Alkoholo

Temas pri... Ĉi tiu artikolo temas pri grupo de kemiaj komponaĵoj. Por informoj pri alkohol-enhava trinkaĵo, vidu la artikolon alkoholaĵo.

Alkoholo povas:

Struktura model de alkohola (hidroksilo, -OH) funkcia grupo en la ĝenerala formulo de alkoholo en kemio (R3COH).

La vorto devenas de la araba al-kohl, kiel oni nomas antimonan sulfidon. La ligo inter ili estas, ke alkemiistoj izolis antimonan sulfuridon (por uzo kiel kontraŭsepsaĵo kaj kosmetikaĵo) per sublimado. Oni latinigis la vorton kiel alcohol, kaj uzis ĝin por nomi ankaŭ aliajn produktojn de sublimado aŭ distilado, inkluzivante la distilaĵon de vino

HistorioRedakti

 
Desegno de Aviceno el 1271; li plibonigis la distililon per elpensado de la distil-serpento.

La vorto alkoholo devenas de la araba الكحول al-kukhūl 'la spirito', de al- (artikolo)) kaj kuḥūl kio signifas 'subtila'. Tio rilatas al la fakto ke antikve "spirito" aludis al alkoholoj. Por ekzemplo "spirito de vino" aludis al etanolo, kaj "spirito de ligno" al metanolo.

La metodo de distilado estis malkovrita per persoj en la araba imperio, per "alambiko" (distililo). Muhammad ibn Zakariya al-Razi, persa kuracisto (864-925), unue priskribis science principojn de alkohola distilado, la ilojn bezonatajn, kaj elfarado de brando. Aviceno, persa filozofo (980-1037) plibonigis la distililon per elpensado de la distil-serpento.

La araboj konis la alkoholon produktita el vino per distilado. Tamen, ties malkovron foje oni datigis ĉe la 14a jarcento, atribuante al la kuracisto Arnoldo de Vilanova, alkemia saĝulo kaj profesoro de medicino en Montpeliero. La kvinesenco de Ramon Lullo estis nur alkoholo ŝanĝita je milda temperaturo.

Distililo kaj brando alvenis Andaluzion, kaj poste disvastiĝis tra Eŭropo. Ofte la monaĥoj en la abatejoj estis la unuaj produktantoj kaj vendistoj de tiaj "akvoj", kiel oni tiam ilin nomis. Tiel la abatejoj de Irlando jam distilis la uisce beatha en 1170, kiam la soldatoj de Henriko la 2-a invadis Irlandon.

En 1661, per la distilado de buksa ligno, izolis Robert Boyle la substancon (ne taŭga por trinki), kiun li nomis spirit of box (spirito de bukso). Pli malfrue oni nomis tion substancon "ligna alkoholo", "metilalkoholo", "metanolo".

Antoine Lavoisier estis kiu diskonigis la devenon kaj la manieron produkti alkoholon pere de la fermentado vina, pruvante ke sub la influo de bier-gisto la sukero el binvero transformiĝas en karbonata acido kaj alkoholo. Ĝi estis studita ankaŭ de Scheele, Gehle, Thénard, Duma kaj Boullay kaj en 1854 Berthelot akiris ĝin per sintezado.[1]

Variaj signifojRedakti

 
Drinkulo surstrata, ĉirkaŭ 1905–1914. Foto de la aŭstria fotisto Emil Mayer.

Oni diras alkoholo, kiam oni pensas pri alkoholaĵo, ebriigaĵo, trinkaĵo. La efika parto de la naturaj ebriigaĵoj estas kemie etanolo.

Malsaneca ĉiama sopiro je alkoholo nomiĝas alkoholismo.

Alkoholoj kiel klaso de kombinaĵojRedakti

En nuntempa kemio, la vorto "alkoholo" signifas ne nur la etanolon (aŭ etilalkoholon) en trinkaĵoj. Anstataŭe, la vorto signifas iun ajn anon de klaso de kombinaĵoj, inter kiuj etanolo estas unu.

Alkoholoj estas organikaj substancoj kun OH-grupo.

Alkoholoj kun unu hidroksiloRedakti

 
De maldekstra al dekstra flanko: primara alkoholo kun hidrogeno (kazo de metanolo) aŭ unu alkino (R1), sekundara alkoholo kun du alkinoj (R1 kaj R2) kaj terciara alkoholo kun tri alkinoj (R1, R2 kaj R3) Blau permesas agnoski la malsamajngrupojn pri primara, sekundara kaj terciara alkoholo.

Pri monooloj, inter aliaj formuloj, la plej komuna formulo estas CnH2n+1OH.

Primara alkoholo, sekundara alkoholo kaj terciara alkoholo rilatas al alkoholoj kun respektive unu, du aŭ tri alkiloj (Vd la apudajn desegnojn).

El alkanoj, alkenoj kaj alkinoj eblas obteni respektive alkanolojn, alkenolojn kaj alkinolojn, kiuj laŭ la kazoj estas pli aŭ malpli stabilaj.

