte malaperis post la [[4-a jarcento]], kiam la nova [[kristanismo|kristana]] intelektularo prefere skribis en la [[vulgara latina]] anstataŭ en la klasika.
 
La [[humanismo|humanistoj]] de la [[Renesanco]] restarigis la klasikan latinan kielen la formo de la [[humanista latina]] en la [[16-a jarcento]].
 
 
La prononco de la klasika latina lingvo estas plejparte rekonstruita de klasikistoj
kaj lingvistoj laŭ la priskriboj de latinaj aŭtoroj, tiutempaj transskribaĵoj en kaj
el aliaj lingvoj, kaj la evidencoindikoj de poezia metro, rimo, kaj vortludo.
 
Kelkaj gravaj karakteroj per kiuj ĝi malsamas al la [[latinidaj lingvoj]]:
 
* Duoblaj konsonantoj ĉiam prononciĝis duoble, kiel en la nuna [[itala lingvo|itala]].
* Estis du specoj de vokalovokaloj: longalongaj kaj mallongamallongaj. Ili plejofte ne distingiĝis literume, sed signifasestis malsamesignife distingaj.
* La litero <b>V</b>/<b>u</b> reprezentis aŭ konsonantan <b>[ŭ</b>] aŭ vokalan <b>[u</b> sonon], laŭ la pozicio en la silabo.
* Simile <b>i</b> (malfrue ankaŭ skribita kiel <b>j</b>) reprezentis aŭ konsonantan <b>[j</b>] aŭ vokalan <b>[i</b>].
* La litero <b>c</b> prononciĝis ĉiam kiel <b>[k</b>];
* <b>qu</b> proksimume kvazaŭ <b>[</b>];
* <b>au</b> kiel <b>[</b>];
* <b>ae</b> proksimume kiel <b>[aj</b>]; kaj
* <b>oe</b> proksimume kiel <b>[oj</b>].
* <b>h</b> antikve estis ĉiam prononcata, sed iom post iom malaperadismalaperis eĉ dum la klasika epoko.
* Uzataj principe en vortoj pruntitaj el la [[helena lingvo|helena]], <b>ch</b>, <b>ph</b>, <b>th</b> prononciĝis kiel <b>[k</b>]+<b>[h</b>], <b>[p</b>]+<b>[h</b>], kaj <b>[t</b>]+<b>[h</b>].
* Voĉa konsonanto kiun sekvas senvoĉa estis mem senvoĉitasenvoĉigita: <b>''urbs</b>'' prononciĝis <b>[urps</b>], ktp
* La akcento falis ĝenerale jesur la antaŭlastaantaŭlastan silabosilabon, se ĝia vokalo estis longa, aŭ je la antaŭantaŭlasta, se mallonga.
 
 
Ĉe la <b>substantivo</b> kaj <b>adjektivo</b> estas ses <b>kazoj</b>, kies formoj
malsamas laŭ la <b>nombro</b>, <b>genro</b>, kaj <b>[[deklinacio]]</b> (specifa fleksiaro) de la vorto.
Jen la kazoj de la virgenra dua-deklinacia vorto "''amicus"'' (longaj vokaloj markitaj per ĉapelo):
<table border="1" borderwidth="0">
<tr><th>kazo</th><th>singularo</th><th>pluralo</th><th>proksimuma traduko</th></tr>
ablativo (aŭ kelkfoje la akuzativo).
La antikva prapatra lingvo de la latina kaj la aliaj <b>[[hindeŭropa lingvaro|hindeŭropaj lingvoj]]</b>
enhavis du pliajn kazojn: la <b>[[instrumentalo]]n</b> kaj la <b>[[lokativo]]n</b>. En la latina,
la instrumentalo enfaldiĝis en la dativon, kaj la lokativo en la ablativon.
 
 
La substantivo kaj ĝiaj adjektivoj akordas laŭ kazo, genro, kaj nombro:
 
* <b>bonus amicus</b> <i>bona amiko</i> (virgenra nominativa singulara)
* <b>bonorum amicorum</b> <i>de (la) bonaj amikoj</i> (virgenra genetiva plurala)
* <b>bonam amicam</b> <i>bonan amikinon</i> (ingenra akuzativa singulara)
 
La verbo flekciasflekciiĝas laŭ la <b>nombro</b> (singulara, plurala) kaj <b>persono</b>
(unua, dua, tria) de la subjekto, kaj laŭ <b>tempo</b> ([[prezentoprezenco]], [[imperfekto]],
[[paseo|pasea]] [[perfekto]], [[pluskvamperfekto]], [[futuro]], futura perfekto),
<b>aktivecovoĉo</b> (aktivo, pasivo) kaj <b>modo</b> ([[indikativo]], [[subjunktivo]], [[imperativo]]).
Ankaŭ estas la <b>infinitivo</b>, la adjektivigajadjektivecaj <b>participoj</b> (prezentaprezenca, perfekta, futura),
kaj la substantivigajsubstantivecaj <b>[[gerundo]]</b> kaj <b>[[supino]]</b>.
 
<b>Adverboj</b> kaj <b>konjunkcioj</b> ne fleksiasfleksiiĝas. Ankaŭ ne ekzistas artikolo,
same kiel en la plej multaj el la nuntempaj [[slavajSlava lingvojlingvaro|slavaslavaj lingvarolingvoj]]. La artikoloj de la [[latinidaj lingvoj]] evoluis el la montraj pronomoj de la klasika latina (''ille'', ''illa'', ''illud'' aŭ ''ipsus'', ''ipsa'', ''ipsum'').
evoluis el la montraj pronomoj de la klasika latina (''ille'', ''illa'', ''illud'' aŭ ''ipsus'', ''ipsa'', ''ipsum'').
 
La ĝenerala vortordo de la klasika latina lingvo estas <b>[[SOV]]</b> - subjekto unue, objekto sekve, kaj fine la verbo. Tamen, pro la vasta fleksiado, la vortordo estis tre variebla.
kaj fine la verbo. Tamen, pro la vasta fleksiado, la vortordo estis tre variebla.
1 533

redaktoj