Sumero: Malsamoj inter versioj

40 bitokojn aldonis ,  antaŭ 5 monatoj
sen resumo de redaktoj
(anstataŭigo de specialaj signoj, esperantigita parametro, formatigo de titoloj, kosmetikaj ŝanĝoj)
[[File:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|upright=1.5|Surtronigita sumera reĝo de [[Ur]], eble Ur-Pabilsag, kun servistoj. Standardo de Ur, ĉ. 2600 a.n.e.]]
'''Sumero''' estis antikva [[lando]] en la suda parto de [[Mezopotamio]]. La nordon de la regiono okupadis [[Akado]]. La nomo de la lando devenas de la [[akada lingvo]] - "ŝumerum" ([[Biblio]] mencias ĝin kiel Ŝinar), mem sumeranoj nomis sian landon "ki-engir". La historio de Sumero daŭras almenaŭ de 3500 a.Kn.e. ĝis 2000 a.Kn.e. Ĝia kulturo estis alprenita de postaj regnoj de la [[Mezopotamio]]: nome [[Babilonio]] kaj [[Asirio]].
 
=== Sumeraj Civitoj ===
En la komenco de 3-a jarmilo ĉi tie ekzistis 12 civitoj, t.e. memregantaj urboj: Adab, Akŝak, Bad-tibira, Uruk (Erech - en Biblio), Kiŝ, [[Lagaŝ]], Larak, Larsa, Nippur, Sippar, Umma kaj Ur. Ili sin prezentis kunfandiĝintaj kamparaj komunumoj, dividitaj je kvartaloj. En la centro de ĉiu kvartalo staris templo de loka dio. Ĉirkaŭkuŝantaj vilaĝetoj subordiĝis al tia "centro", kies reganto ("ensi") estis kaj militestro kaj ĉefpastro. Kiam unu civito fortigadis, kaj vastigadis sian potencon sur la najbaraj civitoj, ĝia reganto akceptadis la titolon de reĝo - Lugal (laŭvorte "granda"). La unuiĝo de lando okazis post longa tempo.
 
La plej gravaj urboj estis '''Ur''' kaj '''Uruk''' en la malsuperamalsupra Mezopotamio, situanta iom pli norden urbo '''Lagaŝ''', kaj pli norden - semidaj urboj '''Kiŝ''' kaj '''Mari'''. Dekomence prosperiĝis Kiŝ, sed en 27-a jarcento a.Kn.e. ribelis Uruka regnestro '''[[Gilgameŝ]]''', kiu poste fariĝis mita [[heroo]]. Li venkis armeon de Kiŝanoj kaj establis sian potencon super la regiono.
 
Sumeranoj postlasis multajn fontojn, kiuj estis skribitaj ĝis 2,000la jaro 2000 a.Kn.e. Ili rakontas pri la sumeraj dioj kaj herooj. La plej konata inter ili estis Gilgameŝ, al kiu estas dediĉita multaj legendoj (Vd.Vidu ekzemple artikolon [[Eposo pri Gilgameŝ]]). De la 25-a jarcento a.Kn.e. plifortiĝasplifortiĝis urbo Lagaŝ, kies regnestro '''Eanatum''' subordigassubordigis la tutan sudmezopotamionsudan Mezopotamion.
 
Danke al penado de multaj generacioj, valoj de [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]] fariĝis fruktodona lando, kiu donis al ili grandajn rikoltojn. Sumeranoj ŝanĝadis sian rikolton de cerealoj[[cerealo]]j kontraŭ materialoj, kiujn ili ne havis: [[ligno]], [[metalo]][[ŝtono]] por [[konstruado]]. Iliaj ĉaroj[[ĉaro]]j kun radoj kaj tabletoj por skribi aŭ kalkuli faciligadis komercon[[komerco]]n kun aliaj popoloj.
 
