Manĝebla frukto: Malsamoj inter versioj

138 bitokojn forigis ,  antaŭ 1 jaro
esperantigita parametro, formatigo de titoloj, +Projektoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj
(esperantigita parametro, formatigo de titoloj, +Projektoj, multaj kosmetikaj ŝanĝoj)
[[Dosiero:Berries in Berlin.jpg|eta|Manĝebla frukto]]
[[Dosiero:obstkorb.jpg|eta|frukto[[korbo]]]]
Ĉi tie temas pri [[frukto]]j de diversaj plantoj, kiujn la homo povas manĝi. Kelkaj lingvoj, ekzemple la ĉeĥa kaj la germana lingvoj havas kolektivan esprimon por nomi la fruktojn, manĝeblaj kaj ĝueblaj por la homo. Plej ofte oni manĝas la fruktojn krudaj, do ne kuiritaj. Sed kelktempe oni ankaŭ kuiras kaj bakas la fruktojn. Relative ofte oni preparas [[marmelado]]n, [[ĵeleo]]n aŭ aliajn pli aŭ malpli dolĉajn manĝaĵojn el ili. Relative grava ankaŭ estas la konservado de fruktoj en [[ladskatolo]]j, vitraj [[konservujo]], frostigita aŭ sekigita.
La potaga konsumo de fruktoj en industrilandoj estas relative malalta. Ekzemple en Germanujo la pokapa taga konsumo de krudaj fruktoj kaj fruktproduktoj (sen fruktsukoj) ĉe viroj en 2008 estas nur 230 g kaj ĉe virinoj 278 g.
 
[[Dosiero:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|eta|dekstre|350px|frukto[[bazaro]] en [[Barcelono]].]]
La distingo inter fruktoj kaj [[legomo]]j estas malpreciza. Laŭ la difino en la nutraĵindustrio fruktoj estas de [[multjara planto|multjaraj plantoj]] kaj legomoj de [[unujara planto|unujaraj plantoj]]. La [[sukero|sukerenhavo]] de fruktoj plej ofte estas pli alta ol ĉ legomoj. En [[Botaniko]] frukto estiĝas el fertiligita [[floro]]. Legomoj ofte devenas de aliaj plantpartoj kiel radikoj ([[karoto]]j), tigoj ([[asparago]], folioj [spinaco], burĝonoj ([[florbrasiko]]) aŭ semoj ([[fabo]]j). [[Kapsiko]]j, [[tomato]]j, [[legomkukurbo]]j aŭ "zuchini", [[kukurbo]]j kaj [[kukumo]]j ankaŭ estas laŭ la botanika difino fruktoj, ĉar ili kreskas el fertiligitaj floroj. Ĉar mankas al ili dolĉa gusto kaj ĉefe la [[acido]], oni nomas ilin [[fruktolegomo]]j. Escepte [[rabarbo]] estas folitigo, do ofte estas rigardata kiel ''frukto''.
 
 
[[Dosiero:Obst001.jpg|eta|Ĉiuspecaj sur frukto[[foiro]] en [[Berlino]]]]
La sekva listo, ordigita laŭ la plantfamilioj, nur entenas sukajn fruktojn. Nuksoj aŭ aliaj fruktsimilaj sekaj manĝeblaj plantpartoj serĉu ĉi tie:
* [[nukso]]j
Lau la supra difino de fruktoj kaj legomoj. Serĉu la legome uzataj plantoj ĉi tie:
* [[legomo]]j
 
 
 
== Listo de fruktoj laŭ plantfamilioj ==
 
=== [[Aktinidiacoj]] ===
[[dosieroDosiero:HardyKiwi.jpg|miniatur|dekstra|thumbeta|kivetoj: maturaj fruktoj]]
{| class="wikitable"
|
|-
| [[Actinidia arguta]]
| [[kiveo]]
| malgranda verda frukto, tre dolĉa,
|-
|[[Actinidia deliciosa]]
| verda [[kivo]]
| verda fruktokarno, pli acida ol la ora kivo
|-
|[[Actinidia chinensis]]
|[[ora kivo]]
| flava fruktkarno, pli dolĉa ol la verda kivo
|}
 