Alkoholoj kun unu aŭ pluraj hidroksilojRedakti

Depende de la nombro de la OH-grupoj, oni parolas pri 1-,2-,3 ktp valoraj alkoholoj:

  • unuvalora alkoholo (monoolo) kiel etanolo,
  • duvalora alkoholo (diolo) kiel etilenalkoholo (glikolo uzata kiel malfrostilo)
  • trivalora alkoholo (triolo) kiel glicerino.

Per la uzo de la neoficiala postafikso ol-, PIV[2] priskribas la alkoholon kun unu, du, tri, kvar kaj pluraj hidroksiloj per respektive la terminoj monoolo, diolo, triolo, tetraolo kaj poliolo.

Se la grupo ligiĝas al karbono de aromata ciklo (aromataj kombinaĵoj) temas pri fenoloj.

Ekzemploj de alkoholojRedakti

Kelkaj el la plej simplaj kaj oftaj alkoholoj estas:[3]

Aliaj ekzemploj:[4]

Ĝeneralaj ecojRedakti

Alkoholoj estas senkoloraj kaj preskaŭ senodoraj. Ili estas likvoj aŭ eĉ (se ili estas grandmolekulaj) solidaj je 20 °C, ĉar la hidroksila grupo ebligas hidrogenajn ligojn, kaj tiuj malplifaciligas gasiĝon. La malgrand-molekulaj alkoholoj solveblas en akvo, ĉar la hidroksila grupo facile ligiĝas kun ĝi.

La fizikaj kaj kemiaj proprecoj dependas de la loko de la OH-grupo kaj de la bazmolekulo (R), kiu povas enhavi aliajn funkciajn grupojn.[3] Fakte, alkoholoj, kiel akvo, povas montri aŭ acidajnbazajn proprecojn de la -OH grupo. Kun pKa de ĉirkaŭ 16-19, ili estas, ĝenerale, iomete pli malfortaj acidoj ol pura akvo, sed ili ankoraŭ povas reagi kun fortaj bazoj kiel natria hidrido aŭ reakciaj metaloj (M) kiel natrio. La saloj, kiuj rezultas, respondas al la ĝenerala formulo RO-M+.

Nature troviĝas multe en la volatilaj oleoj. Ili estas partoj (kiel esteroj) en oleoj kaj vaksoj.

El tiuj kombinaĵoj, kelkaj estas venenaj, eĉ en malgrandaj kvantoj. Ekzemple, konsumo de metanolo (aŭ metilalkoholo) povas kaŭzi dumvivan blindecon, ĉar la metabolo de mamulo ŝanĝas ĝin en formaldehidon kaj formikan acidon.

Uzo de alkoholoRedakti

Alkoholo estas uzata en diversaj sferoj tra la tuta mondo jam dum longa tempo. Oni trovas ĝin en alkoholaĵoj, kiujn oni vendas al plenkreskuloj, en brulaĵo, kaj krome ĝi estas uzata por pluraj sciencaj, medicinaj kaj industriaj aplikoj. La vorto "senalkohola" ofte rilatas al produktaĵoj kiuj ne enhavas alkoholon, partikulare al trinkaĵoj similaj (laŭ gusto, koloro, teksturo, tradicia uzado ktp) al alkoholaĵoj, sed sen enhavo de alkoholo kaj foje kun ege malgranda kvanto da alkoholo.

Certaj grupoj de konsumantoj povas havi diversajn limigojn pri la konsumo de nutraĵoj kiuj povas enhavi alkoholon (infanoj), ekzemple en kukoj kaj aliaj dolĉaĵoj kiuj povas enhavi alkoholon.

AlkoholaĵojRedakti

Akloholaĵoj kutime enhavas 3–40% da etanolo (volumenaj elcentoj) kaj estis produktitaj kaj aktive konsumataj pere de homoj jam ekde antaŭ-prahistoria tempo. Aliaj oftaj alkoholoj estas 2-metilo-2-butanolo (troviĝas en biero) kaj gama-hidroksibuterata acido (GHB) estas konsumataj pro ties psikaj efektoj.

Kontraŭfrostaj kemiaĵojRedakti

50% (volumena) solvaĵo de etilenglikolo en akvo estas kutime uzata por preventi frostiĝon (malfrostilo).

AntisepsaĵojRedakti

Etanolo povas esti uzata kiel kontraŭsepsaĵo por seninfektigi haŭton antaŭ injekto, ofte kunkun jodo. Sapoj surbaze de etanol fariĝas nun kutimaj en restoracioj kaj estas utila metodo por ne instali sekigan aŭtomaton por manoj kaj fariĝas modernaj metodoj por lavi manojn, ĉar tiu sapo mem evaporiĝas.