=== Dua prospero de Lagaŝ ===
[[Akado|Sargonida regno]] falis kun la subteno de sumera urbo Lagaŝ, kiu reviviĝis kaj fariĝis dominanta en la suda Mezopotamio. En la dua duono de 22-a jarcento a.n.e. en Lagaŝ regis reprezentanto de gutia tribo - ensi '''Gudea''', kiu efektivigadis aktivan konstruadan politikon. Por konstruado de grandega [[templo]] li uzadis materialojn el najbaraj teroj. Pri la forteco de Gudea atestas la informo, ke al li subordigis loĝantaro kun pli 200 mil samrajtaj civitanoj. Dum la Lagaŝanoj restis fidelaj al gutia regado, aliaj urboj kontraŭstaris al konkerantoj. Post la granda ribelo, kiun gvidis urboj Ur kaj Uruk, en la fino de 22-a jarcento a.n.e., gutioj estis forpelitaj.
Por konstruado de grandega templo li uzadis materialojn el najbaraj teroj. Pri la forteco de Gudea atestas la informo, ke al li subordigis loĝantaro kun pli 200 mil samrajtaj civitanoj. Dum la Lagaŝanoj restis fidelaj al gutia regado, aliaj urboj kontraŭstaris al konkerantoj. Post la granda ribelo, kiun gvidis urboj Ur kaj Uruk, en la fino de 22-a jarcento, gutioj estis forpelitaj.
 
=== La 3-a dinastio de Ur ===
En la jaro 2109 a.Kn.e. [[Mezopotamio]] ankoraŭfoje estis unuiĝita, ĉi-foje sub la potenco de la 3-a dinastio de Ur, kiuj regis ĝis la fino de 3-a jarmilo a.n.e. Reprezentantoj de ĉi tiu dinastio sin nomis reĝoj de [[Sumero]] kaj [[Akado]], pli poste - "reĝoj de kvar mondopartoj", kio atestas al ilia pretendo pri la mondpotenco. Foje ili sin nomis dioj, kio karakterizas al [[despotismo]].
Reprezentantoj de ĉi tiu dinastio sin nomis reĝoj de [[Sumero]] kaj [[Akado]], pli poste - "reĝoj de kvar mondopartoj", kio atestas al ilia pretendo pri la mondpotenco. Foje ili sin nomis dioj, kio karakterizas al despotismo.
 
De la tempoj de la Ur-dinastio restis cent miloj da dokumentoj, kompilitaj de laborantoj en reĝaj kaj templaj oficejoj. Ili koncernis al la listoj de laborantoj, kalkuloj de labortagoj, faritaj taskoj ktp. La regno de Ur-dinastio estis same vasta, kiel la Sargona, kaj ĝisvivis pli ol unu jarcento. En la komenco de 20-a jarcento a.n.e. ĝi disfalis pro la samtempaj invadoj de [[amoridoj]] (de okcidento) kaj [[elamanoj]] (de oriento).
La regno de Ur-dinastio estis same vasta, kiel la Sargona, kaj ĝisvivis pli ol unu jarcento. En la komenco de 20-a jarcento ĝi disfalis pro la samtempaj invadoj de [[amoridoj]] (de okcidento) kaj [[elamanoj]] (de oriento).
 
=== Historio de Sumero ===
<table border=1 cellspacing=3 cellpadding=3>
 
<tr><td width=100>4-a jarmilo </td><td width=600> Irigacia [[agrokulturo]] disvolviĝasdisvolviĝis en suda Mezopotamio. Kelkaj vilaĝoj transformiĝastransformiĝis al urboj, inter ili la unuaj estis Eridu kaj Uruk. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 3500</td><td width=600> Civitoj de suda [[Mezopotamio]] evoluasevoluis kaj formasformis kulturon, kiu nomiĝas Sumero. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 3100</td><td width=600> Oni komencaskomencis uzi [[Kojnoskribo|kojnoskribon]]. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2800</td><td width=600> Etana, la reĝo de Kiŝ, konkeraskonkeris aliajn urbojn kaj unuiĝasunuigis la landon. </td></tr>
<tr><td width=100>28-a jc</td><td width=600> La reĝo de Erech - Meskiaggaŝer, kontrolaskontrolis Sumeron kaj etendasetendis sian regnon de [[Mediteraneo]] ĝis [[Zagros-Montaro]]. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2700</td><td width=600> La reĝo Enmebaragesi fariĝasfariĝis reganto de Sumero, venkasvenkis [[Elamo]]n. Nippur fariĝasfariĝis kultura centro de Sumero. </td></tr>
<tr><td width=100>27-a jc</td><td width=600> La reĝo de Ur, Mesanepeda venkis reganton de Sumero kaj fondasfondis la 1-an dinastion de Ur. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2500</td><td width=600> La reĝo de Adab, Lugalanemundu, vastigasvastigis Sumeron de [[Persa Golfo]] ĝis [[Mediteraneo]] kaj de Taŭrus-montoj ĝis Zagros-montaro. Konfliktoj inter Sumeraj urboj malfortigasmalfortigis la landon. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2330</td><td width=600> [[Sargono|Sargono la 1-a la Granda]] konkeraskonkeris la tutan Sumeron kaj farasfaris nord-mezopotamian urbon Agade ([[Akado]]) nova ĉefurbo. De tio komenciĝis Akada dinastio. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2220</td><td width=600> Gutiaj triboj de Zagros-Montaro konkeraskonkeris kaj prenasprenis kontrolon super [[Akado]] kaj Sumero. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2150</td><td width=600> La regantoj de Lagaŝ ĉefrolasĉefrolis en Sumero, sed ili estasestis sub la gvido de gutianoj. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2115</td><td width=600> Sumero denove estasestis sub lokaj regantoj, kiam Utuhegal el Erech venkas gutiojn. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2100</td><td width=600> Generalo Ur-Nammu fondasfondis la 3-an dinastion de Ur. </td></tr>
<tr><td width=100>21-a jc </td><td width=600> Sumero florasfloris sub la stabila regnado. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 2000 </td><td width=600> [[Elamanoj]] ruinigasruinigis Ur-on kaj kaptaskaptis la reĝon. </td></tr>
<tr><td width=100>20-a jc </td><td width=600> Multaj militoj inter urboj en Sumero, unue inter Isin kaj Larsa, poste inter Larsa kaj [[Babilono]]. </td></tr>
<tr><td width=100>ĉ. 1900 </td><td width=600> La [[semidoj|semida]] tribo Amoridoj konkeraskonkeris Mezopotamion kaj establasestablis sian rezidejon en Babilono. </td></tr>
<tr><td width=100>1790 </td><td width=600> [[Hamurabi]] fariĝasfariĝis reĝo de [[Babilonio]] kaj en sekvaj 3 jardekoj ĝi estiĝasestiĝis plej forta potenco de Mezopotamio. De tio finiĝasfiniĝis Sumera historio kaj komenciĝaskomenciĝis Babilona, tamen Sumera kulturo fariĝasfariĝis centra parto de Babilona societosocio </td></tr>
</table>
 
== Bildaro ==
<gallery>
Dosiero:Gudea of Lagash Girsu.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_Gudea_Gudea, _principe_princo _di_de _Lagash_Lagaŝ. _Statua_Statuo _seduta_sidanta inel _diorite_[[diorito]] _dedicata_dediĉita _al_al la dio _Ningishzida_Ningiŝzida, 2120 a.Cn.e. (periodo _neo_nov-_sumeriano_sumera). _Trovata_Trovita _tra_en _le_la _rovine_ruinoj _di_de _Girsu_Girsu, _Tellō_Tellō (suda Irako _meridionale_) -->.
Dosiero:AlterOrient.jpg|<!--La thumb|maldekstra|180px|_Das_ _Reich_regoj Sumero _und_kaj [[Akado -->]]
Dosiero:Sales contract Shuruppak Louvre AO3766.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|Kontrakto _archaïque_en arkaika sumera lingvo, _inscription_skribaĵo _pré_antaŭŭ-kojnoskribokojnoskriba, [[luvroLuvro]] -->.
Dosiero:Mesopotamië.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|400 _px_|'''Sumero''' _op_ _de_ _overzichtskaart_ _van_en [[Mezopotamio]]. Akado _staad_ _ook_ _op_ _deze_ _kaart_. -->
</gallery>
 
186 963

redaktoj