=== [[Anakardiacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
![[Mangifera caesia]]
! [[baŭno]] aŭ [[binjao]]
! sinonimo: Mangifera verticillata, ne tre konata ekster sudorienta Azio
|-
![[Bouea macrophylla]]
! [[gandario]]
! malaja parenco de [[mango]]
|-
![[Spondias dulcis]]
![[ambarelo]]
! simile: Spondias cytherea,disvastigita en la tropikaj malaltaĵoj
|-
![[Anarcadium occidentale]]
![[akaĵuo]]
! La vera frukto estas nukso, sed la ŝvelinta pedunklo donas sukan pseŭdofrukton, tre agrabla k riĉa je vitaminoj.
|-
|-
![[Spondias mombin]]
! [[flava mombino]]
! el Sudameriko
|}
 
=== [[Anonacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
![[Annona macroprophyllata]]
! [[ilamo (frukto)|ilamo]]
! el Mezameriko
|-
|-
![[Annona muricata]]
! [[graviolo]] aŭ [[pikilanono]]
! graviolon oni uzas por ĵeleo,glaciaĵo kaj trinkaĵo
|-
!Hancornia speciosa
!mangabo
!brazila indiĝena arbo kies fruktoj oni konsumas nature, en sukoj k.a.
|}
 
! [[Phoenix dacylifera]]
! [[daktilpalmo|daktilo]]
! tre malnova kulturplanto, fruktoj vendataj freŝe kaj sekigite
|-
! [[Salacca zalacca]]
 
=== [[Bombakacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Bromeliacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! La ananaso estas pluropa frukto tre ŝatata. Estas multaj aliaj specioj uzataj kiel florornamaĵoj.
|}
=== [[Burseracoj]] ===
 
=== [[Burseracoj]] ===
{| class="prettytable"
|
! oleoriĉa frukto el Afriko.
|}
=== [[Dileniacoj]] ===
 
=== [[Dileniacoj]] ===
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Ebonacoj|Ebenacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Diospyros kaki]]
! [[kakinoko]], japania persimono
! Ŝatata oranĝkolora frukto.
|-
|-
! [[Diospyros montana]]
! montara persimono aŭ [[tandamo]]
! Devenas el sudorienta Azio kaj Aŭstralio
|}
 
=== [[Eleagnacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! [[dorna flava hipofeo|hipofea bero]]
! Uzata por fari [[suko]]n kaj [[marmelado]]n, tre riĉa je vit. C, la semoj donas oleon.
|-
! [[Elaeagnus multiflora]]
! [[multflora eleagno]]
 
=== [[Erikacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Vaccinium oxycoccus]]
! [[oksikoko]]
! En la [[sveda]] "tanbär" .
|-
! [[Vaccinium macrocarpum]]
! [[oksikoko amerika|usona oksikoko]]
! La pli granda "frato" de vakcinio.
|-
! Tiuj fruktoj similas al [[frago]]j
|}
=== [[Fabacoj]] ===
 
=== [[Fabacoj]] ===
{| class="prettytable"
|| latina nomo
! [[Tamarindus indica]]
! [[tamarindo]]
! guŝoj kun karnecaj acidetaj ariloj sur brunaj semoj
|-
|}
! Alta arbo el sudorienta Azio kaj okcidenta Australio.
|-
![[Phyllanthus acidus]]
! [[groselo]] aŭ stel-groso
! sinonimo: Cicca acida, fruktoj uzataj por siropo kaj [[ĉatnio]] en Tajlando.
 
=== [[Flakurtiacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Flacourtia indica]]
! [[ramonĉio]]
! La frukto venas el Madagaskaro kaj Sudazio.
|-
|-
![[Dovyalis caffra]]
! [[umkokolo]]
! El Sudafriko.
|-
! [[Dovyalis hebecarpa]]
! [[ketembilo]]
! Similas al umkokolo.
|}
 
=== [[Kaktacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Kaprifoliacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Karikacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
|}
 
=== [[Kornusacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! [[Cornus mas]]
! [[kornusa ĉerizo]]
! sovaĝa frukto
|}
 
