Butano: Malsamoj inter versioj

252 bitokojn aldonis ,  antaŭ 1 jaro
sen resumo de redaktoj
Neniu resumo de redakto
Neniu resumo de redakto
| MEP pokapa = $ 4.862
}}
'''Preferinda nomo de la lando en Esperanto estu BHUTANO, ĉar unue sur poŝtmartoj de la lando estas tajpita Bhutan, due ĉar en Esperanto estas la vorto "butano" (gaso). Do por oni ne misigu du vortojn, bonovlu uzi BHUTANO.'''
'''Butano''' aŭ '''Reĝlando Butano''' ([[dzonka lingvo|dzonke]]: འབྲུགཡུལ་, ''Druk Jul'', ''Draklando'') estas la sola himalaja [[budhismo|budhisma]] [[ŝtato]] en la [[mondo]]. Ĝi konsistas el malgranda areo de 47.000 [[Kvadrata kilometro|km²]] oriente de la [[Himalajo|Himalaja montoĉeno]] en [[Azio]]. La nacia lingvo nomiĝas la [[Dzonka lingvo|dzonga]].
 
'''ButanoBhutano''' aŭ '''Reĝlando ButanoBhutano''' ([[dzonka lingvo|dzonke]]: འབྲུགཡུལ་, ''Druk Jul'', ''Draklando'') estas la sola himalaja [[budhismo|budhisma]] [[ŝtato]] en la [[mondo]]. Ĝi konsistas el malgranda areo de 47.000 [[Kvadrata kilometro|km²]] oriente de la [[Himalajo|Himalaja montoĉeno]] en [[Azio]]. La nacia lingvo nomiĝas la [[Dzonka lingvo|dzonga]].
 
Ĉi tiu tre maldense loĝata lando estas rimarkinda pro sia stato de izoliteco de la cetera mondo. La unuaj eksterlandaj [[ĵurnalisto]]j eniris la landon nur en [[1972]] por raporti pri la kronado de la [[reĝo]]. La plejmulto de la loĝantaro daŭre vivas en tradicia maniero. Tamen evoluoj inkluzive de rektaj internaciaj flugoj, interreto, poŝtelefonoj, kaj kabla televido ĉiufoje pli modernigas la urbajn areojn de la lando.
 
== Mondmapo de Feliĉo ==
En [[2006]], la revuo ''Business Week'' taksis ButanonBhutanon kiel la plej ĝojan landon en Azio kaj la oka plej ĝoja en la mondo, laŭ tutmonda enketo farita de la [[Universitato de Leicester]] en 2006 nomita la "Mondmapo de la Feliĉo".
 
==='''Malneta enlanda feliĉo'''===
Por pli detala artikolo: [[Malneta enlanda feliĉo|Malneta Enlanda Feliĉo]] (MEF)
 
La Malneta Enlanda Feliĉo (MEF) estas de granda valoro en ButanoBhutano. Butano ekvilibrigas modernigon kun la antikva kulturo kaj tradicioj sub la konsila filozofio de [[Malneta enlanda feliĉo]]. Senbrida detruo de la medio estis evitita. La registaro prenas iniciatojn por konservi la tradician kulturon de la nacio, identecon kaj la medion. La butanaĥutana filmindustrio multe kontribuis al la konservado kaj antaŭenigo de la butanaj tradicio kaj kulturo en la moderna epoko, unu el la kvar apogiloj de la Malneta Nacia Feliĉo, kune kun bona ŝtata mastrumado, daŭrebla sociekonomika disvolviĝo kaj naturmedia konservado<ref>(en) Hinly Wong, ''[https://72dragonsmedia.com/reporting/cannes-2019/interview-with-ugyen-phuntsho-rabgay One of Bhutan’s youngest filmmakers: interview with Ugyen Phuntsho Rabgay]'', la 19-an de majo 2019.</ref>.
 
== Geografio ==
La pejzaĝo de Butanohhutano varias inter subtropikaj ebenaĵoj en la sudo ĝis la himalajaj altaĵoj en la nordo, kie kelkaj pintoj superas 7,000 metrojn.
 
