Malfermi la ĉefan menuon

Orĥona runoskribo

Orĥona runoskribo en monolito, Kyzyl.

Orĥona runoskribo (ankaŭ gokturka skribo) estas la unua skribmetodo de la turkidaj lingvoj. La nomo venas el la ĉefa trovloko de la ĉifrosteleoj ĉe Orĥon kaj la formala simileco al la germanaj runoj, kiuj cetere ne havas ian ajn parencecon. Ĝi estis elpensita far gokturkoj por skribado de la ujgura lingvo. Oni malkovris la skribojn fine de la 19-a jarcento.

Orĥona runoskribo

Tipo

Alfabeto
Uzata por lingvoj Malnova Turka
Epoko de la 7a ĝis la 13a jarcentoj
Deveno

Proto-Sinaita
 → Fenica
  → Aramea
   → Siria
    → Sogda??? (diskutata)
     → Orĥona runoskribo

Idaj sistemoj Hungara runoskribo, Ĥazara skribo.
Unikoda intervalo U+10C00–U+10C4F
ISO 15924 Orkh
Orkhon.svg
Information icon.svg
vdr

EnskribojRedakti

La plej gravaj enskriboj estiĝis en la epoko de la dua Kaganato (682–745), precipe en la 20-aj kaj 30-aj jaroj de la 8-a jarcento kaj dum la ujgura kaganato (745–840). En la 9-a jarcento, la orĥon-runoj estis antataŭitaj per ujgura skribo venanta el la aramea skribo.

La orĥona runaskribo verŝajne influis la evoluon, estiĝon de la hungara runoskribo.

Tabelo de literojRedakti

Malnov-Turkida Alphabet (Klasika periodo)
Uzado Simboloj Transliterumo kaj transskribo
vokaloj   A /a/, /e/
  I /ɯ/, /i/, /j/
  O /u/, /o/, /w/
  U /ø/, /y/, /w/
konsonantoj harmonized kun:
(¹) — malantaŭa,
(²) — antaŭa
vokaloj
    /b/ /b/
    /d/ /d/
    /g/ /g/
    /l/ /l/
    /n/ /n/
    /r/ /r/
    /s/ /s/
    /t/ /t/
    /ʤ/ /ʤ/
only (¹) — Q
only (²) — K
    Q /q/ K /k/
with all
wovels
  /ʧ/
  -M /m/
  -P /p/
  /ʃ/
  -Z /z/
  -NG /ŋ/
clusters + vokalo   IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
  IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
    OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ konsonanto   -NÇ /nʧ/
  -NY /nʤ/
  -LT /lt/, /ld/
  -NT /nt/, /nd/
vordo-divida simbolo   none
(-) — nur en vortfinaĵoj

LegadoRedakti

     — skribaĵo

  • T²NGR²I — transliterumo
  • /teŋri/ — transskribo
  • teñri — moderna turkida skribo
  • Dio — signifo

BibliografioRedakti

Eksteraj ligilojRedakti