=== [[Kukurbacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Citrullus lanatus]]
! [[akvomelono]]
! Grava frukto ŝatata en somero.
|-
! [[Sicana odorifera]]
! [[sikano]]
! refreŝiga frukto
|-
! [[Cucumis metuliferus]]
! [[pikilhava kukumo]]
! refreŝiga frukto
|}
 
=== [[Kluziacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Mammea americana]]
! [[mameo]]
! Fruko el Karibio kun abrikotsimila gusto.
|-
|-
! [[Garcinia intermedia]]
! [[?]]
! sin. Rheedia edulis, el tropika Mezameriko kaj Sudameriko
|-
![[Platonia insignis]]
 
=== [[Laŭracoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Malpigiacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! [[Byrsonima crassifolia]]
! [[nanco]]
! grava frukto por fari sukon kaj ekstrakti Vit. C, aŭ por miksi kun alifruktaj sukoj por kolorigi kaj aldoni vitaminon C
|-
! [[Malpighia punicifolia]]
! [[acerolo]]
! grava frukto por fari sukon kaj ekstrakti Vit. C, aŭ por miksi kun alifruktaj sukoj por kolorigi kaj aldoni vitaminon C
|}
=== [[Malvacoj]] ===
 
=== [[Malvacoj]] ===
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Durio zibethinus]]
![[Durgo|durio]]
! valora frukto el Tajlando
![[Grewia asiatica]]
![[grevio]]
! dolĉe-acida frukto, el la frukto oni faras la trinkaĵon
|-
! [[Hibiscus sabdariffa ]]
 
=== [[Meliacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Lansium domesticum]]
! [[lanzono]]
! grava fruktarbo en Tajlando, Indonezio kaj Malajzio
|-
 
=== [[Mirtacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Eugenia uniflora]]
! [[pitango (arbo)|pitango]]
! Fruktoj por freŝa konsumo kaj por ĵeleo, [[ŝorbeto]] kaj trinkaĵoj
|-
! [[Eugenia stipitata]]
! [[arazo]]
! alia nomo: amazon-gujavo, nur loka signifo en meza kaj suda Amerikoj
|-
! [[Ugni molinae ]]
! [[ĉilia gujavo]], [[ĉilia mirto]]
! Ĉilia mirta kaĉo gustas kiel miksaĵo inter [[pomo]] kaj [[mirtelo]]
|-
! [[Psidium cattleianum]]
! [[fraga gujavo]]
! konata en Sudamriko, simila frukto: Psidium quineense (brazila gujavo)
|-
! [[Psidium friedrichsthalianum]]
! [[kostarika gujavo]]
! kultivata en meza Ameriko kaj la karibaj insuloj
|-
|-
! [[Syzygium malaccense]]
! [[malaka jamboso]], [[ruĝa jamboso]] aŭ [[malaja rozpomo]]
! freŝe la frukto estas preskau sengusta.
|-
! [[Syzygium jambos]]
! [[jamboso]]
! la plej ŝatata el la fruktoj de la genro Sizigio.
|-
! [[Acca sellowiana]]
! [[feiĵoo]] aŭ brazila gujavo
! Feiĵoo havas guston kaj aspekton similajn al de gujavoj.
|-
! [[Psidium guajava]]
 
=== [[Morusacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! grava frukto, oni manĝas ĝin freŝe, sekigite kaj kiel konfitaĵo.
|-
! [[Moruso alba]]
! [[moruso blanka]]
! flav-blanka frukto, arbo por nutri silkraŭpojn.
! [[moruso ruĝa]]
! ruĝa beroj. La bero estas agrable acida
|-
![[Morus nigra]]
![[moruso nigra]]
! nigraj beroj, la plej grava morusfrukto.
|-
! [[Artocarpus heterophyllus]]
! [[jakvo]]
! La gusto de la frukto estas daktilsimila. Ankaŭ vendata kiel [[ladskatolo]]
|-
![[Artocarpus atilis]] sin. A. incisa
![[panfrukto]]
! Panfruktarbo estas ĝis 20m alta kun granda bela foliaro.
|-
 
=== [[Muzacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Oksalidacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! Tre akveca frukto,la kversekca (transversa) tranĉo aspektas kiel stelo.
|}
=== [[Pandanacoj]] ===
 