== Religio ==
La ŝtata religio estas [[Vaĝrajana budhismo]], kaj la loĝantaro estas ĉefe budhisma, [[hinduismo]] estas la due plej granda religio. La elstara kaj plej granda urbo estas [[Timbuo]]. Post jarcentoj da rekta monarĥa regado, ButanoBhutano aranĝis siajn unuajn demokratiajn elektojn en [[2008]]. Ĝi estas membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj de la [[Sud-Azia Unuiĝo por Regiona Kunlaboro]]. La suma areo de la lando estas nuntempe 38,394 kvadrataj kilometroj.
 
La lando estis menciita en ĵurnaloj tutmondaj en [[2004]], kiel la unua lando, kie fumi [[tabako]]n iĝis tute malpermesata ie ajn.
== Deveno de la nomo ==
 
La nomo estas derivaĵo de la [[Sanskrito|sanskrita]] vorto '''''bhauṭṭa''''' > ''bhoṭa'', kiu estis nomo por [[Tibeto]] inkluzive de Butanoĥutano. [[Prakrito|Prakrita]] vorto ''bhoṭṭānta'' 'Tibet-fino' signifis landon proksiman al [[Nepalo]], en la regiono de Butano, > [[asama lingvo|asame]] ''bhoṭānt'', [[nepalia lingvo|nepalie]] ''bhoṭān'', [[hindia lingvo|hindie]] ''bhūṭān'' 'Butanobhutano'.<ref>R. L. Turner (1966) ''Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages'', Oxford Univ. Press; A. Sharma & H. J. Vermeer (1987) ''Hindi-deutsches Wörterbuch''</ref>. La sanskritaj vortoj eble devenas de [[tibeta]] ''bod'' '[[Tibeto]]', sed ankaŭ povas esti inverse.
 
Kelkaj butananoj nomas sian landon ''"Brug Yul"'', transskribita ''"Druk Yul"'' ([[drako]]lando) kaj ili mem nomas sin 'Drukpa'. Pro la sereneco kaj virgeco de la lando kaj ĝiaj turismaj vidindaĵoj, ButanoBhutano estas kelkfoje konata kiel la lasta "[[Ŝangrilao]]".
Historie, ButanoBhutano estis konata per multaj nomoj, ekz. ''Lho Mon'' (suda lando de malhelo), ''Lho Tsendenjong'' (suda lando de 'Tsenden''-[[cipreso]]), ''Lhomen Khazhi'' (suda lando de kvar alirvojoj) kaj ''Lho Men Jong'' (suda lando de kuracaj herboj), ''Druk Tsendhen'')<ref name="loc">http://www.loc.gov</ref>.
 
== Historio ==
Supozeble la unuaj homoj venis al la montaraj valoj de Butano antaŭ pluraj jarmiloj, laŭ sugestoj de arkeologiaj eltrovaĵoj kiel surŝtonaj skribaĵoj, [[armilo]]j, [[elefanto|elefantrestaĵoj]]. Tamen, ne ekzistas historiaj registroj de la tempoj, al kiuj apartenas la trovitaĵoj. Fakte, multaj el la dokumentoj perdiĝis post [[incendio]], kiu detruis la antaŭan ĉefurbon [[Punaĥo]], en [[1827]]. [[Historiisto]]j supozas, ke la nomoj, kiujn en la [[antikvo]] ricevis la teritorio: ''Lhomon'' aŭ ''Monjul'', rilatas al [[indiĝenoj|indiĝena popolo]], kiu kreis regnon inter [[500 a.K.]] kaj [[600 a.K.]]. La nomoj ''Lhomon Cendenjong'' kaj ''Lhomon Ĥaŝi'' aperas en antikvaj tibetaj kaj butanaj [[kroniko]]j.
[[Dosiero:Bhutan CIA WFB 2010 map.png|eta|maldekstre|200px|Mapo de Butano]]
La butananojbhutananoj estas parencoj de la nordaj tibetanoj, kun kiuj ili kundividas fizikajn, lingvajn kaj kulturajn komunaĵojn, kiuj antaŭdiras, ke en iama nekonata [[epoko]], okazis amasa [[elmigrado]] de [[tibetanoj]], kiuj alvenis tra [[Himalajo]] por ekloĝi en la nuntempa teritorio de ButanoBhutano kaj tiel kreiĝis la bazo de la nuntempa popolo. En la [[8-a jarcento]], la hinda [[guruo]] [[Padmasambhavo]] alvenis al ButanoBhutano alportante [[budhismo]]n kaj konstruante [[templo]]jn kaj [[monaĥejo]]jn, inkluzive de la fama [[monaĥejo]] [[Taktŝango]]. Ĝis la unuaj jaroj de la [[17-a jarcento]] Butano ekzistis kiel malgranda militista [[feŭdo|feŭdaro]].
 
Ĝian unuigon realigis la [[lamao]] kaj tibeta militistestro [[Shabdrung Ngawang Namgyal]], kaj tiel ekregis budhana [[teokratio]] ekde la [[17-a jarcento]]. Eskapante de politikaj malamikoj en [[Tibeto]], li alvenis al Butano en [[1616]] kaj ekigis programon por fortikigado kaj militista konsolidado, gvidante al la konstruado de mirindaj [[dzongo]]j aŭ [[fortikaĵo]]j kiel [[Simtoĥa Dzongo]], kiu protektas la enirejon de la Timbu-[[valo]]. Tiu akravida estro uzis kulturajn simbolojn kaj la militistan forton por establi butanan nacian identecon, inkluzive de la kreado de sanktaj budhanaj [[danco]]j por esti dancataj dum la ĉiujaraj [[festivalo]]j ''"ceĉuo"''. Post lia forpaso, interna [[batalo]] kaj interfrata [[milito]] erigis la povon de la ''"ŝabdrung"'' por la sekvaj 200 jaroj, ĝis en [[1885]], Ugyen Wangchuck sukcesis plifortigi la povon kaj kultivis proksimajn rilatojn kun la [[britoj]] en [[Brita Hindujo|Hindujo]]. Ŝabdrung ankaŭ establis la kunregadon de la lando, tio estas de la spirituala estro ([[Ĝe-Kĥempo]]) kaj de la administracia estro ([[Desi Druk]]). Tia politiko ekzistas modifita ĝis hodiaŭ.
 
Malgraŭ la konstantaj invadoj kaj atakoj de la nordaj tibetanoj, ButanoBhutano ĉiam havis memstaran regadon ekde ĝia fondiĝo fare de Shabdrung. Dum la unuaj [[jaro]]j de la [[18-a jarcento]], la butananoj invadis la regnon de [[Cooch Behar]] sude, submetante ĝin al butana regado. En [[1772]], la Cooch Behari-oj apelaciis al la [[Brita Orienthinda Kompanio]], kiu kuniĝis kun la [[Biharo|biharanoj]] por forpeli la butananojn kaj eĉ ataki ilin en [[1774]]. Oni finis per pactraktato, en kiu Butano devis retiriĝi ĝis siaj landlimoj antaŭ [[1730]].
[[Dosiero:PunakhaDzong.jpg|eta|250px|Konstruaĵo [[Mo Ĉhuo]] en Punaĥo en la antikva ĉefurbo de Butano]]
Tamen, [[paco]] ne longe daŭris kaj la landlimaj konfliktoj kun la britoj okazadis dum la sekvaj cent jaroj, inkluzive de la [[Milito de Duars]] ([[1864]]-[[1865]]), okazinta pro la kontrolo de la bengalaj Duar-oj. La jaroj inter [[1870]] kaj [[1880]] estis markitaj de la interfrata milito inter la centraj potencoj de la valoj de [[distrikto Paro|Paro]] kaj [[distrikto Trongsa|Trongso]]. En [[1885]] Ugyen Wangchuck, la “penlop” (reganto) de [[distrikto Trongsa|Trongso]], sukcesis ekregi la [[lando]]n kaj meti finon al la interfrata milito, helpata de la britoj (la “penlop” de Paro estis alianculo de la tibetanoj). Sub brita influo establiĝis [[monarĥio]] en [[1907]]: kroniĝis Wangchuck, absoluta reganto de Butano. Tri jarojn poste, estis subskribita traktato en kiu Butano lasis eksterajn rilatojn al Britio. [[Barato]] okupiĝas pri la eksteraj rilatoj de Butano kaj pri provizora helpo.
Sennoma uzanto