Hipotezo dokumenta: Malsamoj inter versioj

e
hopitezo -> hipotezo
[kontrolita revizio][kontrolita revizio]
e (Forigo de la ŝablono(j) LigoElstara kaj/aŭ LigoLeginda laŭ VP:FA)
e (hopitezo -> hipotezo)
[[Dosiero:Modern document hypothesis.svg|thumb|350px|Skemo de la "Hipoteza dokumenta" aŭ "de la kvar fontoj" <br />'J': tradicio ''Javista''<br />'E': tradicio ''Eloista''<br />'D': tradicio ''Readmona''<br />'P': tradicio ''Pastra kodo''<br />* inkluzivas la plejparton de Levidoj <br />† inkluzivas la plejparton de Readmono<br />‡ "Readmona historio": Josuo, Juĝistaro, 1-2 Samuelo, 1-2 Reĝoj]]
'''La hopitezohipotezo dokumenta''' aŭ teorio de la kvar fontoj aŭ teorio de JEDP, estas hipotezo koncernanta la formiĝon de la unuaj kvin libroj de la [[Biblio]], kiuj prenas la nomon [[Pentateŭko]] aŭ hebrelingve [[Torao]].
 
'''La hopitezo dokumenta''' aŭ teorio de la kvar fontoj aŭ teorio de JEDP, estas hipotezo koncernanta la formiĝon de la unuaj kvin libroj de la [[Biblio]], kiuj prenas la nomon [[Pentateŭko]] aŭ hebrelingve [[Torao]].
 
 
== Priskribo de la hipotezo ==
Laŭ tradicio taksata historia kaj de la judaj komunumoj kaj kristanaj, almenaŭ ĝis la lasta jarcento, la Pentateŭko estintus verkita rekte de [[Moseo]].
 
Male, laŭ moderna [[ekzegezo]] kaj historia kritiko, poststudoj komenĉiĝintajkomenciĝintaj jam en 18a jarcento, la Pentateŭko estus kolekto de rakontoj, formiĝintaj en la postekzila epoko, apogiĝintaj sur diversaj skriboj de antaŭaj epokoj. Tio estus komfirmitakonfirmita de diversaj karakterizoj de la tekstoj kiel, ekzemple:
 
* la du rakontoj pri la [[kreado]] (Gn 1,1-2,4a kaj Gn 2.4b,25
[http://www.site-berea.com/c/sb/]
 
La unua iniciatinto de tiu hipotezo estis [[Jean Astruc]] iukiu ĝin konigis anonime en la jaro [[1753]]. Poste, je la komenciĝo de la 20a jarcento la teorio trovis pruvanton kaj disvastiganton en la germana [[Julius Wellhausen]] (kaj ties skolo), kiu reordigis la diversajn hipotezojn kaj postulis la dokumentan teorion, hipotizantehipotezante, ke en la redaltadoredaktado de Pentateŭko agadis kvar malsamaj tradicioj.
 
La tradicioj estas rakontoj transdonitaj laŭlondelaŭlonge de la epokoj buŝforme kaj skribforme. El la inicialoj de la iliailiaj nomoj, la teorio estas ankaŭ difinitanomata "JEDP".
 
<small>(Sendepende, dume, de tiuj teorioj, ke Moseo ne estas la aŭtoro de Pentateŭko jam eniris la komunan scion de eklezioj ankaŭ per aliaj argumentoj)</small>
 
[[Dosiero:Targum.jpg|left|thumb|265px|Dekunuajarcenta manuskripto de [[Targumo]]]]
 
 
== La fontoj JEDP ==
 
La fonto ''J'' (aŭ Javea) kaj tiu ''E'' (aŭ Elohima) tiel estas nomataj pro ilia maniero nomi DioDion.
 
La «Javista» tradicio originas en monarkia epoko de (10-a/9-a jarcentjjarcentoj). En ĝi, la homo kaj lia mondo estas priskribitaj kun granda konkreteco kaj kun analizoj de la internaj konfliktoj de la homa koro - Dio estas multe proksima al sia popolo kaj fojfoje estas kvazaŭ antropomorfigita (same kiam Dio promenas en la [[Edena ĝardeno]]). Estas, ĝi, malmulte interesita pri la aspektoj historiaj/juraj, kaj nomas la «Sinajo» la monton de la Apero.
 
La fonto [[Eloismo|Elohima]] uzas ''Elohim'' kiel nomo de Dio. Ĝi formiĝis en posta epoko (8a jarcento) en la norda [[Izraela reĝlando]], post la disiĝo de la Nordo el la Sudo de la unueca ŝtato, En ĝia teologia koncepto Dio estas vidata enmanieroen maniero pli transcenda ol la Javea: Dio parolas el la ĉielo, aperas en sonĝoj, aperas kiel [[anĝelo]]...
 
La tradicio ''D'' (aŭ Readmona) estas tiel signala ĉar dominanta en la libro Readmono. Ĝi reiriĝas al 7a jarcertojarcento en la [[Juda Reĝlando]] de sudo, havas didaktikajn celojn koncernantajn la Leĝon kaj ĝi estus la regularo kiu, retrovita en la Templo, ekstartigis la [[Ekzilo babilona|postekzilan]] religian reformon.
 
La tradicio ''P'' (Kodo Pastra) kolektas rakontojn tre antikvajn, sed disvolviĝitandisvolviĝintan en epoko postekzila. Esence ĝi rilatas alla liturgiajn kaj ritajn normojn kiuj superregas el la libro [[Levidoj]].
[[Gordon Wenham|Wenham, Gordon]]. [http://www.biblicalstudies.org.uk/article_pentateuch_wenham.html "Pentateuchal Studies Today", Themelios 22.1 (Oktobro 1996)]
 
47 776

redaktoj