=== [[Pandanacoj]] ===
{| class="prettytable"
|
 
=== [[Pasifloracoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! Ekster sudorienta Azio apenau konata.
|-
! [[Passiflora ligularis]]
! [[Flava grenadilo]]
! Brazilo estas la ĉefa eksportlando de la suko de tiu frukto.
|-
! [[Passiflora quadrangularis]]
! [[badeo]], aŭ gigantgrenadilo
! La plej granda pasiflora frukto.
|-
! [[Passiflora molissima]]
! [[kurubo]]
! Flava oblonga frukto.
|-
! [[Passiflora alata]]
! [[dolĉa grenadilo]]
! frukto preskaŭ senacida, parte por fari trinkaĵon, sed ĉefe por manĝi freŝe.
|}
 
=== [[Poligonacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Persicaria odorata]]
! [[raǔramo]], [[vjetnama koriandro]], vjetnama mento, kambaĝa mento
! folioj uzataj kiel legomoj kaj spicaĵoj.
|}
 
=== [[Punikacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Punica granatum]]
! [[granato]]
! Fruktoj por freŝa konsumo kaj preparo de siropo.
|}
 
=== [[Ramnacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Ziziphus mauritiana]]
! [[hinda jujubo]] aŭ hinda daktilo
! multaj kultivaroj
|-ĝ
! [[Ziziphus zizyphus]]
! [[jujubo]]
! malgrandaj fruktoj
|-
 
=== [[Rozacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Aronia]]
! [[aronio]]
! grava liveranto de vitamino C, precipe du specioj: Aronia arbutifolia kaj Aronia melanocarpa.
|-
|-
! [[Rubus fruticosus]]
! [[kultivitaj rubusoj]] aŭ [[ rubuso]]
! Ofte uzata por kuiri marmeladon.
|-
! Ŝatata kaj multekosta sovaĝa frukto en [[Nordio]].
|-
! [[Rubus arcticus]]
! [[arkta rubuso]]
! En Nordio uzata por kuiri marmeladon.
|-
! [[Rubus x loganobaccus]]
! [[loganbero]]
! hibrido el Rubus ursinus x Rubus idaeus
|-
! [[Cydonia oblonga]]
! [[cidonio]]
! Nur kuirite manĝebla kiel ĵeleo.
|-
! [[Chaenomeles japonica]]
! [[japania kenomelo]]
! Pli malgrandaj fruktoj ol cidonio, sed samgustaj.
|-
! [[Mespilujo|Mespilus germanica]]
! germania [[mespilo]]
! manĝebla nur kuirita. La "pomo" de la antikvaj ĝermanoj.
|-
! [[Eriobotrya japonica]]
! [[japania eriobotrio]] aŭ [[lokvato]]
! Ofte ĝi nomiĝas nacilingve ankaŭ "lana mespilo" aŭ "japania mespilo" kvankam ĝi ne apartenas al genro [[mespilo]]
|-
! [[Prunus domestica]]
! [[pruno (frukto)|pruno]]
! diversaj tipo de prunoj oni povas dividi en a) ronda pruno, b) oblonga [[slivo]] kaj c) verda [[reneklodo]].
|-
! [[Prunus domestica]], subspeco ''syriaca''
|-
! [[Prunus avium]]
! [[acida ĉerizo]] aŭ [[grioto]]
! precipe por marmelado kaj sukoj. Ekzistas en Belgio ankaŭ griot-[[biero]].
|-
 
=== [[Rubiacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Genipa americana]]
! [[genipo]]
! nur maturaj fruktoj manĝeblaj, nematuraj fruktoj uzeblaj por fari nigran koloraĵon
|-
! [[Morinda citrifolia]]
! [[nonio]]
! "reĝino de la plantoj"
 
=== [[Rutacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! Uzata nur por konfitaĵo.
|-
! Citrus limettioides
! limedo
! Preskaŭ senacida frukto kun senkolora internaĵo
!frukto en tropika Azio
|-
! [[Fortunella margarita]]
! [[ovala fortunelo]]
! la ronda formo estas [[Fortunella japonica]], la ovala formo F. margarita
|-
! [[Citrus limon]]
! [[citrono]]
! Ofte konsumita kiel suko, raspitaĵo de ŝelo aŭ tranĉaĵoj en pladoj.La ŝelo donas valoran oleon.
|-
! [[Citrus aurentium subsp. bergamia]]
! [[bergamoto]]
! el la fruktŝelo estas farata bergamotan oleon
|-
! [[Citrus aurantiifolia|Citrus aurantifolia]]
! [[limeo]]
! Limeo (aŭ meksika limono) ne estas tiom granda kiel citrono.
|-
! [[Citrus latifolia]]
! Persa limono
! Persa limono (komerce - Verda citrono) kaj limeo estas acidlimedoj, laŭ specialistaj kriterioj.
|-
! [[Citrus grandis]]
! [[pampelmuso]]
! la "granda frato" de [[grapfrukto]]
|-
! [[Citrus paradisi]]
! [[grapfrukto]]
! Supozeble,rezulto de natura krucado de pampelmuso kaj oranĝo. Lau NPIV ankaŭ "paradiza citruso".
|-
! Citrus hibrido
! [[mineolo]]
! ĝi estas tangelo (=kruciĝo inter grapfrukto kaj mandarino)
|-
! Citrus hibrido
! [[uglio]]
! ĝi estas tangelo (=kruciĝo inter grapfrukto kaj mandarino)
|-
! Citrus hibrido
! [[hasakuo]]
! japana hibrido
|-
 
=== [[Sapindacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Blighia sapida]]
! [[akio]]
! la [[arilo]] de la matura frukto estas manĝebla
|-
 
=== [[Sapotacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! rimarkoj
|-
! [[Chrysophyllum cainito]]
! Kainito
! la genro enhavas 43 speciojn
|-
! Manilkara sapota
! maĉguma arbo, ĉiklo
|-
! [[Pouteria viridis]]
! [[verda sapoto]]
! unu el la manĝebla fruktoj de la genro [[Poŭterio]]
|-
! [[Pouteria sapota]]
! [[mameja sapoto]]
! simile al [[Manilkara zapota]]
|-
! [[Pouteria campechiana]]
! kanistelo
! Mezameríka arbo, riĉa je vitamino A, niacino kaj karotino
|-
! [[Pouteria lucuma]]
! [[lukumo (frukto)|lukumo]]
! malnova kulturplanto en la Andoj, ne intermiksu ĝin kun ka greka dolĉaĵo [[lukumo]]
|-
! [[Synsepalum dulcificum]]
! [[miraklobero]]
! la bero plifortigegas la gustan senton
|}
 
=== [[Saksifragacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
! [[ruĝa ribo]]
! La blankaj varioj ankaŭ apartenas al tiu specio.
|-
! [[Ribes nigrum]]
! [[nigra ribo]]
|-
! [[Ribes × nigridolaria]]
! [[jostabero]]
! [[hibrido]] el Ribes nigrum kaj Ribes uva-crispa
|}
 
=== [[Solanacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|-
! [[Lycium barbarum]]
! [[goji-bero]] aŭ lupobero
! grava [[ingredienco]] en la [[Ĉinio|ĉina]] [[kuirarto]]
|-
|-
! [[Solanum betaceum]]
! [[tamarilo]] aŭ arbotomato
! tomatsimila frukto, sinonimo:Cyphomandra betacea
|-
! Ofte ankaŭ nomata "kaba groso"
|-
! [[Physalis philadelphica]]
! [[meksika fizalido]] aŭ meksika tomato
! sinonimo: Physalis ixocarpa, grava nutraĵo de la [[aztekoj]] kaj [[majaoj]]
|-
! [[Solanum quitoense]]
|-
![[Solanum sessiliflorum]]
![[kokono (solano)|kokono]]
!tropika flava frukto
|-
 
=== [[Vitacoj]] ===
 
{| class="prettytable"
|
|}
 
== Vidu ankaŭ ==
* [[Listo de manĝeblaj fruktoj]]
 
* Kranz, Brigitte: ''Das große Buch der Früchte'', München 1981
* Daßler, E., G. Heitmann: Obst und Gemüse - eine Warenkunde. Berlin kaj Hamburg 1991
 
{{Projektoj}}
 
[[Kategorio:Fruktoj]]
245 765

redaktoj