Fizika tabelo de la alkoholoj
Nomo
Formulo
Fp (°C)
Bp (°C)
Specifa maso
nD
Metanolo
CH4O
-97
65
0.791
1.328
Etanolo
C2H6O
-11.4
79
0.789
1.361
Propanolo
C3H8O
-127
97
0.804
1.386
2-Propanolo
C3H8O
-90
82
0.786
1.377
Butanolo
C4H10O
-90
118
0.810
1.399
2-Butanolo
C4H10O
-115
99
0.807
1.395
Pentanolo
C5H12O
-79
1.38
0.81.4
1.409
2-Pentanolo
C5H12O
-73
118
0.805
1.404
3-Pentanolo
C5H12O
-64
116
0.816
1.408
Heksanolo
C6H1.4O
-47
158
0.81.4
1.418
2-Heksanolo
C6H1.4O
1.40
0.811
1.41.3
3-Heksanolo
C6H1.4O
1.36
0.81.4
1.41.4
Heptanolo
C7H16O
-33
175
0.819
1.423
2-Heptanolo
C7H16O
161
0.81.4
1.419
3-Heptanolo
C7H16O
-70
157
0.817
1.420
4-Heptanolo
C7H16O
-42
155
0.815
1.418
Oktanolo
C8H18O
-16
194
0.827
1.427
2-Oktanolo
C8H18O
-32
180
0.819
1.424
3-Oktanolo
C8H18O
-45
175
0.818
1.421
4-Oktanolo
C8H18O
-41
177
0.815
1.423
Nonanolo
C9H20O
-4
212
0.827
1.433
2-Nonanolo
C9H20O
-35
199
0.820
1.429
3-Nonanolo
C9H20O
22
195
0.821
1.429
4-Nonanolo
C9H20O
25
193
0.822
1.428
5-Nonanolo
C9H20O
5
195
0.818
1.427
Dekanolo
C10H22O
6
233
0.829
1.437
2-Dekanolo
C10H22O
-5
210
0.822
1.432
3-Dekanolo
C10H22O
-5
0.823
1.432
4-Dekanolo
C10H22O
-11
210
0.820
1.431
5-Dekanolo
C10H22O
8
201
0.820
1.431
Undekanolo
C11H24O
1.4
244
0.830
1.439
2-Undekanolo
C11H24O
2
230
0.823
1.435
3-Undekanolo
C11H24O
-11,6
229,7
0.825
1.437
4-Undekanolo
C11H24O
-13
229,7
0.828
1.435
5-Undekanolo
C11H24O
-4
229
0.830
Dodekanolo
C12H26O
26
265
0.831
1.441
2-Dodekanolo
C12H26O
19
249
0.826
1.440
3-Dodekanolo
C12H26O
25
0.828
1.440
4-Dodekanolo
C12H26O
11
225
0.826
1.439
5-Dodekanolo
C12H26O
0.826
1.439
Tridekanolo
C13H28O
30,5-33,5
272,1
0.822
1.4433
2-Tridekanolo
C13H28O
25
0.828
1.443
3-Tridekanolo
C13H28O
32
275,5
0,832
1.443
4-Tridekanolo
C13H28O
0.819
1.436
Tetradekanolo
C1.4H30O
39
264
0.833
2-Tetradekanolo
C14H30O
34
284
3-Tetradekanolo
C14H30O
32
275,5
0,832
1.443
4-Tetradekanolo
C14H30O
32
275,5
0,810
1.4237
Pentadekanolo
C15H32O
46
270
0.834
1.446
2-Pentadekanolo
C15H32O
33
283,8
0.833
1.445
3-Pentadekanolo
C15H32O
38,8
290,2
0.833
1.4249
4-Pentadekanolo
C15H32O
46
300,2
0.822
1.4249
Heksadekanolo
C16H34O
49
344
0.818
2-Heksadekanolo
C16H34O
47
31.4
3-Heksadekanolo
C16H34O
50
304,4
0,834
1.576
4-Heksadekanolo
C16H34O
38
128
0,834
Heptadekanolo
C17H36O
54
338
2-Heptadekanolo
C17H36O
44,5
314
0,835
1.4407
3-Heptadekanolo
C17H36...O
51,5
329,7
0,841
1.4305
4-Heptadekanolo
C17H36O
54...
318,2
0,835
1.448
Oktadekanolo
C18H38O
58
350
0.812
2-Oktadekanolo
C18H38O
52
319,3
0.836
1.449
3-Oktadekanolo
C18H38O
51
331,6
0.836
1.4567
4-Oktadekanolo
C18H38O
49
270,5
0.835
1.45

ReferencojRedakti

  1. Diccionario enciclopédico popular ilustrado Salvat (1906-1915)
  2. Vd la postafikson ol- [1] en Plena Ilustrita Vortaro
  3. 3,0 3,1 REBSTEIN Martine kaj SOERENSEN Chantal, Chimie, préparation au bac et à la maturité (Kemio, preparado por abituriento), Presses polytechinques et universitaires romandes, Laŭzano, 2007/2012. Paĝoj 296 - 300. (france)
  4. Formulaires et tables (Mathématique, Physique (Formularoj kaj tabeloj (matematiko, fiziko) Chimie). El la Romanda komisio pri kemio, 2012, paĝo 246. (france)

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti