Malfermi la ĉefan menuon

Semantika rolo estas la subkuŝanta rilato kiun partoprenanto havas kun la ĉefa verbo en propozicio.[1] La entoj, kiuj partoprenas en diversaj okazoj kaj situacioj, ludas apartajn rolojn. Tiuj roloj estas parto de la enhavo de lingva komunikado. Oni priskribas ilin prototipe, kaj la etikedoj donitaj al ili estas konvenaj proksimumaĵoj. [2][3] Ne ekzistas ĝenerala interkonsento inter fakuloj pri kiuj semantikaj roloj estas bezonataj. Norma listo ne ekzistas.

Du ekstremaj ekzemploj estas la lokisma teorio de Anderson (1971),[4] kiu havas nur tri rolojn (ORIGINO, LOKO, CELO), el kiuj ĉiuj nelokaj valoroj estas deriveblaj, kaj la teorio Head-Driven Phrase Structure Grammar (kapregata frazstruktura gramatiko), kie ĉiu verbo havas la proprajn semantikajn rolojn, diferencajn al tiuj de ĉiuj aliaj verboj.[5] Bedaŭrinde, en tiu lasta teorio, perdiĝas la avantaĝoj de la ĝeneralaj principoj de semantikaj roloj.[4]

Alia problemo, pri listoj de roloj, estas kiel fajne dividi la diversajn rolojn. Jackendoff (1973) dividis la rolon AGANTO en du: AGANTO kaj AKTORO sed aliaj proponis ĝis 14 subtipojn. Ofte ne ekzistas klara limo inter la roloj. Ekzemple, en la martelo rompis la fenestron, la vorto martelo eble estas la AGANTO, ILO, FORTO, aŭ KAŬZO. Tamen, iuj semantikaj rilatoj estas pli kredeblaj ol aliaj.

La ideo pri semantikaj roloj estas tre malnova. Ĝi ŝajne venas de la skribaĵoj de Panini, en la kvara jarcento a.K.E., pri la sanskrita lingvo. En la moderna epoko Gruber[6] (1965) kaj Fillmore (1966) instigis evoluigon pri la teorio.

Tipaj semantikaj rolojRedakti

Jen iuj semantikaj roloj, kiujn oni trovas ĉe pluraj referencoj.[2] Iam oni uzas la nomojn SUFERANTO kaj TEMO sendistinge. La ekzemploj estas adaptitaj por Esperanto. En ĉiu ekzemplo, la menciita argumento estas montrita kursive.

Semantika rolo Difino Ekzemplo
AGANTO la (tipe viva) ento kiu intence plenumas la agon Percivalo manĝis la tutan kukon. La tuta kuko estas manĝita de Percivalo. Kial Percivalo manĝis la kukon?
ILO la ento uzata por plenumi la agon. Kutime la aganto uzas ilon, kaj la ilo ŝanĝas ion. Karlo tondis la bendon per tondilo. La bendo estas tondita per la tondilo. Iu vundis per martelo lian ĉevalon.
SPERTANTO la viva ento kiu ricevas sensan aŭ emocian enigon Xiangling aŭdis la ploradon. Ŝi sentis sin iom laca. La respondo ŝajnis al mi malprava.
SUFERANTO aŭ PACIENTO la ento kiu suferas la agon kaj kies stato ŝanĝiĝas. Ju pli evidente kaj fizike la ento estas tuŝata, des pli ĝi estas bona ekzemplo de SUFERANTO. La novloĝantaro faligis la grandegajn arbojn. Buso falis de sur frosta ponto. Yao mortis. Julion frapis Benjamino.
TEMO la ento kies atributoj, loko, aŭ nevola moviĝo estas predikaj. Frick kaj Berkman rulis surplanke. La pilko estas ruĝa. Kelkaj mondaj heredaĵoj de UNESKO troviĝas en Alĝerio.
RICEVANTO speciala speco de celo rilata al verboj kiuj esprimas ŝanĝon de posedo; la tipe viva celo de transigata ento. Percivalo ricevis la leteron. Mi sendis leteron al Johano. Li donis la libron al ŝi.
PROFITANTO aŭ GAJNANTO la (tipe viva) ento kiu gajnas el la ago aŭ situacio Mi bakis kukon por Reĝinaldo. Li konstruis aŭton por mi.
LOKO la ento kiu priskribas kie okazas la ago aŭ situacio Karlo kaj Liliano ludis senzorge en la parko. Ĝi restis kuŝanta sur la tablo. La plumo falis de sur la tablo.
POSEDANTO la tipe viva ento kiu posedas aŭ dumtempe regas alian enton. Percivalo havas tri katojn. La katoj de Percival ĝenas. Tiuj katoj apartenas al Percivalo.
STIMULAĴO la ento kiu kaŭzas sensan aŭ emocian reagon – ne intence Davido malamas cepojn.
FORTO aŭ NATURA KAŬZO la ento kiu senkonscie plenumas la agon Lavango detruis la antikvan templon.
DIREKTO aŭ CELO al kie la ago estas direktita. La karavano pluiris al la fora oazo.
FONTO aŭ ORIGINO kie la ago originis La rakedo estas lanĉita el la lanĉejo. Ŝi iris for de li.
TEMPO kiam la ago okazas Li vendis la aŭton hieraŭ.
MANIERO kiel ago okazas Tre urĝe ŝi telefonis al la polico.
CELO kiucele la ago okazis Ursulo tuj telefonis por peti helpon.
MOTIVO motivo de la aganto Klaŭdo malsatis, do li manĝis la kukon.

Malpli longa listo de rolojRedakti

Jen mallonga listo de la plej ofte uzataj roloj[7] Plejmultaj ekzemploj estas el CorpusEye[8]

Semantika rolo Difino Ekzemplo
AGANTO La volada kaŭzanto de okazo La Marta Leporo ĵus akcidente verŝis la lakton sur sian teleron. [9]
SPERTANTO La spertanto de la okazo Mi havas fortan kapdoloron. [10]
FORTO La nevolada kaŭzanto de la okazo La suna vento blovas gigantan fluon de jonigita gaso for de la kometo.
TEMO La ento plej influita de la okazo Foje mia akompananto, falinte en ŝtona rojejo, rompis brakon.
REZULTO La fina rezulto de la okazo Clive Sinclair, kiu konstruis la plej malmultekostan mikrokomputilon ĝis nun...[8] Ĝi iĝas ruĝa giganto.
ENHAVO La propozicio aŭ enhavo de propozicia okazo "Ĉu vi dormas?", li demandis flustre.
ILO Ilo uzata en la okazo La necesan paĝon oni elektas per teleregulilo.
GAJNANTO La gajnanto de la okazo Kaj por ni la trafiko haltas tre ĝentile.
ORIGINO La origino de la ento kiu translokiĝas Kaj la prelegantoj alvenis el 15 landoj de tri kontinentoj.
CELO La celloko de la ento kiu translokiĝas En 1900 li veturis al Parizo, kie li studis....

Semantika analizadoRedakti

En la Komputa lingvoscienco, etikedi semantikajn rolojn estas la procedo, atribui etikedojn al vortoj aŭ vortgrupoj en frazo, por indiki ilian semantikan rolon en la frazo, ekzemple AGANTO, CELO, REZULTO. En tiu procedo, oni trovas la semantikajn argumentojn rilatajn al la predikato aŭ verbo de la frazo kaj klasifikas ilin en specifajn rolojn. Ekzemple, pri la frazo Alico vendis la libron al Johano, la tasko estas, rekoni la vorton vendi kiel predikaton, kaj doni al la vortoj Alico, libron, Johano la respektivan etikedon AGANTO, TEMO, RICEVANTO. Tio estas utila paŝo por kompreni la frazon. Tia semantika analizo havas pli malaltan nivelon de abstrakteco ol sintaksa arbo, t.e. ĝi havas pliajn kategoriojn, do ĝi grupigas malpliajn propoziciojn en ĉiu kategorio. Ekzemple, la libro apartenas al mi bezonas du etikedojn, por posedanto kaj posedato, dum la libro estas vendita al Johano bezonas du aliajn etikedojn, CELO (aŭ TEMO) kaj RICEVANTO, kvankam la du frazoj similas laŭ subjekto kaj objekto.[11]

Korpusoj de semantikaj rolojRedakti

Ekzistas diversaj datumbazoj de semantikaj roloj en diversaj lingvoj.

La projekto FrameNet produktis la unuan gravan komputilan leksikon kiu sisteme priskribis multajn predikatojn kaj iliajn rilatajn rolojn. Tiu projekto komenciĝis en 1997.

PropBank estas korpuso de propozicioj kaj iliaj prinotitaj argumentoj – propozicia banko. Ĝi havas sekciojn por la lingvoj angla, araba, ĉina, eŭska, finna, hinda, portugala, turka.

VerbNet havas la lingvojn: angla, araba, eŭska, franca.

La retejo Unified Verb Index estas sistemo kiu kunigas ligilojn kaj retpaĝojn el kvar naturlingvaj projektoj: VerbNet, PropBank, FrameNet kaj OntoNotes.[12]

ReferencojRedakti

  1. https://glossary.sil.org/term/semantic-role
  2. 2,0 2,1 Thomas E. Payne. Summary of Semantic Roles and Grammatical Relations, 19 October 2007
  3. Lynn M. Berk, (1999) English Syntax: From Word to Discourse, Oxford University Press, N.Y.
  4. 4,0 4,1 http://elies.rediris.es/elies11/cap5111.htm
  5. Pollard and Sag, 1990
  6. Gruber, Jeffrey. 1965. Studies in lexical relations, MIT: Ph.D.
  7. https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/slides/22_SRL.pdf
  8. 8,0 8,1 CorpusEye, https://corp.hum.sdu.dk
  9. Broadribb, D. http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20carroll,%20lewis%20-%20la%20aventuroj%20de%20alico%20en%20mirlando.pdf
  10. Mazi en Gondolando http://frali.bplaced.net/eoag/Mazi1.pdf
  11. Chapter 18 -Semantic Role Labeling. Alirita 28 January 2019.
  12. Unified Verb Index https://uvi.colorado.edu/

Vidu ankaŭRedakti